The topic of this brief report embraces two vast complexes of events : the Slavic migrations to the Balkan Peninsula, and the later migrations within the Peninsula (or away from it). Our objective, too, will be twofold: we shall use, whenever possible, dialectal data in order to determine the directions of migratory movements and the degree of ethnic coherence of the migrating population, and we shall try to establish the consequences of the migrations for the linguistic picture of the South Slavic area.

As to the first period (migrations TO the Peninsula, 6th-7th c. A.D.), the central question is: what phenomena, among those now differentiating South Slavic dialects, were developed before the migrations of Slavs to the Balkans? Only the isoglosses of such phenomena can indicate the directions of the movement to the Balkans. In this domain, South Slavic dialectology gives us a number of valuable clues, but no clear-cut answers. In trying to establish whether a dialectal difference is older than the settlement in the Balkans, we can use several criteria, such as:

(1) Is the given isogloss continued in the North Slavic area?

(2) Is the phenomenon attested in the oldest texts?

(3) Are there relics in the regions between present-day South and North Slavic areas (e.g., in toponymy or in oldest Slavic loanwords in Hungarian or Rumanian)?

(4) Does the isogloss belong to a bundle whose position cannot be explained by geographic or historical factors? If it does, this fact would increase the probability that the bundle reflects the boundary between two ancient migratory currents (i.e., between two already differentiated groups of Slavic population moving to their new habitat).


(5) Internal factors concerning the very nature of the given phe-

None of these criteria is fully reliable. In most instances, facts are ambiguous, and our arguments must be indirect, due to the lack of firsthand evidence. (We do not possess Slavic texts written before the migrations.)

The largest bundle of ancient isoglosses in the Slavic South is found along a line extending from the mouth of the Timok river-Berkovica-Breznik-Radomir-Osogov-northern Ovče Polje-Skopje-Tetovo-Šar Planina (with fairly insignificant deviations of particular isoglosses in the northern half of the bundle, and a considerable number of deviations in the south). Isoglosses in that bundle separate the two major groups of South Slavic dialects, western and eastern, and include features such as the merger of the two jers (West) versus the preservation of the distinction between them (East) [1]; rounded (W) versus unrounded (E) vowel as a reflex of ǫ; preservation (W) or loss (E) of epenthetic l; ć and đ or similar consonants (W) versus št, žd (E) as reflexes of *t’, *d’; –ga (W) versus –go (E) in the Gsg masculine and neuter of the pronominal declension; –mo (W) versus –m, –me (E) in the 1st person plural of verbal forms; loss (W) or preservation (E) of –t in the 3rd person plural of the present tense, etc. This is the most important bundle of ancient isoglosses in the Slavic linguistic world, except for those separating West and East Slavic. It is probable that some of the differences enumerated arose prior to the Slavic migration to the Peninsula. Before that migration, the Western South Slavic situation was characteristic of the dialects spoken in the Pannonian plain, and the Eastern situation characteristic of those in the Dacian plains, which were separated from the former by the Carpathian mountains north of the Iron Gate (Đerdap) and, probably, by the mountain range of the Munţi Apuseni, so that Slavic dialects in most of Transylvania belonged to the Eastern group. It is well-known that Slavs, originally farmers and inhabitants of plains, had no experience with the mountain type of pasturage normal in the Carpathian and Balkan mountains. Therefore we have no reason to suppose a lively communication between the two groups of South Slavs. The general direction of their movement was south or southwestwards, to the regions that belonged to the Byzantine empire, and it is probable that they followed the shortest paths to their new habitat, i.e. that their movement was

1. In the East the back jer merged as a rule with the reflex of the back nasal vowel (in Bulgarian dialects) or with o (in most of the Macedonian dialects).


basically perpendicular to the Danube-Sava line, so that the earliest isoglosses south of the Iron Gate simply reflected that movement.

However, in addition to the isoglosses already enumerated, the Timok—Osogov—Šar bundle comprises isoglosses of some evidently later innovations, such as ̯- > u– (W), čr– > cr– (W), devoicing of final voiced obstruents (E), metathesis vs– > sv– (W), –e (W) versus –i (E) in Npl of the a-declension, neutralization of gender distinction in adjectival plural (E), –ste (W) versus –hte (E) in 2nd person plural of the aorist and imperfect tenses, and –hǫ (E) in 3rd person plural of the aorist. The presence of such isoglosses can be explained by van Wijk’s well-known hypothesis, according to which a close contact between the two major groups of South Slavs was established only several centuries after their settlement in the Balkans, due to the fact that they did not immediately penetrate into the mountainous area along the Serbian-Bulgarian border which remained inhabited by a population of Rumanian (and perhaps also Albanian) herdsmen for a rather long period following the Slavic invasion. [2] Only later, secondary Slavic migrations filled the gap. This hypothesis is supported to a certain extent by the presence of fairly numerous toponyms of Rumanian origin in the given area (BukurovəcKorbevəcSvrļigDžepaBarbatovciSurdulicaBučumetMaržini etc. in East Serbia, BanišoraBazaitBovBojanaGavnosUrsulVakarelPasarel etc. in West Bulgaria). Although toponyms with Rumanian etymologies are not infrequent in many other South Slavic regions, their number in the area near the Serbian-Bulgarian boundary appears to be higher than elsewhere. [3] It is very likely that Slavic migrations which eventually filled the gap between the two branches of South Slavs came chiefly from the West. This can explain the curved shape of the isogloss bundle : Western

2. Medieval sources record the existence of a Rumanian-speaking stock-breeding population in many mountainous areas of the Peninsula, and linguistic arguments such as phonological features of certain place names and the lack of indigenous maritime terminology in Albanian favor the hypothesis ascribing the origin of the Albanians to the interior of the Peninsula. In the epoch of the Slavic invasion the remnants of the autochthonous population of the Peninsula managed to survive mainly in two cases: when they were sheltered by fortress walls (only along the seashore; all Byzantine inland fortresses were taken by invaders after they succeeded in cutting their supply lines), or when they were protected by natural conditions in the mountain ambiences (and by the conquerors’ lack of interest in such regions). This caused a population influx into the coastal towns, and probably also a switch from agriculture or from an urban life to a usually semi-nomadic kind of sheep-breeding by many inhabitants of the continental regions. Among the non-Slavic Balkan languages, Greek and Dalmatian Romance were spoken in coastal ureas, and Rumanian and Albanian in highlands.

3. However, there is no historical evidence to the effect that Rumanians lived in the region under consideration in any greater number, or longer, than in some other areas.


features extend across the perpendicular intersecting the Danube river at the Iron Gate, and their areas form a bulge, whereas the areas of Eastern features are concave. The causes that determined such a development are not clear. True, a southeastward movement of parts of the Serbian population took place during the expansion of the Serbian state in the 13th and the 14th centuries, but this does not suffice to explain the actual situation. The territory of the Timok—Lužnica dialectal type lies west of the isogloss bundle, and yet never belonged to the medieval Serbian state.

The linguistic gap between the two groups of South Slavs was so deep that even certain more recent phenomena, such as the elimination of h, did not spread across the already existing borderline. Different circumstances in the two patterns determined divergent paths of further evolution; perhaps a role was also played by the awareness of a linguistic non-identity creating a psychological barrier against the adoption of innovations coming from the other side of the line.

The relative importance of the factors enumerated so far cannot be easily ascertained. It is even possible, although not very likely, that none of the isoglosses mentioned continues a dialectal division older than the Slavic invasion of the Balkans; even the most ancient differences may have arisen in connection with the territorial gap after the settlement south of the Danube. Likewise, it is not quite certain that such a gap ever existed. Some of the differences may have appeared prior to the crossing of the Danube, and the rest might reflect a divergent evolution of already differentiated dialects. We might conclude that the hypotheses concerning the role of the gap (a) BEFORE and (b) AFTER the migration stand in an ‘and/or’ relation : at least one of them should be true, or else the concentration of isoglosses along the line Timok—Osogov—Šar would be inexplainable.

The hypotheses (a) and (b) have a bearing upon certain much-debated problems of the ancient ethnic history of South Slavs and other Balkan nutions. If (a) is true, it is more probable that central Pannonia never wus inhabited by Eastern South Slavs (those with št, žd < *t’, *d’), and that Slavic loanwords in Hungarian with Eastern South Slavic phonetic structure were borrowed in Dacia, where the Hungarians lived for a certain time before invading Pannonia. In such a case toponyms such as Pest should be regarded as based on appellative nouns of Slavic origin ulrcady present in the Hungarian language. And if hypothesis (b) is true, it increases the probability of the well-known theory that the original habitat of Rumanians was south of the Danube, and also the probability


of the view that Albanians originally lived in Dardania and only later migrated west and southwestwards. However, the mutual interchangeability of the two hypotheses weakens the value of arguments derived from them. And in addition, there is a third possibility to explain the present concentration of isoglosses separating the two major South Slavic linguistic types.

The isoglosses now concentrated in the bundle along the line Timok— Osogov—Šar may originally have been dispersed, but later pushed together by secondary migrations bringing large masses of new population into the region, so that the original local dialects, sharing both western and eastern features, were overwhelmed by the dialects of new comers. True, there are no reliable traces of early transitional dialects in the present dialectal picture of the region, covered mainly by Serbo-croatian Torlak dialects (particular words or morphemes with a as a reflex of , or with oe as reflexes of the two jers in some limited areas northwest of the line are obviously secondary, introduced by later migrations or by lexical borrowing). Nonetheless, in the toponymy there are some instances indicative of an earlier wider distribution of št, žd as reflexes of *t’, *d’Ljuberažda south of Pirot, DragobuždeTibuždeRoždace in the district of Vranje, Pobužje near Skopje, GraždenikObraždaLjubižda, Toražda, Dobrušta, Nebregošte, Selogražde in the environs of Prizren. [4] Since some of these toponyms contain u as the reflex of  (always in –bužd-, the possessive adjective form of the second component of compound personal names in *-bǫdъ), Macedonian scholars B. Koneski and B. Vidoeski recently suggested that a dialect with u <  but št, žd < *t’, *d’ must have existed in the Middle Ages. This appears to be the most plausible explanation of the toponyms containing the element –bužd-. But such toponyms are limited to the region of Vranje and south of it, whereas Nebregošte seems to show that in the environs of Prizren not only the isogloss of *tj, but also that of  > u was formerly placed somewhat more to the north than it is today. And in general, toponyms with št, žd occur only in areas fairly close to the present-day isogloss bundle; they do not cover the entire area which was probably embraced by the eastwards migrations of ć, đ speakers. The number of these toponyms is limited, most of them occur in clusters, and it is possible that they reflect a sporadic immigration from the east or south rather than the former general dialectal picture of the whole area. As to the toponyms in –bužd-, one cannot exclude the possibility of a secondary

4. Several of these place names were recorded with žd or št already in medieval charters.


mixture of dialects, or of an expansion of the possessive formation in žd, or of personal names in –bud (perhaps under the influence of the stem bud– of buditi etc.). In other words, the presence of toponyms containing št, žd < *t’, *d’ in the area northwest of the isogloss bundle does not allow apodictic conclusions regarding the linguistic past of the region, but suffices to render less conclusive the evidence of other facts.

Another important bundle of ancient isoglosses in the Slavic South is that separating the Kajkavian (and Slovenian) dialects from the Štokavian and Čakavian ones. These isoglosses include phenomena such as: a much broader occurrence of the so-called neo-circumflex, the lengthening of the short neo-acute (at least in the majority of instances), rj rather than r as the reflex of prevocalic *r’, – rather than –ojǫ in the Isg of the a-declension (all this occurs northwest of the bundle, but in some cases also partially in NW Čakavian). [5] Since there was no specific political link between Slovenia and the Kajkavian area in northern Croatia before the 16th century, and since the geographic conditions in the present habitats of Slovenians and Kajkavians would not favor their common linguistic development, distinct from that of their eastern and southern neighbors, it seems likely that their common linguistic features stem from the propinquity of their ancestors in the period preceding their settlement in what is now Yugoslavia. It should be added that the present strong concentration of isoglosses in the bundle along the eastern and the southern border of the Kajkavian area might be a secondary phenomenon. It is possible that a number of transitional dialects originally existed east of that line, but that they were later obliterated by the massive migrations in the period of the Turkish invasion.

The sound change g > γ and the use of the prefix vi– (< vy-) rather than *jьz– in a number of instances, both characteristic of northwestern Slovenian and the northwesternmost Čakavian dialects, probably belong to the features which differentiated (although possibly realized in a less clear-cut way) Slavic dialects already before the Slavic migration to the Balkans and the Eastern Alps. Basically the same applies to the preservation of the cluster dl in some northern Slovenian dialects. It is obvious that the northwesternmost South Slavic dialects once constituted a kind of transition between the South and the West Slavic linguistic groups.

5. It is possible that a less narrow pronunciation of the ancient back nasal vowel, yielding o (or ə, or u) rather than u as a result of denasalisation, should be added to the above list of features. The vowel u appears as a reflex of ǫ only in two peripheral parts of the Croatian Kajkavian territory: in the east, where a strong Štokavian influence is obvious, and along the western border, where a numerous Čakavian population was colonized in the 16th century.


The subsequent rupture of the geographic contact with West Slavic determined the decidedly South Slavic orientation of the later development of those dialects.

In Slovenian and in most of the western Serbocroatian dialects *d’ became j, whereas in other parts of the Serbocroatian linguistic territory this change did not take place. In those more eastern dialects of western South Slavic, the ancient clusters *st’, *sk’, *zd’, *zg’ underwent, in turn, a simplification to št, žd, embracing also all of the eastern South Slavic area. In both cases, we cannot exclude the possibility of a very early change, in which case the two isoglosses would be indicative of the course taken by the southward movement of two branches of western South Slavs.

The general direction of the oldest isoglosses in the South Slavic area is N—S or NNE—SSW; only in the northwest of the area is this direction sometimes NE—SW. All this is in perfect agreement with our assumptions, deriving from other reasons, regarding the course of the movement of South Slavic settlers arriving to their new habitat. Obviously, this increases the probability that at least some of those isoglosses are not younger than the 6th or the 7th century A.D. Only one isogloss of an undoubtedly very early origin has a deviating direction. The otherwise North Slavic ending *-ъmь in the Isg of masculine and neuter nouns appears in the dialects of Krašovani and Svinica in the Rumanian Banat, both deriving from the northeasternmost branch of the Torlak dialect group. In other words, this is a link between a small area located at about the center of the northern edge of the South Slavic world, and the Slavic North.

The best known migrations of South Slavs since they settled in the Balkans are those which occurred in the epoch of the Turkish invasion and domination (15th-19th c.). The bulk of the literature on the South Slavic migrations deals with that period. However, we have many reasons to believe that in the preceding centuries, too, there was much movement among the South Slavic population. In all probability, the economic causes of the later migrations were already present in those times; nor were wars and devastations lacking. To be sure, our data concerning the South Slavic migrations of that epoch are rather scarce. Most of the information at our disposal about later movements stems from two sources: folk tradition and dialects. Tradition fades with centuries, and transplanted dialects tend to assimilate to the surrounding ones, especially if the divergence is not far-reaching (and this was the case in the early epoch of the development ol’the Balkan Slavic languages).


Even the written historical sources are much less rich than those concerning more recent centuries. However, Byzantine sources testify that very early large groups of Slavs (defeated rebels or prisoners) were colonized by Byzantine emperors in Asia Minor. It is also known that in the 13th century a group of Bulgarians was forced to emigrate to Transylvania (and subsisted for a number of centuries in the village of Cserged), and that some of the Slavic settlements in southern Italy (Vasto, Molise, [6] Terra d’Otranto, environs of Foggia) were in existence already about 1300. It is not surprising that in all three cases our information concerns Slavs who settled in a non-Slavic environment. Slavic colonies surrounded by other Slavs had less chance to be noted by history. [7] Nevertheless, historical records show that the Serbian penetration into Macedonia in the 13th and 14th centuries was followed by a colonization of a considerable part of the Serbian nobility (probably accompanied by some of their servants or subordinates) in various portions of Macedonia. The impact of these events on Macedonian dialects was very significant. In addition, it is clear that the bulged shape of the isogloss bundle along the line Timok—Osogov—Šar can be explained only by an early eastward movement of a western South Slavic population — regardless of whether we assume that the territory covered by that migration previously was mostly unpopulated, inhabited by non-Slavs, or by Slavs speaking dialects different of those of the newcomers. Significantly enough, a number of important movements of non-Slavic Balkan peoples took place in the same period. Massive migrations of Arumanians brought them as far south as Thessaly and the Grammos mountains. Large groups of Albanians were transferred to southern and central Greece, and others to southern Italy. It is also likely that parts of the Slavic population were involved in similar movements. The question deserves further, more systematic study.

The momentous migrations of Balkan Slavs that started in the 15th and lasted until the 19th century were brought about by two types of causes, political and economic. Political causes include the ravaging wars in the epoch of the Turkish

6. Early Slavic settlers in Molise, whose presence was attested in 1294, subsequently became italianized. Existing Slavic colonies in Molise (Acquaviva, Montemitro, San Felice Slavo) date from the first half of the 16th century.

7. It is also natural that in all three instances descendants of the settlers eventually abandoned their Slavic dialects. This suggests that if other similar early colonies had existed in neighboring coountries, unrecorded by historical sources, they would also be ethnically assimilated to their non-Slavic surroundings.


invasion, pillaging expeditions of Turkish military commanders, adverse circumstances of life in the regions already dominated by Turks, enticement of the population by the neighboring Christian states trying to organize a defense of the borderline and to colonize devastated land alongside it, efforts of Turkish governors and commanders to colonize the regions on the Turkish side of the boundary, and fear of retaliation by Christians who had cooperated with Christian armies during their incursions into the Turkish territory after a subsequent retreat of those same armies. The general direction of migrations triggered by most of these causes was away from the Turkish territory towards that under Christian rule. In the western part of the South Slavic area this usually meant a movement to the Venetian, Austrian, or Hungarian territory (thus E—W, SE—NW, or S—N), and in the Bulgarian area to the Austrian-dominated province of Banat, to Rumania, or to Russia (thus SE—NW, S—N, or SW—NE). An exceptional case is that of reverse movements of Moslems trying to avoid occupation by Christian armies, or living under Christian rule after the wars which led to an expansion of Christian states.

Economic causes of migrations include infertility of the soil in the highlands, overpopulation of those regions, [8] and famine as a consequence of drought, especially in the barren mountains of the Dinaric mountain range. An additional impetus came from the fact that the population of plains and valleys was often decimated by wars, plagues, emigration, etc. The general direction of population movements brought about by such causes was from the highland to the lowland. In the western half of the Peninsula, this most frequently meant from the Dinaric mountains, or from those along the southern border of Serbia, to Pannonia or to the valleys of the Sava, Drina, Kolubara, Morava rivers, etc., thus SW—NE or S—N, whereas in Bulgaria the Balkan mountain range acted as the prime source of economic migrations, in the direction of the Moesian as well as the Thracian plains, i.e., both S—N and N—S.

On the basis of dialect facts, supported sometimes by written documents or preserved oral tradition, it is possible to reconstruct the following picture of the principal migratory movements. [9]

8. The mobility of highlanders was enhanced by their traditional semi-nomadic way of life. The classical pattern of the Balkan pasturage includes spending summers on high plateaus and winters in valleys.

9. In the present paper, the 20th century colonization, mainly organized by Yugoslav or Bulgarian authorities, is not taken into account.


Speakers of the Čakavian ikavsko-ekavski dialect, coming from Croatia south of the Kupa river, settled in the Austrian-dominated portions of Istria, in the southwestern parts of the island of Krk (in both cases they were accompanied by a Rumanian-speaking population), in the region of Grobnik near Rijeka, [10] in some places in Slovenia (especially around Kostanjevica north of the Gorjanci mountains), in Kajkavian northern Croatia, in northern Burgenland and the adjacent part of Hungary, in eastern Lower Austria, southern Moravia and southwestern Slovakia.

Speakers of a Čakavian i-dialect, with some Štokavian (and even some Kajkavian) elements, originating probably from the lower part of the Una basin, migrated to southern Burgenland and to the neighboring region of Szombathely on the Hungarian side of the present border. [11] A somewhat different but still closely related dialect was transplanted to the region between the Sutla, Sava, and Krapina rivers west of Zagreb.

Štokavian-Čakavian i-dialects (with various shades, and with varying shares of Štokavian and Čakavian features) were transplanted from Dalmatia to the Venetian-dominated parts of Istria and to the province of Molise in southern Italy (numerous other Croatian colonies in various provinces of the former Kingdom of Naples are now extinct, so that we cannot judge about their dialects). [12]

Štokavian i-speakers from western Hercegovina and adjacent parts of Bosnia moved to Dalmatia (remaining mostly on the mainland, and only in small number crossing the straits separating the Dalmatian islands from the mainland), to Lika (and thence to Bačka [13] and along the Danube to the regions south and north of Budapest), and to various portions of Bosnia.

The Štokavian i-dialect of southeastern Slavonia was transplanted to various places in western Bačka and eastern Baranja. A Slavonian dialect which preserved the phonemic individuality of ě is spoken in two villages near Kalocsa in Hungary.

10. Features of the dialect of Grobnik show clearly that the population is not autochthonous; it come probably from a portion of the Croatian littoral more to the south.

11. A striking similarity can be observed between the dialect of Vlahija in southern Hurgcnland described by Brabec and the dialect of Narda near Szombathely described by Ivić (Prilog rekonstrukciji).

12. Recent works by Rohlfs and Hraste (1963) have drawn the attention of scholars to traces of the former presence of a Serbocroatian-speaking population in Slavic lounwords in the Italian dialects of the Peninsula of Gargano and in the family names in that region.

13. In Bačka the i-speakers, called Bunjevci, occupied in the 17th century the places abandoned in 1598 by Serbians who migrated from there to Austrian territory in present-day Slovakia (and who subsequently disappeared as an ethnic group).


Štokavian je-speakers with šć < *st’, *sk’, originating from northeastern Bosnia, settled around Pécs in Baranja, and sporadically in some places in northern Croatia. The dialect of Kukinj near Pécs has ē < long ě and je < short ě, like the dialect of Maglaj and Tešanj in northern Bosnia.

Štokavian je-speakers of East Hercegovinan origin were the most numerous among the migrants. They colonized large portions of western Serbia, parts of eastern Bosnia, most of western Bosnia, considerable portions of the mainland of northern Dalmatia and of Croatia south of the Kupa river, a small number of places in Gorski Kotar, several enclaves north of Kupa, near or even beyond the Slovenian border (e.g., Bojanci, Marindol, parts of Žumberak), the region along the western border of Slavonia including some enclaves in the eastern Kajkavian territory such as the stretch around Bjelovar, various parts of Slavonia, among others Osječko Polje and the slopes of the Papuk mountain, southeastern Baranja, parts of the Tolna district in Hungary (where the Serbocroatian language is now almost extinct), and the region farther to the north (to Budapest and even further, where the je-speakers were mixed with those of the e-dialect, the features of which prevail in the surviving colonies).

Štokavian je-speakers with unshifted accents from eastern and southern Crna Gora settled in the Istrian village of Peroja and appeared dispersed in many places in Serbia. Some of their settlements were founded only in the 19th century, e.g., Petrovo Selo near the Iron Gate, or certain villages in Toplica.

The e-dialect with the Neoštokavian accent (šumadijskovojvodjanski) expanded its territory in present-day Vojvodina and beyond its boundaries into various parts of historical Hungary, among others to the region of the Moriš (Maros) river around Arad and west of that town, to the city of Budapest and towns and villages north and south of it, to some other towns such as Székesfehérvár (where the Serbocroatian language is now virtually extinct), Komárom (completely extinct), Eger (also extinct), etc. Speakers of this dialect emigrated from northern Vojvodina and the region of Moris to what is now Ukraine where they founded two groups of colonies: Novaja Serbija south of the Dnepr river (between the Dnepr, Sinjuxa, Bug and Tjasmin), and Slavjanoserbija south of the Donets, from Baxmut to Lugan. In both areas the Serbians underwent a complete ethnic and linguistic assimilation.

Štokavian dialects with preserved ě and with predominantly unshifted accents were dispersal from returns which later became ekavian in


northern Serbia (and perhaps also in southern Banat) to parts of eastern Banat, where they survive in Rekaš and in Banatska Crna Gora. Speakers of basically the same dialect were transplanted to the environs of Gallipoli in Turkey.

The Štokavian e-dialect with a mainly conservative accentuation spread from the regions of Metohija, NW Kosovo and Kopaonik to the valleys of Western and Great Morava, NE Serbia, southern Banat (including Banatska Klisura beyond the present Rumanian border), to parts of Šumadija and even to the region north of Budapest where a dialect of this type is still spoken in the village of Čobanac.

The dialect of the region of Prizren and SE Kosovo expanded into the valley of the Southern Morava, pushing the former dialect of the valley (now called svrljiško-zaplanjski) onto the hills east of the valley.

The Torlak dialect of the highlands along the Serbian-Bulgarian border was transferred to a number of places in eastern Šumadija and to the environs of Belgrade (villages Banjica, Rakovica, Jajince, Mali Mokri Lug, Veliki Mokri Lug, and Višnjica), to Novo Selo near Vidin, and to various other places in NW Bulgaria, including a group of twelve villages near the mouth of the Cibǎr river. The so-called Krašovani near Reşiţa in the Rumanian part of Banat, as well as the inhabitants of Svinica near the Iron Gate, are early colonists, probably from the Timok region. Their dialects display significant common features with that of Novo Selo near Vidin.

Speakers of the northwesternmost Macedonian dialects settled in various places farther to the northeast and east. Most of those colonists belonged to the Islamized group called Torbeši who settled in sporadic groups of villages in the districts of Tetovo, Skopje, Veles, Kičevo, Prilep etc. The movement of the Torbeši was paralleled by Albanian migrations basically in the same direction.

In both western and eastern Bulgaria, highlanders from the Balkan mountains descended in the direction of the plains situated along the Danube (north of the Balkan mountain range) and the Marica (south of the Balkan mountains), and also along the Black Sea coast. The dialects of their settlements show their origin from various parts of the Balkan region. One of the strongest movements was that from the central part of the Balkan mountain range northwards, to the regions of Tărnovo, Gorna Orjahovica, Svištov and Nikopol. Another group of settlers, coming from the ‘sub-Balkan’ (podbalkanski) area around Stara Zagora, Sliven and Jambol, crossed the Balkan ridge and settled in the easternmost parts of northeastern Bulgaria, mainly near Varna, Balčik and


Tolbuhin. A specially instructive case is that of Erkeč and Golica, villages in the eastern part of the Balkan area, whose inhabitants colonized a number of places in the districts of Varna, Provadija, Novi Pazar, Balčik, and Silistra.

The region of Teteven, with a specific kind of East Bulgarian dialect, was the source of a migration westwards, to the region of Kula in NW Bulgaria and Zaječar in eastern Serbia.

Highlanders from the Rhodope mountain region in South Bulgaria settled in the Marica valley, in the Strandža hills and in the coastal plain along the Aegean Sea.

One part of the Roman Catholic Bulgarians called Pavlikijani, who live in the Thracian plain near Plovdiv and whose dialect shows their origin from Rhodope, migrated to the district of Svištov in North Bulgaria, whereas others colonized several villages in Banat where they mixed with another group of Catholic Bulgarians, coming from Čiprovci in NW Bulgaria and speaking originally a Torlak dialect. Descendants of the latter subsequently adopted the Pavlikijani dialect, still alive in several villages in Banat, predominantly on the Rumanian side of the border between that country and Yugoslavia. [14]

Groups of Bulgarians settled in various places in southern Rumania.

Emigrants from Bulgaria were colonized in Bessarabia (mostly in its southern part) and the southern Ukraine (chiefly in the region of Odessa). Their extremely variegated dialects include many northeastern Bulgarian as well as some southeastern and (only in two villages) western Bulgarian types. About 1861, after the Crimean War in which Russia had lost southern Bessarabia, numerous Bulgarians emigrated further to the region north of the Azov Sea. A characteristic feature of Bulgarian colonies in (former) Russia is the frequent phenomenon of coexistence or mixture of two (or even three or four) dialects in the same village.

The consequences of the migrations in the Turkish period were manifold:

(i) The distribution of dialectal types, especially in the Serbocroatian territory, underwććent far-reaching changes. Areas of certain dialects were substantially enlarged (e.g., those of the je-dialect of East Hercegovina, the i-dialect of West Hercegovina, the Šumadija-Vojvodina e-dialect, the Kosovo-Resava dialect, the Prizren-Southern Morava dialect, certain

14. The far-reaching influence of denominational differences on migrations is clearly shown by the facts that the only Serbocroatian-speaking groups which settled in Russia were Eastern Orthodox, and the only Bulgarians colonized in Austrian provinces, Roman Catholics. And of course, all Serbocroatian and Bulgarian-speaking emigrants who settled in Turkey in the late 19th and in the 20th centuries were Moslems.


westernmost Macedonian, and the Balkan Bulgarian dialects). Certain other dialectal areas shrank, for instance, those of the Čakavian and Kajkavian dialects, as well as of most among the western Štokavian dialectal types with šć < *st’, *sk’. Some dialects disappeared from their original places (e.g., the i-dialects spoken now in southern Burgenland and in the area west of Zagreb), or were even eradicated completely (e.g., the majority of medieval dialects of northeastern Serbia). Boundaries between South Slavic languages and their non-Slavic neighbors were shifted at several places. In Vojvodina and further to the north, the Serbocroatian language expanded strongly; however, the more recent colonization of Germans, Hungarians, Slovaks, Ukrainians and Czechs reduced again the Serbocroatian language territory in the area. In southern Serbia and western (and even northern) Macedonia, the Albanian language expanded at the expense of Serbocroatian and Macedonian. In Bulgaria, numerous Turkish immigrants occupied entire districts, so that Bulgarian dialects virtually disappeared from Deliorman, Tuzluk, large parts of the eastern Balkan mountains, the Eastern Thracian plain, and the eastern Rhodope. Speakers of Serbocroatian and Bulgarian settled in various places in Italy, Austria, Moravia, Slovakia, Hungary, Rumania, southern Russia, and Turkey. A very large portion of those emigrants subsequently abandoned their native idioms, undergoing assimilation to their new environment.

(ii) Certain dialectal types were affected by a strong influence of another dialect whose speakers had settled in their areas or around them. E.g., some western Štokavian dialects in Slavonia and Bosnia, which originally had a number of peripheral peculiarities forming a transition, as it were, to Čakavian, became much closer to average Štokavian after the colonization of East Hercegovina je-speakers in Bosnia and Slavonia, and the rupture of territorial contact with Čakavian due to that colonization.

(iii) In various regions, the typological characteristics of linguistic differentiation were deeply altered. In most of the Serbocroatian language area the organically developed picture of intersecting, mutually dependent isoglosses, without clear-cut dialect boundaries and with gradual transitions everywhere, was replaced by a situation where isoglosses as a rule come in bundles, where territorial dialects are well-defined entities with sharp boundaries and relatively little internal differentiation. Another striking feature is the irregular shape and the discontinuity of the areas of many dialects due to migrations. The phenomenon of a dialectal enclave has become widespread. In a number


of instances, a ‘pulverization’ of dialects took place. Settlers from distant regions and with dissimilar dialects formed colonies in small groups, making the dialect picture extremely complex. At various places new dialect types arose from a mixture of heterogeneous dialects. Some of those dialects still are in a process of crystallization, characterized by parallel occurrence of numerous alternative forms.

(iv) The tremendous expansion of central Štokavian dialects created a broad dialectal basis for the modern standard language of Serbians and paved the way to the adoption of that language by Croatians in the second half of the 19th century, and thus to the creation of a common Serbocroatian standard language with basically unified phonological and grammatical patterns.

(v) In a number of areas where the population is mixed as to religion, and especially in western Bosnia and the adjacent parts of Croatia, dialectal features became associated with faith. E.g., (i)je < ě is now a peculiarity of the Eastern Orthodox population, and i < ě of the Roman Catholics (in most of West Bosnia also of the Moslems). This is chiefly a consequence of the fact that adherents of different denominations usually immigrated from different regions.

The linguistic consequences of the migrations provide an important insight into the historical study of certain South Slavic languages. Dialects of the diaspora are in a sense living documents concerning the language of the epoch of their transplantation. In turn, the profound changes caused by migrations impose specific tasks on the diachronic investigation of the same languages. It becomes necessary to determine the dialectal picture in the period prior to the migrations. This can be achieved by utilizing the data of ancient texts (wherever they exist) and of emigrant dialects, possible traces of the dialectal substratum in areas now covered by imported dialects, and in some cases also the information conveyed by toponymy. However, the results almost inevitably remain fragmentary. As an illustration, we shall mention some of the unclarified problems :

1) Since most of the present population of the region Gorski Kotar in western Croatia consists of relatively recent settlers, it is not clear where the original boundary between Slovenian and Čakavian dialects in that area was. It is possible that some stretches of land, especially those densely wooded ones immediately south of the Kupa river, were unpopulated for a very long time and subsequently colonized from various (and not yet all identified) parts of Slovenia, so that dialects of neighboring villages often differ considerably.


2) We lack information about the original southern and eastern border of the Kajkavian area in Croatia, as well as about possible ancient transitional Kajkavian-Štokavian dialectal types.

3) The present dialects of northwestern Bosnia, especially those between the Una and Vrbas rivers, were imported with migrations. Most of the ancient population has disappeared, probably in those hard days when the region (“Jajačka banovina”) was the first defense line of Christians against the Turks. Now we cannot even tell where the original Čakavian-Štokavian boundary was (or, more exactly, where the isoglosses of the features differentiating Štokavian dialects from the Čakavian ones were).

4) The original distribution of šć and of št as reflexes of *sk’, *st’ in eastern Bosnia remains unclear, as well as the origin of the št-speaking group of Catholics in southeastern Slavonia.

5) We know little about the ancient isogloss of the ikavian and jekavian reflexes of jat in northern Bosnia, and also about the eastern border of the jekavian area before the powerful expansion of je-dialects due to migrations.

6) The medieval linguistic situation in what is now Vojvodina has not yet been completely determined. We know that both Hungarian and Serbocroatian were spoken in that region, and that the population of certain districts probably was mixed. We also have reasons to believe that Serbocroatian was more widespread in Srem and the southern part of Banat than in Bačka. However, we lack a clear picture about the ratio of the two populations, and about their geographic distribution. (Later, after the Turkish occupation, Hungarians disappeared almost completely from Vojvodina; the present Hungarian population was colonized in the 18th and 19th c).

7) Likewise, we do not possess full information on circumstances in the Serbocroatian-Rumanian contact zone in northeastern Serbia, and along the Serbian-Albanian and the Macedonian-Albanian borders. It is known that a large part of the Rumanians in northeastern Serbia settled in the 18th and 19th centuries from Banat (so-called Ungurjani) and from Oltenia (“Carani”), and that during the same period the Albanian population in southern Serbia and western Macedonia was greatly strengthened by immigration. Nonetheless, we know little about the possible share of Rumanians and Albanians in the population of the given regions in the epoch preceding the migrations.

8) The problem of the ancient boundary between Štokavian and Torlak dialects in central and northeastern Serbia is far from elucidated.


We are even unable to tell whether there were old transitional types.

Some of the questions enumerated will probably be at least partially clarified by future investigations, but we do not have the right to hope for an all-embracing success. It is impossible to reconstruct completely a world of dialects that has been erased by history.


a) General Works

b) Works on Dialects Transplanted by Migrations

a) General Works

Bălgarski dialekten atlas. I. Jugoiztočna Bălgarija, Săstaven pod răkovodstvoto na St. Stojkov i S. B. Bernštejn (Sofija, 1964); II. Severoiztočna Bălgarija, Săstaven pod răkovodstvoto na St. Stojkov (Sonja, 1966).

Barić, H., Lingvističke studije (Sarajevo, 1954).

Belić, A., Dialektologičeskaja karta serbskago jazyka, Stat’ji po slavjanovedeniju II (S.-Peterburg, 1906).

____, Dijalekti istočne ijužne Srbije (= SDZ 1), (Beograd, 1905).

____, Galički dijalekat (= SDZ 7), (Beograd, Sremski Karlovci, 1935).

____, “Les rapports mutuels du serbo-croate et du Slovène”, RES 1 (1921), 20-27.

____, “O srpskim ili hrvatskim dijalektima”, Glas SKA 78 (1908), 60-164.

Bernštejn, S. B., et al, Karpatskij dialektologičeskij atlas (Moskva, 1966).

Birnbaum, H., “Balkanslavisch und Südslavisch: Zur Reichweite der Balkanismen im südslavischen Sprachraum”, Zeitschrift für Balkanologie 3 (1965), 12-63.

____, “The Dialects of Common Slavic”, Ancient Indo-European Dialects, ed. by H. Birnbaum and J. Puhvel (Los Angeles, 1966), pp. 153-197.

Bratanić, B., “Uz problem doseljenja južnih Slavena”, ZRFFZ 1 (1951), 221-250.

Brozović, D., “O problemu ijekavskošcakavskog (istočnobosanskog) dijalekta”, HDZ 2 (1966), 119-208.

____, “O rekonstrukciji predmigracionog mozaika hrvatskosrpskih dijalekata”, Filologija 4 (1963), 45-55.

Conev, B., Istorija na bălgarskija ezik I-III (Sofija, 1919-1937).

Cvijić, J., La Péninsule balkanique, Géographie humaine (Paris, 1918).

Densuşianu, O., Histoire de la langue roumaine, I (Bucarest, 1929), II (Paris, 1938).

Duridanov, I., “Novi danni ot toponimijata za izčeznalo rumänsko naselenie v Sofijsko”, Ezikovedsko-etnografski izsledvanija v pamet na akademik Stojan Romanski (Sofija, 1960), pp. 469-478.

Georgiev, V., “Naj-starite slavjanski imena na balkanskija poluostrov i tjahnoto značenie za našija ezik i našata istorija”, Bălgarski ezik 8 (1958), 321-342.

____, Trakijskijat ezik (Sofija, 1957).

Grafenauer, B., Die ethnische Gliederung und geschichtliche Rolle der westlichen Südslaven im Mittelalter (Ljubljana, 1966).

____, “Nekaj vprašanj iz dobe naseljevanja južnih Slovanov”, Zgodovinski časopis 4 (1950), 23-126.

____, “Prilog kritici izvještaja Konstantina Porfirogeneta o doseljenju Hrvata”, Historijski zbornik 5 (1952), 1-56.

____, “Slovanski naselitveni valovi ba Balkanski poluotok”, Zgodovinski časopis 18 (1964), 219-227.


Grégoire, H., “L’origine et le nom des Croates et Serbes”, Byzantion 17 (1944-1945), 88-118.

Gyóni, M., “La transhumance des Vlaques balkaniques au Moyen âge”, Byzantino-slavica 12 (1951), 29-42.

Hauptmann, Lj., “Seoba Hrvata i Srba”, Jugoslovenski istoriski časopis 3 (1937), 30-71.

Istorija na Bălgarija, ed. BAN. I (Sofija, 1954).

Istorija naroda Jugoslavije I–II (Beograd, 1953, 1960).

Ivić, A., Istorija Srba u Vojvodini (Novi Sad, 1929).

Ivić, P., Die serbokroatischen Dialekte. I: Allgemeines und Die štokavische Dialektgruppe (‘s-Gravenhage, 1958).

____, Dijalektologija srpskohrvatskog jezika. Uvod i štokavsko narečje. (Novi Sad 1956).

____, “O nekim problemima naše istoriske dijalektologije”, JF 21 (1955-1956), 97-129.

____, “Über den spezifischen Charakter der mundartlichen Ausgliederung des serbo kroatischen Sprachgebietes”, Orbis (Louvain) VII/1 (1958), 134-140.

____, “Značaj lingvističke geografije za uporedno i istorisko proučavanje južnoslovenskih jezika i njihovog odnosa prema ostalim slovenskim jezicima”, JF 22 (1958), 179-206.

Ivšić, S., “Hrvatska dijaspora u XVI. vijeku”, Ljetopis JAZU 50 (1938), 99-102.

____, Jezik Hrvata kajkavaca. Ljetopis JAZU 48 (1936), 47-88.

Izvori za bălgarskata istorija, ed. BAN. I-XIV (Sofija, 1957-1968).

Jagić, V., “Ein Kapitel aus der Geschichte der südslavischen Sprachen”, AfslPh 17 (1895), 47-87.

Jankulov, B., Pregled kolonizacije Vojvodine u XVIII i XIX veku (Novi Sad, 1961).

Kniezsa, L, Ungarns Völkerschaften im XI. Jahrhundert (Budapest, 1938).

Kodov, X., and S. Mladenov, Bit iezik na trakijskite i maloazijskite bălgari. II. Ezik. (Sofija, 1936).

Koneski, B., Istorija na makedonskiot jazik (Skopje-Beograd, 1965).

Lemerle, P., “Invasions et migrations dans les Balkans depuis la fin de l’époque romaine jusqu’au VIIIe siècle”, Revue historique 211 (1954), 265-308.

Manojlović, S., “Glavne étape u razvitku hrvatskosrpskog jezika. Radovi Filozofskog fakulteta u Zadru. god. 7, sv. 7”, Razdio lingvističko-filološki 4 (1968), 46-69.

Marguliés, A., “Historische Grundlagen der südslavischen Sprachgliederung”, AfslPh 40 (1926), 197-222.

Melich, J., A honfoglaláskori Magyarország (Budapest, 1929).

Miklosich, F., “Über die Wanderung der Rumunen in den Dalmatinischen Alpen und den Karpaten”, Denkschriften der Kais. Akad. der Wissenschaften. Philosophisch-historische Classe 30 (Wien 1880), 1-66.

Miletič, Lj., Das Ostbulgarische (Wien, 1903).

Miletič, L., Staroto bălgarsko naselenie v severoiztočna Bălgarija (Sofija, 1902).

Moór, E., “Zur Geschichte südslavischer Völkerschaften im Karpatenbecken”, SS 8 (1962), 267-312.

Naselja i poreklo stanovništva. 1-40, [mostly] (Belgrade, 1902-1967).

Niederle, L., Slovanské starožitnosti II/1-2, Původ a počátky Slovanů jižních (Praha, 1906, 1910).

Nlkolić, B., “Sremski govor”, SDZ 14 (1964), 201-412.

Pavičić, S., Podrijetlo hrvatskih i srpskih naselja i govora u Slavoniji (Zagreb, 1953).

Pavlović, M., Govor Sretetke Župe (= SDZ 8) (Beograd, 1938).

____, “O stanovništvu i govoru Jajca i okoline”, SDZ 3 (1927), 97-112.

____, “Perspektive i zone balkanističkih jezičkih procesa”, JF 22 (1957-1958), 207-239.

Popović, D. J., Srbi u Vojvodini I-III. (Novi Sad 1957-1963).

Popović, D. J. and Ž. Sečanski, Građa za istoriju naselja u Vojvodini (Novi Sad, 1936).

Popović, I. Geschichte der serbokroatischen Sprache (Wiesbaden, 1960).


Ramovš, F., Historična gramatika slovenskega jezika. VII. Dijalekt . (Ljubljana 1935).

____, Kratka zgodovina slovenskega jezika (Ljubljana, 1936).

____, “Une isoglosse čakavo-kaïkavienne”, RES 3 (1923), 48-58.

Rešetar, M., Der štokavische Dialekt (Wien, 1907).

____, “Die čakavština und deren einstige und jetzige Grenzen”, AfslPh 13 (1890-1891), 93-109, 161-199, 361-388.

Roesler, R., Romänische Studien (Leipzig, 1871).

Rosetti, A., Istoria limbii române4. I-III, Bucureşti 1964.

Sandfeld, K., Linguistique balkanique, problèmes et résultats (Paris, 1930).

Seliščev, A. M., Dialektologičeskoe značenie makedonskoj toponimii. Sbornik Miletič, (Soflja 1933), 29-46.

____, Polog i ego bolgarskoe naselenie (Sofija, 1929).

____, Slavjanskoe naselenie Albanii (Sofija, 1931).

Skok, P., Dolazak Slovena na Mediteran (Split, 1934).

Sławski, F., Zarys dialektologii południowosłowianskiej (Warszawa, 1962).

Stanislav, J., Slovensky juh v stredoveku I-II. (Turčianský Sv. Martin 1948).

Stojkov, S., Bălgarska dialektologija2 (Sofija, 1968).

Tapkova-Zaimova, V., Našestvija i etničeski promeni na Balkanite (Sofija, 1966).

Todorov, C, “Govorni krăstosvanija v krajnata severozapadna bălgarska oblast”, Bălgarski pregled 1 (1929), 230-243.

____, “Naselenieto meždu Timok, Iskăr i Stara-planina”, Spisanie na BAN 60 (1937), 237-287.

____, Severozapadnite bălgarski govori (= SNU 41), (Sofija, 1936).

Tomić, J., Naselje u mletačkoj Dalmaciji 1409-1797. Prvi deo, 1409-1645. Niš 1915.

Vasmer, M., Die Slaven in Griechenland (Berlin, 1941).

Vidoeski, B., “Kičevskiot govor”, MJ VI1I/1 (1957), 31-90.

____, “Makedonskite dialekti vo svetlinata na lingvističeskata geografija”, MJ XIII-XIV/1-2 (1961-1962), 87-107.

Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije I-III (Beograd, 1955-1966).

Wijk, N. van, Les langues slaves. De l’unité à la pluralité2. (‘s-Gravenhage, 1956).

____, “Taalkundige en historische gegevens betreffende de oudste betrekkingen tussen Serven en Bulgaren”, Mededelingen der Koninklijke akademie van wetenschappen, afdeling letterkunde, deel 55, série A (1923), 55-76.

Zaimov, J., “Die bulgarischen Ortsnamen auf –išt aus –itj und ihre Bedeutung für die Siedlungsgeschichte der Bulgaren in den Balkanländern”, Linguistique balkanique IX/2 (1965), 5-80.

b) Works on Dialects Transplanted by Migrations

Bernštejn, S. B., and E. V. Češko, “Opyt klassifikacii bolgarskix govorov SSSR”, Učenye zapiski Instituta slavjanovedenija IV (1951), 327-343.

Bernštejn, S. B., et al., Atlas bolgarskix govorov v SSSR (Moskva, 1958).

Bidwell, Ch., “Neke beleške o bugarskom narečju banatskog sela Belo Blato”, ZFL 4-5 (1961-1962), 29-33.

Bošković, R., “Refleksi grupa TJ, DJ, TbJ, DbJ, STJ, ZDJ, SKJ, ZGJ (SK’, ZG’) u dijalektima južne i jugozapadne Istre”, JF 27/1-2 (1966-1967), 85-142.

Brabec, I., “Govor podunavskih Hrvata u Austriji”, HDZ 2 (1966), 29-119.

____, “Vlahijski govor”, Ljetopis JAZU 67 (1963), 277-286.

Bulaxovskij, L. A., “Udarenie starokrymskogo bolgarskogo govora”, Sbornik .A Teodorov-Balan, (Sofija 1955), 131-143.

Bunina, I. K., “Iz istorii vajsalskix govorov”, Učenye zapiski Instituta slavjanovedenija 2 (1950), 242-259.


Deržavin, N. S., Bolgarskie kolonii v Rossii. T. II, Jazyk. (Petrograd 1915).

Erdeljanović, J., O poreklu Bunjevaca (Beograd, 1930).

Filipović, M., Galipoljski Srbi (Beograd, 1946).

Gucu, O., “Bolgarskij govor sela Čoplja”, Revue roumaine de linguistique 10 (1965), 527-536; 11 (1966), 491-502.

Hadrovics, L., “Adverbien als Verbalpräfixe in der Schriftsprache der burgenländischen Kroaten”, SS 4 (1958), 211-249.

Hraste, M., “Govori jugozapadne Istre”, HDZ 2 (1966), 5-28.

____, “Nepoznate slavenske kolonije na obalama Gargana”, Kolo Matice hrvatske 1963, 612-617.

____, “O štokavskim govorima na Hvaru i Braču”, ZRFFZ 1 (1951), 379-395.

Ivić, P., “Jedna dosad nepoznata grupa štokavskih govora: govori s nezamenjenim jatom”, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 1 (1956), 146-160.

____, O govoru galipoljskih Srba (= SDZ 12), (Beograd, 1957).

____, “O srpskom govoru u selu Lovri”, SS 12 (1966), 191-201.

____, “Prilog rekonstrukciji predraigracione dijalekatske slike srpskohrvatske jezičke oblasti”, ZFL 4-5 (1961-1962), 117-130.

Jagić, A., “Hrvatske naseobine u Banatu”, Letopis Matice srpske 319 (1929), 33-39.

Jovanović. V., “Gavrilo Stefanović Venclović”, SDZ 2 (1911), 105-306.

Kašić, J., “O jekavskom govoru Velikog Grdevca, sela jugoistočno od Bjelovara”, ZFL 6 (1963), 149-158.

Kurelac, F., Jačke ili narodne pešme prostoga i neprostoga puka hrvatskoga po župah šopronskoj, mošonjskoj i železnoj na Ugrih (Zagreb, 1871).

Majnarić, M., “Jedno rovtarsko narječje u Gorskom Kotaru”, JF 17 (1938-1939), 135-150.

Małecki, M., Przegląd słowiahskich gwar Istrji (= Prace Komisji Językowej PAU 17), (Krakow, 1930).

Miklosich, F., “Die Sprache der Bulgaren in Siebenbürgen”, Denkschriften der Kais. Ak. der Wiss., Philosophisch-historische Klasse 7 (1856), 105-146.

Milčetić, I., Hrvatske naseobine u Moravskoj, Donjoj Austriji i zapadnoj Ugarskoj (Zagreb, 1898).

Miletič, L., “Knižninata i ezik na banatskite bălgari”, SNU 16-7 (1900), 339-482.

____, “Našite pavlikjani”, SNU 19 (1903), 1-369.

____, “Sedmogradskite bălgari i téhnijat ezik”, (= Spisanie na BAN 26). (Sofija, 1926).

____, “Ueber die Sprache und die Herkunft der sog. Krašovaner in Süd-Ungarn”, AfslPh 25 (1903), 161-181.

____, “Zaselenieto na katoliškite bălgari v Sedmigradsko i Banat”, SNU 14 (1897), 284-543.

Muzyčenko, A. T., Istorija poselenija i fonetičeskie osobenosti govora krymskix bolgar (S. Peterburg, 1907).

Newcklowsky, G., “Zur kroatischen Mundart von Weingraben in Burgenland”, Wiener slawistisches Jahrbuch 14 (1967-1968), 94-127.

Pavlović, M., “Govor Torbeša u okolini Skoplja u evolutivnoj perspektivi”, Zbornik u cast A. Belića, (Beograd 1937), 439-449.

Peco, A., i B. Milanović, “Resavski govor”, SDZ 17 (1968), 245-366.

Petrovici, F., Graiul Caraşovenilor (Bucureşti, 1935).

Petrovič, E, i E. Vrabie,”Bălgarskijat govor v s. Popešt-Leorden (Bukureštska oblast)”, Bălgarski ezik 13 (1963), 110-122; 15 (1965), 110-126.

Popović, I., “O bačkim bunjevačkim govorima”, Zbornik Matice srpske za knjiievnost I jezik I (1954). 123-146.

Popović, M., Žumberački dijalekat (Zagreb, 1938).

Reichenkron, G., “Serbokroatisches aus Süditalien”, Zeitschrift für slavische Philologie 12 (1934), 325-339.


Rešetar, M., Die serbokroatischen Kolonien Süditaliens (Wien, 1911).

Ribarić, J., “Razmještaj južnoslovenskih dijalekata na poluotoku Istri”, SDZ 9 (1940), 1-207.

Rohlfs, G., “Ignote colonie slave sulle coste del Gargano”, Cercetări de lingvistică 3 (1958), Supliment (Mélanges Petrovici), 409-413.

Skok, P., “Mundartliches aus Žumberak (Sichelburg)”, AfslPh 32 (1911), 363-383; 33 (1912), 338-375.

____, “Novi prilozi proučavanju govora žumberačkih čakavaca (prvi dio)”, HDZ 1 (1956), 215-278.

Stat’ji i materialy po bolgarskoj dialektologii SSSR, 2-10. Institut slavjanovedenija AN SSSR, Moskva 1952-1962.

Stojkov, S., Banatskijat govor (Sofija, 1967).

____, Leksikata na banatskija govor (Sofija, 1968).

____, “Novi proučvanija na bălgarskite govori v Săvetskija săjuz”, Izvestija na Instituta za bălgarski ezik 4 (1955), 430-452.

Šiškov, St. N., “Beležki po govora na s. Pišmank’oj, Malgarskata kaza, Odrinsko”, Rodopski napredăk 7 (1910), 193-206, 241-250.

Tomljenović, G. B., Bunjevački dijalekat zaleda senjskoga s osobitim obzirom na naglas (Zagreb, 1911).

Ujević, M., Gradišćanski Hrvati (Zagreb, 1934).

Vasilev, Chr., “Die heutige čakavische Schriftsprache der Burgenland-Kroaten”, Frankfurter Abhandlungen zur Slavistik 8 (1966), 189-237.

Vážný, V., “Čakavské nářečí v slovenském Podunají”, Sbornik Filosofické fakulty University Komenského v Bratislavé V/47 (1927), 121-336.

____, “O chorvatském kajkavském nářečí Horvatského Gróbu”, in: A. Václavík, Podunajská dedina v Československu (Bratislava, 1925), 111-176.

Vuković, J., “Govorne osobine Imljana. Glasnik zemaljskog muzeja u Sarajevu”, Etnologija 17 (1962), 27-49.



Selective bibiliography  ( General Works,  Works on Dialects Transplanted by Migrations )



Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 14/01/19)



Παρά τις συμφορές της Ευρώπης από την παρατεταμένη πανούκλα, ξεσπά και Δ΄ Βενετο – Γενουατικός Πόλεμος (1379-81), που διεξάγεται καθαρά εντός των πλαισίων της ενδοδυναστικής σύρραξης του Ιωάννη Ε΄ με τον Ανδρόνικο Δ΄ Παλαιολόγο. Αφορμή της σύρραξης αποτελεί η κυριότητα της νήσου Τενέδου, που δεσπόζει μπροστά από τον Ελλήσποντο, δηλαδή βρίσκεται σε νευραλγική θέση για την πρόσβαση στην προσοδοφόρο Μαύρη Θάλασσα. 

Οι Γενουάτες ενδιαφέρονται για την Μαύρη Θάλασσα, όπως και υποδηλώνει π.χ και η λεπτομερής χαρτογράφησή της από τον Γενοβέζο Πιέτρο Βεσκόντε το 1320. Τώρα, 60 έτη μετά, γενοβέζικη αρμάδα αποκλείει τον Κεράτιο Κόλπο, ασφαλίζοντας την Σταμπόλη. Έτερη αρμάδα αποβιβάζεται συγχρόνως και στην Chioggia, την πολίχνη-κλειδί για την είσοδο στην λιμνοθάλασσα της Βενετίας. Δηλαδή, οι Γενουάτες προβαίνουν σε πολιορκία και της ίδιας της Βενετίας. Όμως ο στόλος τους εγκλωβίζεται στην λιμνοθάλασσα ύστερα από μπάζωμα των κατάλληλων καναλιών και διόδων από Βενετσιάνους καταδρομείς, και παραδίδεται άδοξα. Έτσι η εκλεκτή επιλογή των Βενετών, ο ανίκανος Ιωάννης Ε΄, επιστρέφει στο θρόνο της Ρωμανίας. Ο πόλεμος αυτός, που λήγει μονάχα ύστερα από την ειρηνοποιό παρέμβαση του Πράσινου Κόμη, δηλαδή του ευυπόληπτου κόμητα της Σαβοΐας Αμαδέου Στ΄, γονατίζει και τις δυο δημοκρατίες, αν και μόνο η Βενετία θα καταφέρει να συνέλθει. 

Ο Αμαδέος Στ΄ υπήρξε και η ψυχή της μίνι σταυροφορίας που οργανώθηκε το 1366 για την απελευθέρωση του ξαδέλφου του, του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄. Ο Πράσινος Κόμης σε συνεργασία με τον Ανδεγαυό βασιλιά της ΟυγγαρίαςΛουδοβίκο το Μέγα (που κρατά υπό την εξουσία του Ουγγαρία, Γαλικία και Πολωνία), και το Γενοβέζο άρχοντα Λέσβου & Χίου, Φραγκίσκο Γατιλούζιο, ελευθέρωσε τόσο την τουρκοκρατούμενη χερσόνησο της Καλλίπολης από τους Οθωμανούς του σουλτάνου Μουράτ Α’, όσο κι εδάφη της Μαύρης Θάλασσας (ΑγαθούποληΣωζόποληΑχιαλώΜεσημβρίαΠύργος και Ναύλοχος) από τους Βούλγαρους, του υποτελούς στο Μουράτ Α’, τσάρου αυτοκράτορα Ιβάν Αλεξάνδρου, που κρατούσε αιχμάλωτο το βασιλιά αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο.

–> 7) Οι Οθωμανοί Τούρκοι προελαύνουν και κατακτούν την Ρωμανία (ως γεωγραφικός προσδιορισμός πλέον, επίσης γνωστή ως Ρουμ Ιλί (εξού και Ρούμελη, Ρουμελία ή Ρωμυλία), ήτοιΧώρα των Ρωμιών, τα σημερινά Βαλκάνια), ουσιαστικά εκ των έσω, χρησιμοποιώντας ασκέρια από εξισλαμισθέντες Ρωμιούς, οργανωμένους να μάχονται με βάναυσες αλταϊκές τακτικές, συντονισμένους υπό την σκληρή, αλλά ικανή ηγεσία του οίκου των Οσμάνογλου, που ισχυρίζεται ίσως αβάσιμα ότι κατάγεται από το ηγεμονικό ογούζικο γένος των Καγί. Ανάμεσα στην κατάληψη της Προύσας από τον Γαζή Ορχάν μπέη (1326), όπου και θα μεταφερθεί η πρωτεύουσα του εμιράτου, και στην κατάληψη των Σερρών από τον αρχιστράτηγο (ουτς μπεγί) της ευρωπαϊκής Ρωμανίας Γαζή Εβρενόζ μπέη(1363), τ’ Οσμανλί μπεϊλίκι, από λάφυρο νομάδων κατσαπλιάδων, θα μετατραπεί σε κραταιά αστική αυτοκρατορία.

Ρωμιοί πολεμιστές υπερασπιζόμενοι την Τραπεζούντα, σύμφωνα με απεικόνιση πάνω σε βενετσιάνικο σεντούκι του 15ου αι. Η ποικιλομορφία τους καθιστά προφανές το γεγονός ότι και ενδυματολογικά, αποτελούν την προέλευση των γενίτσαρων και άλλων στρατιωτικών σωμάτων που χρησιμοποιεί το οθωμανικό εμιράτο, και όχι αντιστρόφως.  

Στα χρόνια του οθωμανού σουλτάνου Μουράτ Α’ (1362-89), εμφανίζεται ο ολέθριος για τους Ρωμιούς θεσμός του Ντεβσιρμέ, που οργανώνεται από το μεγάλο βεζύρη Καρά Χαλίλ Χαϋρεντίν Τσανταρλή, ύστερα από προτροπή και του Καραμανλή Μουσουλμάνου θεολόγου Καρά Ρουστέμ. 

Γενίτσαροι ποικίλου ορτά και ειδικότητας. Ενδυματολογικά πρότυπα, οι Γενίτσαροι βρήκαν στους χριστιανικούς και τους ισλαμικούς στρατούς των άλλων κρατών της Ανατολίας (δηλαδή της ασιατικής Ρωμανίας), αυτής της εποχής (14ος – 15ος αι), π.χ Καρασί, Αϊντίν και Τραπεζούντα
πηγή (photo source): The Janissaries, written by David Nicolle, illustrated by Christa Hook, Elite series by Osprey Publishing

Με τον Ντεβσιρμέ αντιγράφονται παλαιότερα συστήματα προσεταιρισμού & στρατολόγησης, όπως οι Τουρκόπωλοι των Κομνηνών, οι Γκουλαμ των Σασσανιδών και των Αββασιδών, και οι Μαμελούκοι των Αγιουβιδών, με μια πιο αξιοκρατική λογική, όμως, και με μια σαφώς προσηλυτιστική διάθεση ως προς τους Απίστους. Ο Ντεβσιρμές εξασφαλίζει την αποδοτική αξιοποίηση του εμψύχου δυναμικού των εφήβων Ρωμιών, οι οποίοι ύστερα από κατάλληλη εκπαίδευση μέσω της φοίτησής τους στην σχολήΕντερούν (Enderun Kolej <– Κολέγιο ΑνδρώνΑνδρώνας), και θητεία σε Ατσέμ Ογλάν, ως ατσεμλάρ (ήτοι ατζαμήδες), προωθούνται για μόνιμη υπηρεσία, είτε σε διοικητικές θέσεις της κρατικής μηχανής (Içoğlan, Ιτς Ογλάν = «Τσογλάνια», ελληνιστί), είτε σε ποικίλα άλλα πόστα, όπως από π.χ αρχιτέκτονες, μέχρι μποσταντζήδες (κηπουροί, ήτοι κηπουροί/αγροφύλακες των κρατικών γαιών) υπό την άμεση εποπτεία του σεραγιού, έως και μόνιμοι οπλίτες σε ποικίλες μονάδες των οθωμανικών ασκεριών, με κυριώτερα δύο νέα επίλεκτα σώματα: 

i. οι Καπικουλού Σιπαχιλάρ, που επανδρώνουν έφιππα αυτοκρατορικά τάγματα, στην λογική των ρωμαίικων Σχολάριων

ii. το πεζικό σώμα Γενί Τσερί (= Νέος Στρατός, που στα ελληνικά αποδίδεται ως γενιτσάρηςγενίτσαροςγιαννίτσαρης κλπ), που μεταξύ των καθηκόντων του, αφιερώνεται και στην μέχρι εσχάτων φύλαξη του Οθωμανού σουλτάνου, ο οποίος και θεωρείται επίτιμο μέλος αυτών των “γενίτσαρων“, κατεβαίνοντας περιοδικά στην στρατώνα για να εισπράξει τον ταπεινό μισθό του, ως ένας απλός γενίτσαρος. Αυτή η ενέργεια αποτελεί μιαν εξαίρεση πρωτοκόλλου γεμάτη νόημα, αφού ο σουλτάνος δεν έρχεται σ’επαφή με κανέναν, εκτός του ανωτερου προσωπικού στα σεράγια, ή τις αυτοκρατορικές σκηνές κατά την διάρκεια εκστρατειών. 

Το νέο αυτό σώμα στρατού των γενίτσαρων πειραματίζεται και με νέα όπλα, όπως τα πάσης φύσεως πυροβόλα («τόπια» ή κανόνια, σισανέδες ή αρκεβούζια & μουσκέτα), αυξάνοντας την αποτελεσματικότητά του. Οι γενίτσαροι ζουν μέσα στο δικό τους μικρόκοσμο, όπως οι Λεγεωνάριοι της Αρχαιότητας: χαμάμ (= εκ των ρωμέικων λουτρών), στρατιωτικά γυμνάσια, και γεμίν (= όρκος) στο …καζάνι μαγειρέματος του ορτά (= τάγμα) τους, ή ολόκληρου του Οτζάκ (τζάκι, εστία: με την παρούσα χρήση, εννοείται το σύνολο των γενιτσαρικών ταγμάτων). Η ονομασία της ιεραρχίας των γενίτσαρων προσομοιάζει με αυτήν κυνηγετικού αγήματος, ή ακόμα και προσωπικού κουζίνας μαγειρέματος, ίσως επειδή το σώμα των γενίτσαρων ξεκίνησε ως ολιγάριθμο τμήμα του νοικοκυριού του σουλτάνου, έμπιστο, όσο και μάχιμο, προσωπικό του σεραγιού του.

μεταφορά καζανιού-συμβόλου από ορτά/τάγμα γενίτσαρων

Γενίτσαροι συνήθως επανδρώνουν και την τυποποιημένη στρατιωτική μπάντα, την «Μεχτεράν», με πρότυπο τους αντίστοιχους «Μαχταράν», από την πολιτιστικήσφαίρα επιρροής του Ιράν. Κάθε μέλος αυτής της μπάντας, ο «μεχτέρ», συμμετέχει σε ορχηστρικό σύνολο, κατά την ίδια στιγμή που βαδίζει προς την μάχη. Οι Μεχτεράν εμψυχώνουν τους μαχητές των οθωμανικών ασκεριών, είτε σε παρατάξεις, είτε σε παρελάσεις, και παίζουν μιαν ιδιαίτερη ορχηστρική μουσική, πηγάζουσα από ποικίλα φορητά όργανα, όπως τύμπανα και άλλα κρουστά («κως», «νακκαρέ», και «νταβούλ»), κύμβαλα («ζιλ» <– προτουρκικός ρωμέικος όρος, με πληθυντικό: ζίλια, εξού και jingle), κωδωνοειδή («τσευγάν») και πνευστές σάλπιγγες (ξύλινα όργανα όπως ο «ζουρνάς», και χάλκινα όπως το «μπορού», εξού και η ελληνική λέξη μπουρού, δηλαδή βούκινο ή σειρήνα)

Οι μπάντες των ευρωπαϊκών στρατών έλκουν την καταγωγή τους, απευθείας από τους οθωμανικούς μεχτεράν, όταν κατά την διάρκεια του 18ου αι, οι δυτικοί Ευρωπαίοι αντίγραφαν καινοτομίες και ήθη από την εξωτική Γραικοτουρκία, όπως συνέβη π.χ. και με τον τουρκικό/ελληνικό καφέ, εφεύρεση Χριστιανών καλογέρων/βοσκών στα υψίπεδα της Αιθιοπίας, που θα γίνει γνωστή στην Ευρώπη του 16ου αι, μέσω επαφών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας με την Υψηλή Πύλη, ήτοι την οθωμανική αυλή. 

Την μουσική των γενιτσάρων υπαινίσσεται ανάμεσα στους αλληγορισμούς του και ο Μάνος Λοΐζος, ως αναφορά στην αέναη καταπίεση Ελλήνων από αυτοδίκαιους Έλληνες:

«Θα τον μεθύσωμε τον ήλιοσίγουρα ναι,θα τον τρελάνουμε το φίλοσίγουρα ναι,με το νταούλι και με το ζουρνάκαλημέρα ήλιε καλημέρα.Γελάει ο ήλιος κι αμολιέται στα στενάχορεύει πάνω στο νταούλι κι αρχινά:Το κόκκινο για τη ροδιά,το πράσινο για τα παιδιά,για της Μυρσίνης την ποδιά,μια Παναγιά.Θα τον μεθύσωμε τον ήλιοσίγουρα ναι,θα τον κρατήσουμε τον ήλιοσίγουρα ναι,πάνω στις στέγες μέσα στις καρδιέςκαλημέρα ήλιε καλημέρα!»

Όταν οι μεν τσακώνονται με τους δε (π.χ στην εμφύλια φαγωμάρα, κατά την διάρκεια της Χούντας, 1967-74), είθισται να κερδίζει η παράταξη που χρησιμοποιεί «γιαννίτσαρους», δηλαδή αποστάτες που διδασκαλεύονται καταλλήλως, και ενστερνίζονται τις ιδέες και την υπόθεση του αντιπάλου.

η εξάπλωση του οθωμανικού εμιράτου, 

όπως φαίνεται από τα σύνορα των ετών: 

1362 – 1368 – 1389 -1396

Ύστερα από τις μεθοδικές διαδικασίες του Ντεβσιρμέ, οι νεαροί Ρωμιοί περνούν πλέον σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα της οθωμανικής κοινωνίας, όμως συνήθως αποκτούν πλήρη περιφρόνηση για το Χριστιανισμό. Γι’αυτό και οι συγγενείς τους τους ξεγράφουν και τους πενθούν. Γενικά οι εναπομείναντες Χριστιανοί απεχθάνονται τον αξιοκρατικό θεσμό του Ντεβσιρμέ, τον οποίο αποκαλούν Παιδομάζωμα, συγχέοντάς τον με το εμπόριο λευκής σαρκός, που επίσης λαμβάνει χώρα, αν και ανεπίσημα. Ως Παιδομάζωμα αυτού του είδους νοείται κυρίως ο ταπεινωτικός θεσμός των Κιουτσεκλέρ (= τα μικρούλικα), δηλαδή η παιδική εκπόρνευση των ραγιαδόπουλων. 

Στην Προύσα, εκτελείται ένας Ρωμιός που εργάζονταν για την κατασκευή τζαμιού, επειδή με τα «καραγκιοζιλίκια» του διασκέδαζε υπέρ του δέοντος τους συναδέλφους του, κωλυσιεργώντας έτσι τις εργασίες ανέγερσης. Όμως τα καμώματά του δεν ξεχνιούνται από τους Προυσιώτες που τ’απαθανάτισαν, αποτυπώνοντας την προσωπικότητά του σ’ένα δυναμικό νέο μέσον μαζικής ψυχαγωγίας, που καταφτάνει από την Άπω Ανατολή, όπου ευημερεί σε όλους τους λαούς της περιοχής, από την Κίνα της δυναστείας Σογκ, έως και την Ινδονησία. Είναι το Θέατρο Σκιών, που θα γίνει αγαπημένη διασκέδαση για Ρωμιούς και Τούρκους, με ήρωες το συγχωρεμένο τον Καραγκιόζη (= Μαυρομμάτης) και τον Χατζηαβάτη. Η διάδοση του Θεάτρου Σκιών διευκολύνεται κι επειδή οι δρόμοι της Ασίας είναι εκ νέου αρκετά προσπελάσιμοι, λόγω της ευρείας εξάπλωσης της μογγολικής κατοχής (Pax Mongolica). Δυστυχώς τις ίδιες οδούς θ’ακολουθήσει λίαν συντόμως και ο Μαύρος Θάνατος

Ο βαcιλεύς αυτοκράτωρ Ανατολής Ιβήρων και Περατείας, Αλέξιος Β’ Μεγαλοκομνηνός, λαμβάνει ουσιαστικά μέτρα για την άμυνα της Χαλδίας, κτίζοντας κάστρο σε στρατηγικό παραλιακό σημείο, ενώ ενισχύει και τα τείχη της πρωτεύουσάς του, Τραπεζούντας. Όμως, παραδόξως έρχεται σε ανοικτή ρήξη με την Υπέροχη Δημοκρατία του Αγίου Γεωργίου της Γένοβας, θεσμικούς συμμάχους αμφοτέρων των ελληνικών κρατών, και της Κωνσταντινουπόλεως και της Τραπεζούντος. Βέβαια, οι Γενοβέζοι έχουν πια αποθρασυνθεί εις βάρος των συμφερόντων, αλλά και αυτής ακόμα της εδαφικής ακεραιότητας του ποντιακού βασιλείου. Στα πλαίσια της αντιγενουατικής του πολιτικής, ο Αλέξιος Β’ τακιμιάζει με τον Τούρκο εμίρη της Παφλαγονίας, Ντεμίρ Γιαμάν Τζαντάρ, σε κοινή επιχείρηση εναντίον των γενοβέζικων εγκαταστάσεων στην Περατεία, την σημ. Κριμέα. Όμως, η ναυτική υπεροχή των Γενουατών υποχρεώνει τον Αλέξιο Β’, να εγκαταλείψει το εγχείρημα, συνάπτοντας συνθήκες με την Υπέροχη Δημοκρατία του Αγίου Γεωργίου της Γένουας, το 1314 και το 1316. Δυστυχώς όμως, ο Αλέξιος Β’ έχει ήδη συναινέσει στο ίδιο σφάλμα που γιγάντωσε την ισχύ της Βενετίας κατά την διάρκεια του 11ου και του 12ου αι: δίνοντας προνόμια στους εχθρούς των Γενοβέζων, ήτοι στους παμπόνηρους Βενετσιάνους πραγματάδες. Ακόμα χειρότερα το 1327, η Τραπεζούντα καταλαμβάνεται από καταδρομική ενέργεια της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Σαν Μάρκου της Βενέτσιας, γεγονός που γίνεται αφορμή για την αποδέσμευση της αὐθεντίας πόλεως Θεοδωροῦς καὶ παραθαλασσίας από την υπαγωγή της στην Τραπεζούντα των Μεγάλων Κομνηνών, αντ’αυτής αναγνωρίζοντας την κυριαρχία της Κωνσταντινουπόλεως των Παλαιολόγων. Πάντως οι Θεοδωρανοί Πόντιοι δράττονται της γενικής αναστάτωσης, και ανακαταλαμβάνουν κάποιες από τις θέσεις των Γενουέζων στην Περατεία (Κριμέα). Το κράτος των Θεοδωρανών, η Γοτθία, έχει διαδεχθεί την μακραίωνη δημοκρατική πολιτεία των Χερσωνιτών (5ος πΧ – 13ος αι), αν και ως δεσποτάτο πια, από το 1332 και μετά ως κληρονομική κτήση κλάδου των Γαβράδων, του επιφανέστερου οίκου του Πόντου.

–> 8) Ξεσπά η βουβωνική πανώλη με συμβατική αφετηρία για την Ευρώπη την Κριμέα (Κριμαία), ο Μαύρος Θάνατος, που αποδεκατίζει τον πληθυσμό στις παραθαλάσσιες και εμπορικά πολυσύχναστες περιοχές της Ευρώπης, ενώ δεν διαδίδεται με τον ίδιο ρυθμό π.χ στους ορεσίβιους Αλβανούς ή στους απολίτιστους Οθωμανούς, που δεν ενδιαφέρονται ακόμα για βιοτεχνία, εμπόριο και ναυτιλία. Όμως, λέγεται ότι στις απώλειες συγκαταλέγονται τα εννέα δέκατα του πληθυσμού της Κ/πόλεως, και το ένα τρίτο από το σύνολο των πολιτών της Ρωμανίας. Μια επιπλέον συνέπεια αυτής της πανδημικής πανούκλας, είναι η στροφή των Ρωμιών στον αναχωρητισμό και την πνευματικότητα. Έτσι οι πολίτες χειραγωγούνται ευκολώτερα στο να σταματήσουν να ενδιαφέρονται για τα εγκόσμια. Ωθούνται στο ν’ασχολούνται με την σωτηρία της ψυχής τους και την προάσπιση της παρωπίδουσας Εκκλησίας τους. Έτσι ιδρύεται μοναστική κοινότητα στα Μετέωρα, και επεκτείνεται η υπάρχουσα στο Άγιον Όρος. 

σημαία των ύστερων Παλαιολόγων, που συνδυάζει την ναυτική παντιέρα της Ρωμανίας, με το ερυθρόλευκο λάβαρο του Αγίου Γεωργίου, 
το οποίο, μεταξύ άλλων, αποτελεί και το έμβλημα της διαπλεκομένης συμμάχου, της Υπέροχης Δημοκρατίας του Αγίου Γεωργίου της Γένουας.

Την ίδια εποχή, οι επαφές Ρωμιών λογίων με την Δύση (κυρίως την Ιταλία), αποτελούν το έναυσμα της Αναγέννησης (Renaissance). Οι Έλληνες λόγιοι μεταδίδουν το ενδιαφέρον τους για την, έως τώρα αγνοημένη, Πλατωνική διδασκαλία, ανατρέποντας το δογματικό Σχολαστικισμό, που επικρατεί στην Δύση κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα, και που αποτελεί ένα κράμα του Χριστιανισμού με ιδέες του Αριστοτέλους. Μέσω της μελέτης του Πλάτωνος, θα επέλθει η αμφισβήτηση του κατεστημένου συστήματος ιδεών, μια διαδικασία που θα οδηγήσει στην πνευματική άνθιση της Αναγέννησης. 
Ενδιαφέρον από ιστορικής και κοινωνιολογικής απόψεως παρουσιάζει και η επανάσταση της Θεσσαλονίκης, η οποία καθίσταται αυτοκυβέρνητος Δημοκρατία(1342-49), αρχικά στα πλαίσια της σύγκρουσης των δύο Ιωαννών. Στη συνέχεια επικρατούν εκεί οι Ζηλωτές, κίνημα πολιτικών Ζηλωτών, με τ’όνομά τους εμπνευσμένο από την Ιουδαϊκή παράδοση, αν και αποτελούν ιδεολογικούς αντιπάλους των μίζερων Ζηλωτών και των Ησυχαστών του Αγίου Όρους. Πάντως, η αυτοτέλεια της Σαλονίκης από την Βασιλεύουσα υποδηλώνεται αρκετά νωρίτερα, ήδη από το 1320, σε άτλαντα του Γενοβέζου χαρτογράφου Πιέτρο Βεσκόντε.

~Salloniq versus Constantinopoli~η ερυθρόχρυσησημαία της Σαλονίκης (“Σαλλονίκ“..!), διακριτή από απλούστερη εκδοχή που βρίσκεται σε χρήση στην Σταμπόλη! Στον ίδιο άτλαντα του 1320, στην Τραπεζούντα κυματίζει ο ερυθρόχρυσοςΔικέφαλος Αετός των Κομνηνών  


Οι αντικαταστάτες των Βενετών στις αυτοκρατορικές προτιμήσεις, οι Γενουάτες, έχουν αντικαταστήσει και το αυτοκρατορικό ναυτικό. Όμως ο Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός (1341-54) καταφέρνει να επιτάξει αρκετά πλεούμενα ώστε ν’αποβιβάσει στην Θράκη (σε *.pdf μορφή) χιλιάδες μαχητές του οθωμανού μπέη Ορχάν (1326-59), για να τον βοηθήσουν εναντίον του γαμπρού του, του μαλθακού Ιωάννου Ε΄ Παλαιολόγου (1341-91). Εννοείται ότι τα επικουρικά αυτά στρατεύματα υπηρετούν πιστότερα τον Ορχάν Γαζή, την κυριαρχία του οποίου και σπεύδουν να εδραιώσουν στην περιοχή (1352-54). Ο εμίρης Ορχάν Γαζή Οσμάνογλου εκμεταλλεύεται ενδοδυναστικές έριδες και στο ισλαμικό αρχοντάτο (τουρκιστί: μπεϊλίκι, αραβιστί: αμιράτο) του Καρασι ή Καρεσί, κυριεύοντάς το από τους Σαρουχάνογλου, το 1345. Τότε προσεταιρίζεται και την αφοσίωση του ήδη εξισλαμισμένου οίκου των Ουρανών (Εβρενόζ Ογκιουλαρί ή Εβρενόζογλου). Ο Γαζί Εβρένος μπέης υπήρξε ιδρυτής του οθωμανικού οίκου Εβρενόζογλου, τουρκικού κλάδου του ρωμαίικου οίκου των Ουρανών. Υπήρξε επίσης και ο κύριος κατακτητής των Βαλκανίων (ως uc beyi, ήτοι αρχιστράτηγος, με την συμβολή άλλων Οθωμανών πολεμάρχων, όπως οι σεχζαντέ Μουσταφά, Χατζή Ιλ Μπεγί και ούτς μπεγί Τουραχάν, μάλλον συμπληρωματική), με θρυλική -αν και μάλλον απίθανη- μακροβιότητα 129 χρόνων (1288-1417!). Φαίνεται ότι μεταξύ των πολυάριθμων απογόνων του άρχοντα Εβρενός Γαζή, μεταξύ των οποίων και ο Γαζή Αχμέτ, προφανώς η μνήμη κάποιων χάθηκε στην λήθη, με τα κατορθώματά τους να ενσωματώνονται στα επιτεύγματα του ένδοξου προγόνου τους.

Tzachas (Greek: Τζαχᾶς), also known as Chaka Bey (TurkishÇaka Bey)[dn 1] was an 11th-century SeljukTurkish military commander who ruled an independent state based in Smyrna (present-day İzmir). Originally in Byzantine service, he rebelled and seized Smyrna, much of the Aegean coastlands of Asia Minor and the islands lying off shore in 1088–91. At the peak of his power, he even declared himself Byzantine emperor, and sought to assault Constantinople in conjunction with the Pechenegs. In 1092, a Byzantine naval expedition under John Doukas inflicted a heavy defeat on him and retook Lesbos, while in the next year he was treacherously slain by his son-in-law Kilij Arslan I. Smyrna and the rest of Tzachas’ former domain were recovered by the Byzantines a few years later, in c.1097.

Very little is known about his life, and that mostly from only one source, the Alexiad of the Byzantine princess Anna Komnene, daughter of Emperor Alexios I Komnenos (r. 1081–1118). He is also mentioned in the 13th-century Danishmendname, but it is not a very reliable source due to the semi-legendary nature of its material.[1]

According to the Alexiad, Tzachas was originally a raider, who was taken as a prisoner by the Byzantines during the reign of Nikephoros III Botaneiates (r. 1078–1081). Tzachas entered Byzantine service and advanced rapidly through imperial favour, receiving the title of protonobilissimus and rich gifts. However, when Alexios I Komnenos deposed Botaneiates in 1081, Tzachas lost his position and fled Byzantium.[1][2]

From ca. 1088 on, he used his base at Smyrna to wage war against the Byzantines. Employing Christian craftsmen, he built a fleet, with which he captured Phocaea and the eastern Aegean islands of Lesbos (except for the fortress of Methymna), SamosChios and Rhodes. A Byzantine fleet under Niketas Kastamonites was sent against him, but Tzachas defeated it in battle.[2][3] Some modern scholars have speculated that his activities during this time may have been in conjunction, and perhaps even coordination, with two contemporary Byzantine Greek rebels, Rhapsomates in Cyprus, and Karykes in Crete.[1]

In 1090/91, the Byzantines under Constantine Dalassenos recovered Chios.[2][4] Undeterred, Tzachas rebuilt his forces, and resumed his attacks, even proclaiming himself emperor (basileus) and seeking to conclude an alliance against Alexios I with the Pechenegs in Thrace for a joint attack on Constantinople.[1][2] In 1092, Dalassenos and the new megas douxJohn Doukas, were sent against Tzachas, and attacked the fortress of Mytilene on Lesbos. Tzachas resisted for three months, but finally had to negotiate a surrender of the fortress. During his return to Smyrna, Dalassenos attacked the Turkish fleet, which was almost destroyed.[2][5]

According to the Alexiad, in spring 1093, Tzachas attacked the port of Abydos in the Sea of Marmara. Alexios I called upon the Sultan of the Seljuk Sultanate of Rum Kilij Arslan I(r. 1092–1107), who was married to Tzachas’s daughter Ayşe Hatun and was thus his son-in-law, to attack Tzachas from the rear. The Sultan advanced to Abydos, where, at the pretext of inviting Tzachas to a banquet, he had his father-in-law murdered.[2][6] However, c. 1097 a “Tzachas”—possibly the original Tzachas’ son—is reported as still holding Smyrna when the Byzantine army under John Doukas recaptured the city.[1][2][7]


PAGAN ,wiki


  1. ^ “Tzachas” is the Hellenized form of a Turkish name which does not appear in any historical documents, but was likely “Chaka”, “Chagha”, or “Chaqan”. The name “Chaka”, in the modern Turkish alphabet “Çaka”, prevailed especially in modern Turkey, after Akdes Nimet Kurat used it in his work Çaka: Orta Zamanda İzmir ve Yakınındaki Adaların Türk Hakimi, Istanbul, 1936, … yüksek siyasî ve askerî görüş sahibi olarak büyük önem taşıyan bu bey’in adının gerçek söylenişi henüz tamamen kesinliğe kavuşmuş değildir. Bu hususta şimdiye kadar üç ihtimal ileri sürülmüştür: Çaka, Çağa, Çakan. AN Kurat’ın bunu «Çaka» kabûl ederek eserini de «Çaka Bey» diye adlandırması, özellikle memleketimizde Çaka şeklinin yaygınlaşmasına yol açmıştır denebilir. (Tarih Dergisi, Cilt 20, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, İbrahim Horoz Basımevi, 1983, p. 56.)


  1. Jump up to:a b c d e Mallett 2013
  2. Jump up to:a b c d e f g Brand 1991, p. 2134.
  3. ^ Anna Komnene. Alexiad, VII.8 (Dawes 1928, p. 183).
  4. ^ Anna Komnene. Alexiad, VII.8 (Dawes 1928, pp. 183–187).
  5. ^ Anna Komnene. Alexiad, IX.1 (Dawes 1928, pp. 214–217).
  6. ^ Anna Komnene. Alexiad, IX.3 (Dawes 1928, pp. 219–220).
  7. ^ Anna Komnene. Alexiad, XI.5 (Dawes 1928, p. 281)


Further reading

  • Brand, Charles M. (1989). “The Turkish element in Byzantium, eleventh-twelfth centuries”. Dumbarton Oaks Papers43: 1–25.
  • Savvides, Alexis G.C. (1982). “Ο Σελτζούκος εμίρης της Σμύρνης Τζαχάς (Çaka) και οι επιδρομές του στα μικρασιατικά παράλια, τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και την Κωνσταντινούπολη”. Χιακά Χρονικά (in Greek). Athens. 14: 9–24.
  • Savvides, Alexis G.C. (1984). “Ο Σελτζούκος εμίρης της Σμύρνης Τζαχάς (Çaka) και οι επιδρομές του στα μικρασιατικά παράλια, τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και την Κωνσταντινούπολη”. Χιακά Χρονικά (in Greek). Athens. 16: 51–66.
  • Savvides, Alexis G.C. (2000). “Can we refer to a concerted action among Rapsomates, Caryces and the Emir Tzachas between A.D. 1091 and 1093”. Byzantion70: 122–134.

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , | Leave a comment

“Celtic” and Mediterranean Interaction-(ΚΕΛΗΤΕΣ-CELTS AND THRACIANS-PART IE)

(BEING   CONTINUED FROM    09/01/19)

24.4 Politics of “Danegeld” in Hellenistic Thrace
The term “Danegeld” usually refers to tax in Anglo-Norman times, raised to pay tribute to Viking raiders in order to save a land from being ravaged. As it describes a specific measure of Medieval royal policy in times of crisis (Mason 2003), it may seem anachronistic to use the word “Danegeld” to describe an aspect of the relationship between Thracian Galatians on the one hand and the various communities in inland Thrace or Hellenic poleis of the west Pontic or Propontic coastal zones during the Hellenistic period on the other; but the purpose of these communities’ regular payments of silver objects and coins to the Thracian Galatians,
namely, to prevent plunder, was quite similar to the later practice, named after the Northern raiders. “Danegeld” deserves attention as a general model of relation between ports of trade and their “barbaric” neighbors, especially considering the testimony of Polybius (4.46.3–4) on the tax paid by Byzantion and the experience of this polis with the groups under the command of Komontorios and Kavaros (Walbank 1957, 497–500; Champion 2004, 248; Dimitrov 2010, 56).
The politics of threatening the plundering of the chora in order to receive tribute was certainly not a “Galatian” invention. An empty plot in the interior of the fortified area of Byzantion, called “to Thrakion” (“the Thracian [plot]”: Xen., Hell. 1.3.20), was probably intended to shelter the city’s extramural population in case of attack (Loukopoulou and Łaitar 2004, 918; Gabrielsen 2007, 319). Polybius notes on several occasions that the citizens suffered from pressure exerted by Thracian dynasts prior to the arrival of the Galatians,who “conquered the Thracians” and “placed the Byzantines in extreme danger” (4.45.10,4.46.2). Bearing in mind Livy’s testimony about tribal groups with two chiefs “imposing tribute upon those who sought peace” (38.16.3), it is also questionable if the “Celts, being barbarians” understood the potential profit of taxation only after their Great expedition into the Balkans (Bouzek 2007, 250). In contrast to the agricultural aspects of the “Celtic colonization”in the middle Danubian and Carpathian regions (Rustoiu 2012), the aim of the Galatian communities, including both the warrior groups and tribal segments that penetrated into ancient Thrace or Anatolia, was not “to settle, but money and booty, which could be
acquired in a variety of ways” (Mitchell 1993, 15).

Monetized economies in the Hellenistic world and its northern periphery provided
particular, long-term opportunities for acquiring wealth by mercenary service or by
demanding protection money from rulers or wealthy cities. M. Price (1991, 174, 176) has
suggested that the numerous issues of Alexander-type tetradrachms minted in west Pontic poleis were paid as tribute to Thracian Galatians. Due to this practice of “Danegeld,” H. D.Rankin (1996, 189) has even defined the kingdom of Tylis as “a powerful establishment of bandits” with “its history of extortion coming to an end in 212 BCE when the Thracians revolted from its domination and destroyed it”; the pro-Byzantine narrative of Polybius in the fourth book of his Histories certainly leaves such an impression. A short fragment from the eighth book, however, presents a eulogy of the last ruler of Tylis, Kavaros, who is portrayed as a prominent leader who “took care that the merchants sailing to Pontos” enjoyed “greater security” and “at the same time rendered great services to the Byzantines” (Polyb.8.22). His efforts to put an end to the war between the polis and Prusias, king of Bithynia,were probably followed by Kavaros’ formal recognition by Byzantion as its euergetes (“benefactor”)
(Gabrielsen 2007, 317). These events mark a final point in the transformation of
the politics of “Danegeld” from synonym of presumed “barbarian predatory economy” to a technique of political pressure for the pursuit of economic gain within a contemporary Hellenistic framework.
The city of Kabyle, Jambol region, situated at the great bend of the river Tonzos, provides some additional hints about relations between Kavaros and the polities in inland Thrace.
Fragments of two inscriptions on marble slabs, containing the letter combination Gala, plausibly restored as Galatai, could indicate a treaty concerned in part about
tribute that the polis owed to the Thracian Galatians (Emilov 2005a; Dimitrov 2010, 56;
Handzhiyska and Lozanov 2010, 267). Payments are illustrated by an issue of Alexander-type tetradrachms with the legend basileos Kavarou (“of/belonging to King Kavaros”), struck in Kabyle during the third quarter of the third century (Draganov 1993). Taking into account the continuing uncertainty about the extent of the territory controlled by Tylis, as well as ongoing discussion about the simultaneous existence of a number of other political entities in the interior of southern Thrace (latest reviews in Delev 2003; Dimitrov 2010), it remains conjectural whether Kabyle was directly integrated into Kavaros’ realm (Lazarov 2010, 110–111) or managed to keep its relative independence. On analogy with the case of Byzantion, it is reasonable to argue that the last ruler of Tylis acted as a “benefactor” of Kabyle rather than conqueror, who “took advantage of the mint of the town to issue his tetradrachms” and “to
legitimate [his] political status” (Manov 2010, 95).
Available archaeological data also does not support scenarios of immediate Celtic control in Kabyle (Handzhiyska and Lozanov 2010). A single find of a double-spring loop, belonging to a La Tène brooch, was discovered close to the left shoulder of the individual buried in tumulus no. 7 near the urban center. The item is exceptional in this local context and indicates the extraordinary use of dress accessories with La Tène design among the citizens or the elite of a polis in inland Thrace at a time when their selection of adornments followed contemporary Hellenistic fashion (Emilov 2005a).
This brief episode of Kabyle’s tributary relationship with Thracian Galatians deserves
attention as an additional example of the adaptation of “Danegeld” politics to economic realities in Hellenistic Thrace. Evidence for payments, including high value silver coins with the name of the last ruler of Tylis, fits well into the scheme described by Polybius about Byzantion.
The historiographer mentions that initially the Thracian Galatians received “Danegeld” in precious gifts (Polyb. 4.46.3), but later required annual payments in gold coins. During the time of Kavaros, the tribute from Byzantion reached a peak of 80 talents (Tomaschitz 2002,139–141; Dimitrov 2010, 56). Silver tetradrachms with basileos Kauarou correspond to the economic potential of the polis at the great bend of ancient Tonzos and reflect a short period of Kavaros’ influence over the urban center. One may only speculate whether the fragmentation of the inscriptions with Gala[tai (?)] was due to damnatio memoriae after the end of the Tylis kingdom.

24.5 Hellenization and Latenization – Two Sides of the Same Coin?

Our consideration of the subject of “Danegeld” within the context of relationships between newcomers and various communities in Thrace now leads us to one of the most controversial topics in modern scholarship about “Thracian Galatians,” namely, the nature of “Celtic”“penetration” or “settlement” in the region (Domaradzki 1980; Theodossiev 2005; 2011,15; Anastassov 2011). Ancient written sources leave no room for doubt about “Celtic” presence and activity in ancient Thrace, but archaeological proof of compact “Celtic” enclaves among “Thracians” remains problematic. The integration of personal adornment or weaponry of La Tène type in a local cultural milieu (Latenization) during the third century, as well as significant changes in material expressions of status and identity in the eastern Balkans,make the matter even more peculiar. Seven decades after Jacobsthal’s (1940) paper, “Celts in Thrace” continues to be a favorite choice of a title for publication on the subject, but recently
it is more often accompanied by a question mark, which paradoxically seems to confirm the difficulties inherent in the unilateral interpretation of La Tène finds in the region as indications of “Celtic” graves or settlements (Emilov and Megaw 2012). In this respect, some of the so-called “original Celtic” objects from ancient Thrace, the bronze fittings in “Plastic” style from the Mal-tepe tholos tomb near Mezek (Megaw 2005; 2012; Stoyanov 2005;2010), were considered by Jacobsthal (1944) to be related to the chariot burial of a Galatian chieftain of Tylis; recent reevaluation of their context suggests that a selection of decorated items and chariot pieces was deposited in the building as trophies after the victory of Antigonos Gonatas over the “border guards” (Emilov and Megaw 2012).
Some scholars discuss the local manufacture and distribution of artifacts with La Tène form as direct evidence of “Celtic” settlement in the region (Lazarov 2010; Manov 2010;
Anastassov 2011). A contextual approach to these finds, however, does not support any
unequivocal interpretation of the artifacts in an “ethnic” framework and raises numerous questions about the mechanisms of contact and the interrelations between individuals and groups with different cultural and social backgrounds. La Tène fibulae and bracelets discovered in early Hellenistic settlement centers can signal the “peaceful establishment of small groups, mostly of women, coming from Central and Western Europe” (Anastassov 2011,233), but numerous associations of La Tène jewelry with “Thracian type” fibulae and Hellenistic grave goods point to conclusions about local adaptation and integration of La Tène elements as an essential part of both male and female costume (Tonkova 2006; Emilov 2007; 2010). Matrimonial migration certainly played an important role in the diffusion of cultural templates (Rustoiu 2011), even if J. Anastassov’s (2011) vision about bands of “Celtic” brides searching for husbands in Thrace sounds rather extraordinary and is not a very credible theoretical explanation of “Celtic expansion” and “penetration.” Local manufacture of La Tène artifacts, however, involves technological transfer. Hence it is necessary to consider other “male” categories of individual or group mobility, like craftsmen and metalworkers
(Arnold 2005, 19) operating along the “Danubian corridor” (Rustoiu 2012, 367,
on mobility and affiliation of the artisans to elite).
A flat grave with a La Tène C1 sword and a Hellenistic type of helmet deposited in a deep pit in the environs of Seuthopolis (Domaradzki 1984, 133) represents a grave structure and context unusual for southern Thrace, although not uncommon for the burials of Transylvanian or Danubian “Celts.” At the current level of exploration, any attempt to define “dominant” archaeological features and to (re)construct ethnic identity on the basis of material remains seems relative and subjective. Nevertheless, the context of the grave inventory in this 1.4 m deep pit, which compares well with assemblages from the eastern parts of the La Tène zone, may hint that the deceased was not of local origin. The discovery of a deliberately deformed La Tène sword and scabbard among the remains of a funeral pyre in tumulus N1 of the Hellenistic necropolis of Philippopolis (Megaw 2004, 103;Bouzek 2005, 96; Emilov 2010, 79–82) and the association of these items with pottery sets of local and imported vessels pose additional questions about both warrior identity in relation to ethnicity and mercenary activities as a widespread category of individual and group
mobility (Rustoiu 2012; Hauschild 2012).
The graves with La Tène C1 swords near Seuthopolis and Philippopolis in Thrace, as well as the equipment of a “Celtic” warrior from Lychnidos (modern Ohrid) in the central Balkans (Guštin, Malenko, and Kuzman 2011), stand out from the general pattern as the presumed “last resting places” of “Celtic” mercenaries in the service of major urban centers (Emilov and Megaw 2012, 23). It is logical to argue that the communities under Komontorios and Kavaros’ control, known from the ancient written sources, were not the only Galatian group in Thrace. A conspicuous lack of “truly Celtic” settlements in the eastern Balkans, however,suggests a process of integration of the “western newcomers” rather than their exclusion and the formation of compact “Celtic” enclaves. A. Rustoiu (2011, 164) observes, in the same vein, that the number of assemblages with La Tène finds in “Thracian lands,” dated to the time of the Great expedition and its aftermath, “remains small, compared with the territories
inhabited by the Celtic groups in the Carpathian Basin.” The note refers to a concentration of La Tène B2–C1 fibulae, belts, and bracelets, as well as discoveries of typical “Celtic” knives (of the so-called Hiebmesser type), in the valley of the middle reaches of Golyama Kamchiya river in northeastern Bulgaria, which are frequently discussed as important proofs of a “Celtic” enclave there (Lazarov 2010; Anastassov 2011). With no reliable information about the archaeological context of these items, it remains difficult to support their interpretation as credible evidence of large-scale “Celtic” settlement in the region. Detailed typological analysis, however, confirms links between the inhabitants of the river valleys to the north of the eastern Balkan range and their contemporaries in central and western Europe after the Great expedition; and so various scenarios involving the migration or infiltration of individuals
and small groups, like warrior contingents and tribal segments from Moravia, Bohemia,
and the Carpathian basin cannot be ruled out. Bronze coins issued in Kavaros’ name have also been discovered in this region, which led L. Lazarov to conclude that, at the height of his power, Kavaros managed to include in his sphere of influence the communities situated near the chorai of the west Pontic poleis Odessos and Messambria (Domaradzki 1995; Lazarov 2010). Even the proponents of large-scale population movement, however, admit a “cultural syncretism” that is reflected not only in several types of Kavaros’ bronze coins, but also in the “material culture” of the “Celts in Thrace” (Lazarov 2010, 110). The mobility of these groups in the eastern Balkans, as well as the processes of interaction between “Hellenization”and “Latenization” affecting both “indigenous communities” (Džino 2007, 59) and the incoming migrant individuals and groups from temperate Europe (Emilov 2007, 2010),
could better explain our current difficulties in the archaeological recognition of Thracian Galatians.
Tylis as political epicenter of the “Celtic presence in Thrace” “lasted only two generations”(Cunliffe 1997, 173). The Great expedition to the Balkans and concomitant contacts between “Celts” and “Thracians” during the period of raids were followed by almost three centuries of dynamic relations between the groups in the eastern Balkans and tribal unions along the Danubian corridor or beyond the Carpathians. A “warrior ethos and cultural aesthetics that symbolized the ethos of Temperate Europe, negotiated with the existing indigenous cultural habitus” (Džino 2007) and, with cultural templates of the Hellenistic koine in wine consumption and “southern civilized manners,” continued to influence expressions of status or identity as evidenced by the archaeological record in the region. Stylistic features of a La Tène C1 sword scabbard, decorated with dragon- or bird-pair design, from the tumular grave near Pavolche, Vratsa region, in northwestern Bulgaria suggest the western Balkans or central Europe as the probable place of manufacture (Megaw et al. 2000), while the construction of this grave and the evidence for an associated funeral rite are entirely “typical” of the Triballoi during the Hellenistic period.
Different interpretations of this scabbard are possible: as booty; as evidence of gift
exchange in the framework of peer–polity interaction; or even as a status marker of a
Scordiscian warrior, who had settled under the shadows of Haemus and adopted local
funerary customs (Theodossiev 2005, 89–90).
Grave inventories in southern and northeastern Thrace dated to the very end of the third and the first half of the second century raise similar questions about the extent of “Latenization” and “Hellenization” among the warrior elite. Various elements of La Tène C1 and C2/D1 weapons and armament, including sword, chain mail tunic, and shield umbo (Megaw 2004;Emilov 2007; Anastassov 2011), accompanied the bones of the high-status individuals buried in the tumular necropolis in the vicinity of Kalnovo (Atanasov 1992) or in Sashova mogila near Shipka (Kitov 1996). Below-ground chambers with shafts in the valley of the Kamchiya river (Αtanasov and Yorgov 2007, 43–44) or the “Macedonian” barrel-vaulted tomb in the Kazanlak plain clearly recall burial rites and constructions that had been popular during the late fourth and early third century, while depositions of imported amphorae in these funerary
structures reveal active connections to Aegean and Pontic wine and oil producers, as well as the demand for these commodities among the elite in the manner of their early Hellenistic predecessors. In the case of the Kalnovo grave inventory, one could even try to imagine a biography of a warrior band leader, who spent some years of mercenary service in the armies of the Hellenistic kings, returned home in the valley of Kamchiya river, and died a decade or two after the collapse of Kavaros’ kingdom.
The best example of the middle La Tène and middle Hellenistic process of “amalgamation”is a gold double-spring fibula, discovered near the human skeleton in the chamber of Sashova mogila tomb, decorated in gold filigree and granules and inlaid with cloisonné enamel (Tonkova 2002, 106). This item, “executed in eclectic Graeco-Celtic style” (Treister 2004, 195), illustrates the adaptation of Hellenistic fashion to La Tène construction and presents an important reference point for understanding various foreign influences and local responses in ancient Thrace during the period after the “Celtic” raids and before the Roman conquest.
In contrast to conclusions about the archaeologically invisible early contacts between
“Thracians” and “Celts,” their interactions during the second and first centuries are visible not only in imagery on late Hellenistic silverware. The emergence of a supra-tribal fashion among a social stratum of cavalrymen in the Balkans, equipped with La Tène D shields and swords (Woźniak 1976; Rustoiu 2005; Łuczkiewicz and Schönfelder 2008), as well as the trends expressed in the ornaments of their wives (Guštin 2011), suggest sophisticated networks of interrelations involving mobility and exchange in central and southeastern Europe along the Danubian corridor. One can see the “barbarian commonwealth” as part of the reaction (and offering an alternative) to Roman involvement. The arrival of Roman legions,the establishment of Roman rule in this wide geographical area, and the concomitant “Romanization” (whatever that might be) bring new challenges to communities, known as “Thracians” and “Celts,” but this is a topic for another chapter.


BY Julij Emilov

SOURCE A Companion to Ancient Thrace, First Edition. Edited by Julia Valeva, Emil Nankov, and Denver Graninger.
© 2015 John Wiley & Sons, Inc. Published 2015 by John Wiley & Sons, Inc.

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   4/1/19)

Το ότι οι βλάχοι έμποροι στην Αψβουργική Μοναρχία ενεργοποιούνται
για την επιβολή μιας γλώσσας διαφορετικής από τη μητρική τους είναι
γεγονός που παραπέμπει σε μια πραγματικότητα που ίσχυε, ήδη πριν τη
μετανάστευση τους στην Κεντρική Ευρώπη, στους τόπους καταγωγής
τους. Οι Βλάχοι της Μακεδονίας και της Ηπείρου (Armânu/Armâni στη
γλώσσας τους) μιλούσαν ένα ρομανικό γλωσσικό ιδίωμα που συγγένευε με
τα δακορουμανικά και δεν διέθετε γραπτή παράδοση. Πληθυσμός του βουνού
-η μεγαλύτερη πληθυσμιακή τους συγκέντρωση βρισκόταν κατά μήκος
της οροσειράς της Πίνδου-, οι Βλάχοι ανέπτυξαν τις τυπικές για τον ορεινό
χώρο μικτές μορφές οικονομίας (μικρής έκτασης γεωργία, κτηνοτροφία,
εμπόριο, οικιακή βιοτεχνία) σε συνδυασμό με μια έντονη γεωγραφική
κινητικότητα. Αυτή η ποικιλία οικονομικών δραστηριοτήτων συνέβαλε
στη διαμόρφωση όχι μόνο κοινωνικών αλλά και πολιτισμικών διαφοροποιήσεων
μεταξύ των Βλάχων50. Κατά την εποχή της πρώτης καταστροφής της Μοσχόπολης και της περιοχής της από αλβανικές ληστρικές συμμορίες,
το 1769, είχαν ήδη διαμορφωθεί δυο ομάδες Βλάχων με διακριτά
οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά.

Εκείνοι που ασχολούνταν με το χερσαίο εμπόριο, ήταν εγκατεστημένοι στη Μοσχόπο-
λη και σε αστικά κέντρα των Βαλκανίων, αποτελούσαν την οικονομική και
κοινωνική ελίτ των Βλάχων και ήταν έντονα εξοικειωμένοι με την ελληνική
γλώσσα, η χρήση της οποίας δεν υπαγορευόταν μόνο από επαγγελματικούς
λόγους -τα ελληνικά ήταν η γλώσσα της εμπορικής επικοινωνίας
στην περιοχή- αλλά και από λόγους κοινωνικούς. Η ελληνική ήταν η επίσημη
γλώσσα της Εκκλησίας και των μορφωμένων στρωμάτων και η
χρήση της λειτουργούσε ως κοινωνική επισφράγιση της οικονομικής δύναμης
των εμπορικών τάξεων των Βαλκανίων51. Απ’ την άλλη, υπήρχαν οι
Βλάχοι που εξακολουθούσαν να ασχολούνται με την ημινομαδική κτηνοτροφία,
ζούσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα στους αμιγείς, ορεινούς
βλάχικους οικισμούς και χρησιμοποιούσαν το μητρικό τους ιδίωμα52. Οι
Βλάχοι στις εμπορικές εγκαταστάσεις της Αψβουργικής Μοναρχίας ήταν
ακριβώς οι εύποροι και με ελληνική γλωσσική κουλτούρα βλάχοι έμποροι της Μακεδονίας και της Ηπείρου, που ιδίως μετά την καταστροφή της
Μοσχόπολης μετακινήθηκαν μαζικά προς την Κεντρική Ευρώπη53.
Η αντικατάσταση του θρησκευτικού από το γλωσσικό ως κριτηρίου
εκκλησιαστικής οργάνωσης και κοινοτικής συσπείρωσης, που προέκυψε
από τις διαμάχες Ελλήνων και Βλάχων από τη μια και Σέρβων από την
άλλη, η ιδέα του έθνους ως γλωσσικής κοινότητας, που προετοιμάστηκε
μέσα από τα έργα βαλκάνιων λογίων, σε συνδυασμό με τον αναπτυσσόμενο
εθνικισμό των αρχών του 19ου αιώνα θα έχουν, ωστόσο, επίδραση και
στην ταυτότητα των Βλάχων.

Στην Αψβουργική Μοναρχία θα τεθεί το ζήτημα μιας ιδιαίτερης βλάχικης ταυτότητας -πιθανόν παράλληλα με τις «ελληνοσερβικές» συγκρούσεις, κι ας μη μας παραξενεύει αυτό-, που,ανάλογα με τις κοινωνικές συνθήκες και τις προτεραιότητες που ίσχυαν
στις κατά τόπους εμπορικές εγκαταστάσεις, θα λειτουργήσει παράλληλα
και σε αρμονία με την ελληνική ή θα συγκρουστεί μαζί της. Οι απόπειρες
έκφρασης μιας ιδιαίτερης βλάχικης ταυτότητας εκφράστηκαν με τις προσπάθειες
-συμβατές με το κλίμα της εποχής- γραπτής κωδικοποίησης της
βλάχικης διαλέκτου. Το 1797 ο Κωνσταντίνος Ουκοΰτας, πρωτοπαπάς
στην ορθόδοξη εκκλησία του Πόζναν, τύπωσε στη Βιέννη το πρώτο βλάχικο
αλφαβητάριο54. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1813, στην ίδια πόλη ο
Μιχαήλ Μποϊατζής, δάσκαλος του ελληνικού σχολείου της Βιέννης, εξέδωσε
τη Γραμματική Ρωμανική, ήτοι Μακεδονοβλαχική55. Το αλφαβητάριο
του Ουκοΰτα και η γραμματική του Μποϊατζή συνιστούν δυο διαφορετικές
εκδοχές της βλάχικης ταυτότητας. Ο Μίλτος Γαρίδης είδε στο χρησιμοποιούμενο
για τη μεταγραφή της βλάχικης διαλέκτου αλφάβητο
-ελληνικό από τον Ουκοΰτα, λατινικό από τον Μποϊατζή- δυο διαφορετικούς
ιδεολογικούς προσανατολισμούς. Εκείνον που επέμενε στη βλάχικη
γλωσσική ιδιαιτερότητα, έβλεπε όμως τους Βλάχους ως τμήμα του ελληνισμού κι εκείνον που υπεραμυνόταν της αυτονόμησης της βλάχικης
ταυτότητας από την ελληνική56.

Η επιλογή του λατινικού αλφαβήτου αναδείκνυε
τις λατινικές ρίζες της βλάχικης διαλέκτου και συνέβαλε στη διαμόρφωση
μιας συνείδησης λατινικότητας από πλευράς των Βλάχων, που
με τη σειρά της παρέπεμπε τους τελευταίους στην ανακάλυψη της γλωσσικής
και εθνοτικής τους συγγένειας με τους Ρουμάνους των Παραδουνάβιων
Ηγεμονιών και της Τρανσυλβανίας57. Πέντε χρόνια πριν από τον
Μποϊατζή, το 1808, ο σπουδαστής ιατρικής στη Βουδαπέστη, Γεώργιος
Κωνσταντίνου Ρόζια, είχε εκδόσει τις Εξετάσεις περί των Ρωμαίων ή των
ονομαζόμενων Βλάχων, όπου έθιγε το ζήτημα του αλφαβήτου, εξηγούσε
τις αιτίες για τις οποίες οι Ρουμάνοι αντικατέστησαν το αρχικό λατινικό
τους αλφάβητο με το σλαβονικό και υπογράμμιζε τη στενή γλωσσική και
εθνοτική συνάφεια των δυο ομάδων58. Η καλλιέργεια της ρομανικής ταυτότητας
προωθήθηκε στα παραπάνω έργα και με την επιλογή των τΰπων
Ρωμαίος/ρωμανικόςγια τον προσδιορισμό των Βλάχων. Δεν θα ήθελα εδώ
να καταπιαστώ με το πρόβλημα της ονομασίας των Βλάχων59. Το γεγονός,
πάντως, ότι προβλήθηκε ένας προσδιορισμός που πλησίαζε περισσότερο
στον όρο που χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι οι Βλάχοι στο λατινόφωνο ιδίωμα
τους (Armânu/Armâni) για να αυτοπροσδιοριστοΰν και παρέπεμπε σε
συγγένειες με τους Ρουμάνους, είναι ενδεικτικό του νέου ιδεολογικού προσανατολισμού.

Τέλος, μια τρίτη τάση μεταξύ των Βλάχων θα μπορούσαμε να πούμε
ότι ήταν αυτή που αντιπροσώπευε ο Δημήτριος Δάρβαρης. Με πλούσια
μεταφραστική δραστηριότητα στην αρχαία και νέα ελληνική, σερβική και
γερμανική γλώσσα, ο κλεισουριώτης λόγιος δεν ασχολήθηκε με την κωδικοποίηση
της μητρικής του διαλέκτου. Όπως προκύπτει από το προοίμιο
της Γραμματικής Απλοελληνικής που εξέδωσε το 1806, ο Δάρβαρης δεχόταν
μεν ότι οι Έλληνες και οι Βλάχοι συνιστούσαν δυο διαφορετικές
γλωσσικές, τουλάχιστον, ομάδες, αναγνώριζε όμως την αναγκαιότητα
εκμάθησης της ελληνικής από τους ομογενείς του. Έμπορος και ο ίδιος,
άλλωστε, σκέφτεται με πνεύμα πραγματιστικό: αν οι Βλάχοι επιθυμούν να
ασχοληθούν με το εμπόριο, να σπουδάσουν και να προκόψουν, τότε χρειάζονται
τα ελληνικά60.
Η στάση των βλάχων εμπόρων της Μοναρχίας απέναντι στο ζήτημα
του ιδεολογικού προσανατολισμού της βλάχικης ταυτότητας δεν υπήρξε
ενιαία. Η γλωσσική και εθνοτική διαφοροποίηση μεταξύ Βλάχων και
Ελλήνων έλαβε συγκρουσιακή διάσταση στην ορθόδοξη κοινότητα της
Πέστης, λίγα χρόνια μετά τη διένεξη και τον αποχωρισμό από τους Σέρβους.
Κατά την τελευταία δεκαετία του 18ου αιώνα οι Βλάχοι απαίτησαν
την αναγραφή του εθνοτικού τους επιθέτου (ως «Βλάχων», ωστόσο, και
όχι ως «Ρωμαίων» ή «Ρωμάνων») στην επίσημη ονομασία της κοινότητας,
την εισαγωγή της βλάχικης γλώσσας στη λειτουργία και το διορισμό με
έξοδα της εκκλησιαστικής αδελφότητας ενός βλάχου ιερέα και ψάλτη61.
Συμβιβαστικές κινήσεις μέσα στην κοινότητα δεν κατόρθωσαν να αποσοβήσουν
τις εντάσεις62. Την κατάσταση επιχείρησε να κατευνάσει το αυτοκρατορικό
διάταγμα του 1821, σύμφωνα με το οποίο η λειτουργία θα γινόταν
στις δύο γλώσσες στην ίδια εκκλησία, σε διαφορετικές ώρες και
χώρους63. Οι διενέξεις γύρω από το όνομα της κοινότητας και της εκκλησίας
συνεχίστηκαν και κατά την επόμενη περίοδο64. Ο προσανατολισμός των Βλάχων της Πέστης προς τους Ρουμάνους της Τρανσυλβανίας ήταν
πλέον εμφανής. Το 1815 ιδρύθηκε σύλλογος ρουμανίδων γυναικών για την
υποστήριξη της ίδρυσης βλάχικου σχολείου στην Πέστη. Ανάμεσα στις
προέδρους και τα μέλη ήταν γυναίκες βλάχικων οικογενειών της ελληνο-
βλαχικής κοινότητας65. Το 1888 οι Βλάχοι αποσχίστηκαν από την κοινότητα
και το 1900 εντάχθηκαν μαζί με τους Ρουμάνους της Τρανσυλβανίας
στη νεοϊδρυθείσα ρουμανική εκκλησιαστική αδελφότητα66.
Όπως επισήμανε ο Gunnar Hering, η επαφή των βλάχων εμπόρων, των
εγκατεστημένων στα ανατολικά της Μοναρχίας, με Ρουμάνους από τη
Βλαχία και την Τρανσυλβανία, που μιλούσαν συγγενικές διαλέκτους με
αυτούς, υπήρξε καθοριστική για την ανάπτυξη από μέρους τους μιας βλα-
χικής-ρουμανικής συνείδησης. Αν στις ιδιαίτερες πατρίδες της Μακεδονίας
και της Ηπείρου λόγοι οικονομικής και κοινωνικής ανέλιξης υπαγόρευαν
τον προσανατολισμό των Βλάχων στην ελληνική κουλτούρα, στις
εγκαταστάσεις της Ουγγαρίας οι ίδιοι λόγοι υπαγόρευαν τον προσανατολισμό
τους σ’ εκείνες τις ομάδες που είχαν μια πλειοψηφική και εδραιωμένη
παρουσία στην περιοχή κι επιπλέον συγγενή μ’ αυτούς γλωσσικά
στοιχεία67. Μια διεξοδική μελέτη της περίπτωσης της Πέστης θα μπορούσε
ίσως να αναδείξει και άλλες διαστάσεις της ελληνοβλαχικής σύγκρουσης.
Το γεγονός, για παράδειγμα, ότι οι πρωταγωνιστές των βλάχικων
κινήσεων ήταν μέλη των ευπορότερων εμπορικών οικογενειών της πόλης
(Μόσχα, Δέρρα, Δόρα, Ρόζα, Αργύρη), ίσως παραπέμπει σε συγκρούσεις
ανάλογου χαρακτήρα με αυτές που αναπτύχθηκαν στα πλαίσια των ορθόδοξων
κοινοτήτων μεταξύ Ελλήνων, Βλάχων και Σέρβων. Από την άλλη
ερώτημα παραμένει κατά πόσο η ελληνοβλαχική σύγκρουση αποτελούσε
μια σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων και Βλάχων ή μεταξύ των διαφορετικών
εκδοχών και ιδεολογικών προσανατολισμών της βλάχικης ταυτότητας.
Πληροφορίες για διενέξεις, παρόμοιες με αυτές που έλαβαν χώρα στην
Πέστη, δεν έχουμε από άλλες ορθόδοξες κοινότητες. Ωστόσο, με εξαίρεση
την Τεργέστη, όπου ενδείξεις για διαφοροποίηση μεταξύ Ελλήνων και
Βλάχων δεν έχουμε ούτε σε επίπεδο ορολογίας68, στις εμπορικές εγκαταστάσεις της Μοναρχίας τέθηκε το ζήτημα της ιδιαίτερης βλάχικης ταυτότητας.
Αυτό τουλάχιστον υπαινίσσεται η εμφάνιση του εθνοτικοΰ προσδιοριστικού
των Βλάχων στις επίσημες ονομασίες των κοινοτήτων. Στο
Σεμλίνο, το επίθετο των Βλάχων υπήρχε δίπλα σε αυτό των Ελλήνων στα
επίσημα έγγραφα προς τις αρχές το 1793, με αφορμή τη διαμάχη με τους
Σέρβους69. Στο Νεόφυτο, η αρχική ονομασία Communitas Hellenica μεταβλήθηκε
το 1823 σε Ηνωμένη Κοινότης Ελλήνων και Βλάχων70. Στη Βιέννη,
ο προσδιορισμός Βλάχοι εμφανίστηκε δίπλα στο Γραικοί από την
πρώτη κιόλας στιγμή της συγκρότησης της κοινότητας της Αγίας Τριάδας
από τους ορθόδοξους αψβούργους υπηκόους. Στην περίπτωση της Βιέννης
αξίζει να σταθούμε.
Η απόφαση των αψβούργων υπηκόων να ιδρύσουν δική τους κοινότητα
υπαγορεύτηκε από το γεγονός ότι αυτοί ήταν αποκλεισμένοι από τη
διοίκηση του Αγίου Γεωργίου, που ανήκε στους Οθωμανούς υπηκόους.
Επιπλέον, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, μεταξύ των δύο ομάδων υπέβοσκε
οικονομικός ανταγωνισμός. Η συγκέντρωση της οικονομικής ελίτ των
βλάχων αλλά και του συνόλου των ορθοδόξων εμπόρων της πόλης (Σίνας,
Τσετίρης, Τύρκας, Πόποβιτς, Δημοδόρας, Κούρτης κ.ά) στην Αγία Τριάδα
προφανώς και δεν κατέστησε δύσκολη υπόθεση την αναγραφή του βλάχικου
εθνοτικού επιθέτου στην επίσημη ονομασία της κοινότητας. Στην
έκδοση των προνομίων της Αγίας Τριάδας, το 1822, πέρα από την αναγραφή
του ονόματος των Βλάχων, προστέθηκε δίπλα στη γερμανική, ελληνική
και παλαιοσλαβική μετάφραση και η δακορουμανική, που δεν υπήρχε
στην έκδοση των προνομίων του Αγίου Γεωργίου το 178271. Η εξέλιξη
αυτή δημιουργεί την υποψία ότι στην κοινότητα της Αγίας Τριάδας είχε
συγκροτηθεί και επιβληθεί ένας πόλος Βλάχων που είχε γλωσσικές, τουλάχιστον,
αναφορές στους Ρουμάνους των Ηγεμονιών και της Τρανσυλβανίας.
Υπαινικτική των ιδεολογικών προσανατολισμών των Βλάχων της
Βιέννης θα μπορούσε να είναι και η πρόσληψη με διετή θητεία, το 1810,του Μιχαήλ Μποϊατζή ως δασκάλου ελληνικών στην Εθνική Σχολή
(Nationalschule), που διατηρούσε, επίσημα από το 1804, η κοινότητα της
Αγίας Τριάδας. Ο Μποϊατζής επαναπροσλήφθηκε και μετά την έκδοση της
μακεδονοβλαχικής γραμματικής του72. Επίσης, Βλάχοι με σημαντική θέση
στη διοίκηση της κοινότητας υπήρξαν συνδρομητές των Εξετάσεων του
Ρόζια και Kurzgefaßte Geschichte der Wlachlschen Nazion In Dacien und
Macédonien (Σύντομη Ιστορία του Βλάχικου Γένους στη Δακία και τη
Μακεδονία) του Georg Montan, που εκδόθηκε στην Πέστη το 1818 και
προωθούσε την ιδέα της κοινής ταυτότητας Βλάχων και Ρουμάνων73.


(18ος-ΜΕΣΑ 19ου ΑΙΩΝΑ)


50 Για τις μορφές οικονομίας των Βλάχων και τις κοινωνικές και πολιτισμικές προεκτάσεις της, βλ. Β. Κ. Γοΰναρης/Αστ. Ι. Κουκοΰδης, «Από την Πίνδο ως τη Ροδόπη: Αναζητώντας τις εγκαταστάσεις και την ταυτότητα των Βλάχων», Ίστωρ 10 (1997), 91-137. Thede Kahl,Ethnizität und räumliche Verteilung der Aromunen in Südosteuropa (Münstersche Geographische Arbeiten 43) Μΰνστερ 1999, Αστ. Κ. Κουκοΰδης, Οι Μητροπόλεις και η Διασπορά των Βλάχων, Θεσσαλονίκη 2000, όπου και παλαιότερη και σύγχρονη βιβλιογραφία.
Ευχαριστώ τον κ. Thede Kahl για την παραχώρηση πληροφοριακοί) υλικοί) σχετικά με τους Βλάχους.
51 Για τη θέση της ελληνικής γλώσσας και κουλτούρας ανάμεσα στις εμπορικές τάξεις των Βαλκανίων, βλ. Stoianovich, «Balkan Orthodox Merchant», 50. Paschalis M. Kitromilides,«”Imagined Communities” and the Origins of the National Question in the Balkans», European History Quarterly 19 (1989), 149-192. (To άρθρο αυτό μαζί με άλλα του ίδιου συγγραφέα βρίσκεται στη συλλογή, Enlightenment, Nationalism, Orthodoxy. Studies in the Culture and Political Thought of South-Eastern Europe, Χάμσαϊρ 1994). Αγγελική Κωνσταντακοποΰλου,Η ελληνική γλώσσα στα Βαλκάνια (1750-1850). Το τετράγλωσσο λεξικό του Δανιήλ Μοσχοπολίτη, Ιωάννινα 1988. Ειδικά για τους Βλάχους, βλ. Max Demeter Peyfuss, Die Aromunische Frage. Ihre Entwicklung von den Ursprüngen bis zum Frieden von Bukarest (1913) und die Haltung Österreich-Ungarns, Βιέννη/Κολωνία/Γκρατς 1974, 20. Gunnar Hering, «Der Konflikt zwischen Griechen und Walachen in der Pester orthodoxen Gemeinde»,στο G. Hering (εκδ.), Dimensionen griechischer Literatur und Geschichte. Festschrift für Pavlos Tzermias zum 65. Geburtstag, Φρανκφούρτη κ.α 1993, 147-148. Όλγα Κατσιαρδή-Hering,
«Εκπαίδευση στη Διασπορά. Προς μια παιδεία ελληνική ή προς “θεραπεία” της πολυγλωσσίας;», στο: Νεοελληνική Παιδεία και Κοινωνία. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου αφιερωμένου στη μνήμη του Κ. Θ. Δημαρά, Αθήνα 1995, 172-174.
52 Kahl, Ethnizität, 51. Έχει υποστηριχθεί ότι οπαδοί του αρωμουνικοΰ εθνικού κινήματοςπου εκδηλώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα υπήρξαν ακριβώς τα φτωχά κτηνοτροφικά στρώματα της υπαίθρου, ενώ οι βλάχοι έμποροι των πόλεων είχαν ελληνικό εθνικό προσανατολισμό.
Βλ. σχετικά Peyfuss, Aromunische Frage, 20

53 Είναι χαρακτηριστικό ότι μετά την καταστροφή της Μοσχόπολης και της ευρύτερης
περιοχής της, το ευπορότερο τμήμα του πληθυσμού μετακινήθηκε προς τη Βόρεια Βαλκανική και την Κεντρική Ευρώπη, ενώ τα υπόλοιπα προς την Ανατολική Μακεδονία. Max Demeter Peyfuss/Elvira Konecny, «Der Weg der Familie Dumba von Mazedonien nach Wien»,Mitteilungen des Instituts für österreichische Geschichtsforschung 58 (1980), 315.
54 Κωνσταντίνος Ουκοΰτας, Νέα Παιδαγωγία ήτοι Αλφαβητάριον ενκολον του μαθείν τα
νέα παιδία τα ρωμανο-βλάχικα γράμματα εις κοινήν χρήσιν των Ρωμανο-βλάχων […], Βιέννη 1797.
55 Μιχαήλ Γ. Μποϊατζής, Γραμματική Ρωμανική, ήτοι Μακεδονοβλαχική […], Βιέννη 1813 (ο τίτλος και στα γερμανικά). Για τη γραμματική του Μποϊατζή, βλ. Arno Dunker, «Der Grammatiker Bojadzi», Jahresberichte des Instituts für rumänische Sprache zu Leipzig! (1895),1-146. Για την απήχηση του έργου στο γερμανόφωνο λόγιο κόσμο, βλ. Μαρία Α. Στασινόπουλου,«Ειδήσεις για το ελληνικό βιβλίο στο γερμανόφωνο τΰπο», Μνήμων 12 (1989), 136.

56 0 Μίλτος Γαρίδης, «Ο μητροπολίτης Παΐσιος και η βλάχικη επιγραφή του Κλεινοβοΰ:
αλφάβητο και εθνικό πρόβλημα», Τα Ιστορικά 3 (1985), 183-203. Γενικά για τις προσπάθειες γραπτής κωδικοποίησης της βλάχικης διαλέκτου, βλ. Agathoklis Azelis, «Versuche zur Verschriftlichung des Aromunischen um die Wende vom 18. zum 19. Jahrhundert», Das achtzehnte Jahrhundert und Österreich 10 (1995), 73-83.
57 Για την ανάπτυξη μιας ταυτότητας ρομανικότητας/λατινικότητας από πλευράς των Βλάχων της διασποράς και μάλιστα πριν τον εναγκαλισμό τους με τη ρουμανική εθνική ιδεολογία,βλ. Peyfuss, Aromunische Frage, 21-30. Kahl, Ethnizität, 53.
58 Ρόζιας, Εξετάσεις, 7, 99, 141.
59 Οι Βλάχοι αυτοπροσδιορίζονται στο ιδίωμα τους ως Armânu/Armâni. Οι υπόλοιπες ονομασίες με τις οποίες απαντούν είτε τους έχουν δοθεί από γείτονες τους (Κοντσόβλαχοι, Τσιντσάροι) είτε αποτελούν νεολογισμούς, όχι ασύνδετους με ελληνικές και ρουμανικές εθνικές διεκδικήσεις (Μακεδονοβλάχοι, Ελληνοβλάχοι, Μακεδονορωμάνοι). Βλ. Kahl,Ethnizität, 56-57. Κουκοΰδης, Μητροπόλεις και Διασπορά, 33-36. Τον όρο Αρωμοννοι (Aromunen), ως γερμανική απόδοση του Armani εισήγαγε ο ρομανιστής-βαλκανιολόγος Gustav Weigand. Ο Weigand θεωρούσε τον όρο Βλάχοι ανεπαρκή για τον προσδιορισμό των Armani, αφοΰ αυτός χρησιμοποιείτο για να δηλώσει και άλλες λατινόφωνες ομάδες στα Βαλκάνια ή γενικά τους ποιμένες. Βλ. Gustav Weigand, Die Aromunen. Ethnographisch-Philologisch-Historische Untersuchungen über das Volk der sogennanten Makedo-Romanen
oder Zinzaren, Λειψία, τ. A’ 1895, τ. Β ‘ 1894, μτφ. του Α’ τόμου στα ελληνικά, Οι Αρω-
μούνοι (Βλάχοι). Ο χώρος και οι άνθρωποι, μτφ. Th. Kahl, Θεσσαλονίκη 2001.

60 Δημήτριος Ν. Δάρβαρις, Γραμματική Απλοελληνική […], Βιέννη 1806. Για τη συγκεκριμένη στάση του Δάρβαρη, βλ. Κατσιαρδή-Hering, «Εκπαίδευση στη Διασπορά», 175-177.
61 Hering, «Griechen und Walachen», 150.
62 Για παράδειγμα, το 1802, επιτροπή αποτελούμενη από 37 άτομα αποφάσισε ομόφωνα τοδιορισμό βλάχου ιερέα, που θα λειτουργούσε όμως στην ελληνική γλώσσα. Το κείμενο της συμφωνίας στο, Ödön Ftives, «Gründungsurkunde der griechischen Gemeinde in Pest aus dem Jahre 1802», Μακεδόνικα 11 (1971), 337-341.
63 Hering, «Griechen und Walachen», 151.
64 Οι Έλληνες εξέφρασαν την αντίθεση τους στη χρήση του προσδιορισμού «Γραικο-Βλα
χική» (εν. Κοινότητα) αντί του «Γραικική και Βλάχικη», με το επιχείρημα ότι ο πρώτος δεν έκανε σαφή διαχωρισμό των δυο ομάδων και θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι η κοινότητα ανήκει στους Βλάχους που κατάγονται από την Ελλάδα ή στους Βλάχους που ανήκουν στο ελληνορθόδοξο δόγμα. Ο κίνδυνος αποκλεισμοί) τους από την κοινότητα ήταν συνεπώς εμφανής. Hering, «Griechen und Walachen», 152.
65 Πρόεδροι ήταν η Έλενα Γκραμπόφσκυ, η Μαρία Ρόζα και η Μαρία Νίκολιτς. Μέλη, η
Κατερίνα Γκίκα, Μαρία Δέρρα, το γένος Τσετίρη, η Πελαγία Μάνο και η Ελισάβετ ΜΟΌ-
τόφσκιι. Peyfuss, Aromimische Frage, 29.
66 Ftives, «Gründungsurkunde», 337.
67 Hering, ό.π., 154-155.
68 Katsiardi-Hering, «Habsburgerreich», 184.

69 Παπαδριανός/Kolakovic, «Συμβολή», 32.
70 Μόδης, «Δυτικομακεδόνες», 8.
71 Von Seiner Majestät Kaiser Franz des zweyten, huldreichst verliehene Privilegien, denen in der K. K. Haupt=und Residenz=Stadt Wien ansässigen Griechen und Wallachen von der orientalischen Religion, Κ. K. Unterthanen, in Betreff ihres Gottesdienstes in der Pfarr-Kirche zur heiligen Dreyfaltigkeit am alten Fleischmarkt, Βιέννη 1822. (Πρόκειται για την έκδοση του προνομίου που εκχώρησε στην κοινότητα της Αγίας Τριάδας ο Φραγκίσκος Β ‘ το 1796, το οποίο αποτελούσε ανανέωση του προνομίου του Ιωσήφ Β ‘ του 1787). Βλ. και Max Demeter Peyfuss, «Balkanorthodoxe Kaufleute in Wien. Soziale und nationale Differenzierung im
Spiegel der Privilegien für die griechisch-orthodoxe Kirche zur heiligen Dreifaltigkeit»,
Osterreichische Osthefte 17 (1975), 258-268.

72 Την παρουσία του Μποϊατζή ως δασκάλου της Εθνικής Σχολής πιστοποιεί το γράμμα
του ανωνύμου στο Λόγιο Ερμή, το 1816, σχετικά με την κατάσταση του ελληνικοί) σχολείου της Βιέννης. Ερμής ο Λόγιος, ό.π., 358.
73 Βλ. λίστα συνδρομητών στο Ρόζιας, Εξετάσεις, ό.π. Επίσης, Max Demeter Peyfuss, «Die Leser griechischer, serbischer und rumänischer historischer Bücher. Ein Vergleich von Subskribentenlisten», Revue des Études Sud-Est Européenes 23 (1985), 333-345.

  • Η πρόσβαση στα αρχεία των κοινοτήτων ήταν για πολλά χρόνια δύσκολη και δεν μου
    δόθηκε η δυνατότητα να μελετήσω σε αυτά.


Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , | Leave a comment


(SUITE DE  7/1/19)

Chapitre 18
Etablissement des Bulgares slaves en Macédoine d’après les auteurs
byzantins Deux faits principaux firent des Bulgares les plus redoutables
ennemis que Byzance ait rencontrés dans ce que les Romains appelaient
Illyrie et qu’on nomme à présent presqu’île Balcanique. De l’Adriatique
à la mer Noire, le peuple repoussait les deux hérésies les plus en faveur
à Byzance et que professaient empereurs et patriarches: le monothélisme
et l’iconolâtrie.
Or en arrivant de la Volga, que firent les Bulgares? Ils prirent
sous leur protection ceux que persécutaient les Grecs. A vrai dire, euxmêmes n’étaient pas chrétiens, mais en politiques habiles, ils se
déclaraient protecteurs de toute la population illyrico-romaine ou
romanisée, c’est-à-dire les Albanais, les Valaques, les Thraces et les
De là viennent les noms bulgaro-slaves que nous trouvons en
Albanie et en d’autres endroits, où il n’y a jamais eu de populations
bulgaro-slaves. Car il en était alors des noms bulgaro-slaves comme à
présent des passe-ports grecs. Pour jouir de la protection dont les
Bulgares étaient aussi prodigues que les Grecs de passe-ports, il suffisait
d’avoir ou pris, ou traduit en bulgaro-slave les noms qu’Albanais,
Valaques et Thraces donnaient aux lieux, aux villages, aux montagnes et
aux fleuves, chacun dans sa langue.
Le deuxième fait dont nous parlons est l’établissement en Illyrie
de populations étrangères aux Illyrico-Romains. C’est par principe de
tolérance que les chrétiens recouraient à la protection des Bulgares. Ce
fut pour le soustraire aux exactions byzantines que les tribus slaves
établies sur les terres du Bas-Empire invoquèrent la même protection. Or
de là vient qu’à l’occasion tantôt d’une chose tantôt de l’autre, la protection bulgare fut une cause de guerre continuelle entre les rois bulgares et les empereurs byzantins.
Les auteurs grecs prétendent aujourd’hui qu’il en fut des Slaves
macédoniens comme des Valaques. Les uns et les autres ne seraient
venus que tardivement, c’est-à-dire vers la fin du Bas-Empire. Ailleurs,
nous avons prouvé que l’établissement des Valaques en Albanie remonte
à Paul-Emile. Ici nous allons prouver que le remplacement des IllyricoRomains par les tribus slaves remonte à l’époque des empereurs monothélistes et iconoclastes.
Quatre auteurs byzantins, Théophane, Nicéphore, Cédrène et
Zonaras, disent qu’en 687, neuf ans après la fondation du royaume
bulgare en deçà du Danube, la population de la Macédoine était déjà
bulgaro-slave. Ils disent en effet qu’à cette époque Justinien Rhitnomète
refusa de payer aux Bulgares le tribut consenti par son père, qu’il leva
une armée puissante et battit dans les plaines de la Thrace une armée
bulgare venue à sa rencontre, qu’il tourna ensuite vers l’ouest et s’avança
jusqu’à Salonique soumettant de force ou recevant en soumission les
innombrables populations slaves sujettes du roi bulgare.
L’empereur Constantin Porphyrogénète ajoute que Justinien
Rhitnomète établit les Bulgaro-Slaves dans le bassin du Strymon et leur
confia la garde des défilés par où l’on y pénètre.
Jusqu’à ce moment les Bulgaro-Slaves établis en Macédoine et
notamment dans le thème ou vilayet du Strymon pouvaient être regardés
comme des envahisseurs. Mais leur soumission au souverain du pays
rendit légitimes les établissements qu’ils y avaient faits déjà et ceux
qu’ils pouvaient y faire encore.
La chose est tellement vraie que les Bulgaro-Slaves ne furent pas
tous aussi bien traités par Justinien. Ceux en effet qui apposèrent une
certaine résistance à l’empereur grec lors de son expédition en
Macédoine furent transportés au-delà du Bosphore sur les bords de
l’Hellespont, de la Propontide et de la Thrace. Le traitement fait à ses
sujets rendit plus furieux encore le roi des Bulgaro-Slaves. Revenant
donc avec une armée plus nombreuse, il atteignit l’empereur byzantin
dans les gorges du Rhodope et lui tua ou blessa la plupart des siens.
Justinien lui-même courut un très grand danger et n’atteignit Byzance
qu’avec peine.

Le chiffre de la population bulgaro-slave transportée au-delà du
Bosphore ne nous est pas exactement connue, mais l’histoire nous permet
de le porter à cent mille.
Quatre ans plus tard, disent en effet les auteurs gréco-byzantins
(691), Justinien en prit trente mille et les conduisit en personne contre le
Calife Abdel-Melek. Quand les armées furent en présence de vingt mille
Bulgaro-Slaves commandés par Nébule, leurs compatriotes passèrent du
côté des Arabes.
Les femmes, les enfants, les vieux pères et vieilles mères des
fugitifs étaient certes bien innocents de cette défection et de la défaite de
l’empereur byzantin. Cependant, de retour au Bosphore, Justinien détruit
à Leucastre (château blanc) près de Nicomède le reste de cette nation
malheureuse. Du haut d’un rocher qui surplombait la mer, il les fit
précipiter au fond des abîmes (Histoire du Bas-Empire, liv. 62, ch. 9).
Après un tel acte de barbarie, on ne s’étonnera pas de voir les vingt mille
Bulgaro-Slaves émigrés faire dans les rangs arabes une guerre implacable
au Bas-Empire, non plus que de voir sous le règne de Nicéphore
(802-811), les Bulgaro-Slaves du Péloponnèse s’unir aux Arabes de
l’Afrique pour assiéger Patras en Achaïe.
Dans les chroniqueurs byzantins, il est question encore de
l’armée des Bulgares établis en Macédoine. “Cette année,” dit
Nicéphore, “l’empereur Constantin réduisit en servitude une partie des
populations slaves de Macédoine et soumis les autres à l’empire romain.”
Théophane dit ailleurs que sous Irène (782-783), le patrice
Stauroce fut envoyé contre les nations slaves à Salonique et en Grèce,
qu’il soumit le pays au Bas-Empire et qu’il força les habitants à lui payer
Evidemment c’est encore des populations bulgaro-slaves qu’il
est ici question et on voit qu’elles étaient répandues non seulement dans
la Macédoine et la Grèce continentale jusqu’au-delà d’Athènes, mais
encore dans le Péloponnèse. Bien plus, dans le Péloponnèse, les colons
bulgaro-slaves étaient si nombreux qu’au dire de l’empereur Constantin
Porphyrogénète: “tout le pays, c’est-à-dire toute la presqu’île était
devenue barbare.”
A ce sujet, le même empereur nous raconte le fait suivant. Venu
à Constantinople, un des grands personnages du Péloponnèse vantait son
origine. Le célèbre grammarien Euphénaeus se moqua de telles
prétentions et lui dit en riant: “Vraiment il vous sied bien de vanter votre origine hellène, vous dont la figure pue le slavisme.” A combien de
prétendus Hellènes ne pourrait-on pas dire encore: “C’est une honte de
vouloir passer pour Hellène, vous dont la figure et le nom puent le
Bulgare, le Valaque, l’Albanais, l’Aral, l’Italien.”
Mais revenons à Théophane, à Nicéphore, à Cédrène, à Zonoras.
Dans ces auteurs il n’est question que du bassin du Strymon, des
environs de Salonique et des fleuves qui l’arrosent.
Le témoignage de Caméniate est d’autant moins révocable en
doute qu’il écrivit à Salonique même et qu’il décrit la ruine de cette ville
par Léon Tripolite comme témoin oculaire. Ajoutez qu’il était lui-même
Bulgaro-Slave autant du moins qu’on peut en juger par son nom. Car en
bulgare kamen veut dire ‘pierre, rocher’ et en Grèce ce nom n’a pas de
Or Caméniate nous apprend que la plaine de Salonique était
occupée par les Scythes (Bulgaro-Slaves). Les uns, dit-il, tels que les
Dragobitines et les Sagounditines, paient tribut à la ville, les autres à la
nation scythique (bulgaro-slave). Car en bulgare, drag, au neutre drago,
signifie ‘bon,’ et sagounditain vient certain de chagoun, nom que les
paysans bulgares établis en Macédoine donnent encore à une espèce de
manteau ou yagmourlouk en poil de chèvre mêlé de laine. Les Valaques
nomment le chagoun barca, les Grecs tambara, et en Thessalie
Salonique, ajoute Caméniate, fait un grand commerce. Elle le
doit aux Scythes dont les villes sont populeuses et dont les produits
lucratifs refluent vers cette métropole.
Caméniate remarque en outre que la plaine de Salonique est
arrosée par de grands fleuves, que tous ces fleuves viennent du pays des
Scythes (Bulgares), qu’ils contribuèrent à maintenir l’abondance dans la
ville et que les Scythes ne la désolent plus par leurs excursions depuis
qu’ils ont reçu le baptême.
Néanmoins, lorsque Léon Tripolite attaqua Salonique en 904, le
duc du Strymon ne voulut pas venir au secours de la ville. C’est qu’il
relevait de Siméon, roi des Bulgares, et que les Bulgares étaient alors en
guerre avec les Byzantins.
“Seuls,” observe Caméniate, “les Slaves d’alentour accueillirent
bien les lettres de Nicétas, gouverneur de la ville, et envoyèrent des
combattants. Mais lorsque la ville fut prise par les Sarrasins, ces
auxiliaires slaves se sauvèrent les uns par la porte occidentale, les autres,particulièrement les chefs, s’enfuirent par la porte de la citadelle dont ils
avaient pris les clefs.
Mal défendue par le Grecs et abandonnée par les Bulgaro-Slaves,
Salonique fut prise et Léon en emmena 22,000 habitants.

Chapitre 19
Par vengeance l’empereur grec annexe à son patriarcat iconoclaste
certains évêchés soumis au pape – La primatie illyrienne se conserve
jusqu’en 1767, telle qu’en principe elle avait été constituée par le siège
apostolique – Il n’est pas question d’elle au huitième concile
oecuménique Défendre leurs états contre les Bulgares d’un côté, les Arabes de
l’autre, n’était certainement une petite affaire pour les empereurs de
Byzance. Mais aussi longtemps que va durer le Bas-Empire, ils vont plus
s’occuper à troubler l’Eglise qu’à défendre leurs états. Parmi ces
empereurs bigots hérétiques et persécuteurs, Léon Isaurien occupe un
rang distingué. D’abord il installe un patriarche iconoclaste sur le siège
de Byzance (726), il impose ensuite l’iconolâtrie à Constantinople et les
Grecs s’y soumettent.
Restait le pape. Or non seulement Grégoire II repoussa avec
horreur une pareille hérésie, les Italiens eux-mêmes prirent les armes et
le chassèrent de Rome, de Bénévent et de Ravenne.
Alors il envoie sa flotte contre Ravenne, mais elle est engloutie
par les flots mugissants de l’Adriatique.
Ne pouvant faire un autre mal aux Papes Grégoire II et Grégoire
III, l’empereur grec annexe au siège iconoclaste de Constantinople tout
ce qu’il peut enlever d’églises et d’évêchés au siège apostolique.
Alors que se passe-t-il en Albanie et en Macédoine? C’est ce
qu’on ignore. Il est probable cependant que pour n’y pas faire soulever
le peuple comme au temps d’Anastase, Léon n’y fit pas la guerre aux
images. Et alors au lieu d’être publiques, les relations hiérarchiques entre
le pape et les évêques illyriens restèrent secrètes.
Aussi bien les évêques soumis à la primatie de Ochri de Justinianée conformément aux anciens canons devaient-ils eux-même choisir leur primat. Seule la ratification de leur choix étant réservée au siège apostolique, il aura donc été d’autant plus facile au pape de la leur envoyer secrètement qu’entre l’Italie et l’Illyrie les relations ont toujours
été faciles et promptes.
Vers la fin du sixième siècle, le primat d’Illyrie étant mort et les
évêques illyriens s’étant donné un chef nouveau, conformément à l’usage
établi, Saint Grégoire le Grand leur fit cette réponse:
“Grégoire à tous les évêques d’Illyrie: Elle est grande votre
sollicitude pour nous. Cependant veuillez bien le croire, rien ne saurait
nous être plus agréable et nous être un plus sûr garant de notre bonne
harmonie que le maintient des anciennes coutumes. Or, il résulte des
lettres que nous apportent le prêtre Maximien et le Diacre André
relativement à Jean, notre frère et coévêque, que son élection a réuni tous
vos suffrages et l’assentiment du sérénissime empereur. Le choix d’un
sujet qui réunit ainsi les suffrages de vous tous nous a causé la plus vive
joie. Donc bien volontiers nous accédons à vos désirs, et par notre
assentiment confirmons notre frère et coévêque dans le poste
hiérarchique où il a été promu. L’envoie du Pallium doit vous prouver
lui-même que nous avons ratifié sa consécration. Et comme, selon
l’usage, nous le constituons notre légat, nous croyons devoir
recommander à notre fraternité de lui être soumis en tout ce qui concerne
l’ordre et la discipline ecclésiastique et en tout ce qui n’est pas contraire
aux Saints Canons. Votre empressement à lui obéir nous montrera que
votre choix a été sincère” (ind. 13, an 594-595).
La lettre qui précède fut accompagnée d’un autre par Jean luimême. Saint Grégoire le félicite du choix qu’on a fait de sa personne. Il le constitue son légat et lui donne les instructions nécessaires pour remplir les devoirs de sa nouvelle position.
Plus tard Jean reçut encore de Saint Grégoire deux lettres qui
intéressent l’Albanie. La première est relative à Paul et à Némésion,
évêques de Dioclée. Soutenu par les autorités civiles, Paul avait dissipé
les biens de l’Eglise et fait battre Némésion qu’on lui avait donné pour
successeur. Saint Grégoire veut que Jean, son légat, prenne de concert
avec Constantin, métropolitain de Scodra, les mesures nécessaires pour
mettre fin à ces odieux scandales.
La deuxième est relative au titre de patriarche oecuménique que
prenait Jean de Constantinople, et déjà nous l’avons citée. Voici donc
comment les choses se passèrent en Illyrie jusqu’en 732, et comment elles durent se passer depuis. Le pays fut-il soumis politiquement aux
empereurs grecs, aux rois bulgares, au sultan des Turcs. Le seul
changement substantiel qu’il y ait eu dans les affaires ecclésiastiques fut
provoqué en 1767 par le patriarche grec, et ce fut pour mieux bouleverser
en Illyrie la vieille constitution de l’église catholique.
A ce propos il est bon de remarquer une chose. Il résulte du
rescrit de Justinien I relatif à la primatie illyrienne et de la
correspondance de Saint Grégoire le Grand que le Prévalitane et
nommément Scodra dépendaient ecclésiastiquement de OchrideJustinianée. On voit aussi par Constantin Porphyrogénète et Lucarius que
les Diocléates ou Prévalitains formèrent une principauté indépendante
depuis Justinien (527) jusqu’à Basile le Macédonien (867). S’il faut en
croire Ducange, cette principauté avait pour limite Cattaro au nord et
Durazzo au sud.
Remarquons enfin qu’en l’espace de 227 ans, la primatie
illyrienne, sinon toute entière au moins pour une partie de ses évêques,
ne fut pas soumise au Bas-Empire. Elle ne put donc être enlevée au siège
apostolique ni annexée au siège iconoclaste de Byzance par Léon
Lors donc qu’ensuite Adrien I écrit à Charlemagne: “J’ai conjuré
les empereurs grecs de restituer au siège apostolique les patrimoines qu’il
lui ont confisqués et les provinces qu’ils en ont séparées, mais ils n’ont
pas daigné me répondre. Il faut entendre ceci des fondations pieuses et
des évêques situés en Sicile, en Calabre, à Ravenne et en Grèce, mais
non pas de la primatie illyrienne et de ses évêques.
Tout au plus faudrait-il en excepter Durazzo avec quelques
évêques d’Epire et de Thessalie enclavés dans le Bas-Empire. Aussi bien
l’autorité des empereurs grecs ne fut-elle que nominale soit en Illyrie soit
en Grèce, depuis que sans Héraclius le pays fut couvert d’une population
bulgaro-slave. La preuve sans réplique en est d’ailleurs que, malgré sa
position avancée, Grébena a toujours fait partie de la primatie illyrienne.
Ce n’est pas non plus de la primatie illyrienne qu’il peut avoir
été question dans les débats relatifs aux Bulgares qui eurent lieu à
Constantinople trois jours après que le huitième concile oecuménique eut
été dissous et que toutes les pièces eurent été signées, car à cette époque
les Bulgares avaient Preslava (auparavant Markianople et depuis
Choumla) pour capitale. Boris lui-même dégoûté du monde se retira dans
un monastère dont on voit les ruines aux environs de Choumla.

Du reste on ne paraît pas dans le cours de ces débats fameux
avoir observé que les prétentions grecques roulaient sur une équivoque.
Les Bulgares, en effet, n’avaient jamais été persécuteurs et toujours il y
avait eu parmi eux des chrétientés nombreuses. Déjà sous les ordres de
Vitalien n’avaient-ils pas été défendre à Constantinople le Christianisme
contre le persécuteur Anastase? Et, en 756, Etienne le Jeune ne
conseillait-il pas aux autres moines d’aller se mettre à l’abri des
iconoclastes byzantins dans les montagnes de Scythie (les Balcans) chez
les Parthéniens (Albanais) et en Italie (Hefele, tome 4, pag. 306).
Toujours donc il y avait eu chez les Bulgares des prêtres et des
évêques roumains. Or les Grecs, tous grecs qu’ils étaient, n’affectaientils pas de se dire et de se proclamer Roumains, ce qu’ils font encore
aujourd’hui bien qu’ils ne parlent ni latin, ni valaque, ni bulgare, ni
En d’autres termes, si l’on veut bien y regarder de près, on verra
que dans les discussions qui suivirent le huitième concile oecuménique,
il fut question de la Bulgarie orientale ou petite Scythie, mais non pas de
l’Albanie. Il n’y fut pas même question de la Bulgarie occidentale.

Chapitre 20
Ce que Photius et Basile le Macédonien font en 869 pour englober la
Bulgarie et la primatie d’Ochride dans le patriarcat grec – Prédiction du
Pape Jean VIII au roi des Bulgares Grâce à la protection des Bulgares, les primats d’Ochride ne s’étaient pas seulement conservés dans la vraie foi, ils avaient aussi
doucement prédisposé les Bulgares et les Slaves à devenir chrétiens euxmêmes.
Tant qu’il fut seulement question du travail préparatoire qui se
faisait en Illyrie, les Gréco-Bulgares ne paraissent pas s’en être beaucoup
occupés. Aussi bien n’avaient-ils rien de plus à coeur que le triomphe du
monothélisme et de l’iconolâtrie.
Mais lorsque les Bulgaro-Slaves déclareront vouloir être
chrétiens et qu’ils eurent envoyé des ambassadeurs à Rome et en
Allemagne, un subit réveil se fit à Byzance.
Auparavant il n’y était question que de monothélisme et
d’iconolâtrie. Maintenant on n’y pense plus qu’au moyen de mettre à
profit la révolution religieuse qui s’opère en deçà du Danube.
Et voici brièvement ce que Byzance fit alors dans ce but.
Ailleurs nous dirons ce qui se passa en Bulgarie et en Albanie, dans les
royaumes du Preslava et de Prespa.
Un concile oecuménique venait d’être tenu à Constantinople
pour l’établissement d’Ignace à qui Bardas et Michel l’Ivrogne avaient
substitué Photius. Depuis trois jours les débats étaient clos quand, à
l’occasion des ambassadeurs bulgares que Basile avait fait venir en toute
hâte, les Grecs répétèrent la scène qui avait eu lieu au concile de
Cette fois-ci il n’était pas question d’élever le siège de
Constantinople au rang de patriarche, mais d’étendre sa juridiction sur la Bulgarie. Voyant la tournure que prenaient les débats du nouveau club,
Marin et ses collègues tirent de leur carton une lettre spéciale du pape à
Saint Ignace et commencèrent à en prendre lecture: “Dieu me garde de
m’engager dans les prétentions contre l’honneur du siège apostolique. Je
ne suis ni assez jeune pour me laisser surprendre ni assez vieux pour
radoter ou pour faire moi-même ce que je reprendrai dans les autres.”
Ces paroles décèlent en Ignace une grande amertume et un
profond déplaisir pour ce qu’on faisait à ses yeux. Mais s’il avait été
rétabli par Basile et par le pape, il savait aussi que Photius était dans
l’antichambre, prêt à faire tout ce que voudrait Basile. Or Basile voulait
deux chose: 1. se faire reconnaître pour suzerain du royaume bulgare. De
là les mots remarquables qu’il a mis à la bouche des légats d’Orient
répondant à ceux du pape: “il n’est pas juste que vous qui avez quitté
l’Empire des Grecs… conserviez quelque juridiction dans l’empire de
notre prince (la Bulgarie).” 2. Basile voulait peupler la Bulgarie de
prêtres, de moines et d’évêques grecs. Pourquoi? Pour infiltrer au moyen
d’un clergé grec l’esprit et les tendances grecs dans le coeur d’un peuple
néophyte, mais surtout avoir en ces évêques, ces prêtres et ces moines
autant d’espions et d’agents politiques.
Voilà ce que voulait Basile, ce que les légats paraissent n’avoir
pas suffisamment compris, mais ce qu’en vrai Grec, Ignace comprenait
parfaitement. Poussé à bout, il n’avait pas lu la lettre du pape, mais il en
avait assez dit pour engager Basile à se tourner vers Photius.
Aussi voyons-nous Photius reprendre aussitôt les fonctions
épiscopales. Il quitte donc Slenos / Slenia où il avait été relégué, et vient
s’établir au palais de Magnaure près de Sérail Bournou. C’est à
Magnaure, dit Rohrbacher, qu’il établissait des archimandrites et faisait
des ordinations.
Quelles ordinations? L’histoire ne le dit pas, mais on le devine.
Ignace ne voulut rien faire contre la volonté du pape et l’honneur du
siège apostolique. Basile s’adressa à Photius, et Photius ne pouvait se
faire un scrupule d’ordonner des évêques et des archimandrites pour la
Bulgarie, lui qui avait été ordonné par un intrus et qui toujours s’était fait
son plaisir de braver le siège apostolique.
On dit que Photius avait gagné les bonnes grâces de Basile en lui
fabriquant une généalogie. Pourquoi ne l’aurait-il pas gagné en faisant
toute autre chose? Ce qui importait à l’assassin de Michel III était moins
une généalogie fausse que l’agrandissement de ses états.

Dans une lettre dont nous n’avons plus qu’un fragment, Jean
VIII disait à Ignace: “Vous avez écrit que nos prêtres et nos évêques
soient honteusement chassés de Bulgarie.”
Or l’histoire se refuse à mettre sur le compte d’Ignace une lettre
de cette nature, au lieu qu’une pareille lettre est en harmonie parfaite
avec le caractère de Photius.
Mais dira-t-on, Photius aurait alors contrefait la signature
d’Ignace. Et pourquoi ne l’aurait-il pas contrefaite?
Ne fut-il pas constaté en plein concile oecuménique et en
présence de l’empereur lui-même que Photius avait contrefait celle de
Basile et bien d’autres? Ne fut-il pas constaté en plein concile qu’il avait
fabriqué les actes d’un concile imaginaire? Enfin ne porta-t-il pas
l’audace jusqu’à falsifier les lettres du Pape Jean VIII?
De l’aveu du Pape Jean VIII il y avait en Bulgarie des prêtres de
la communion de Photius. Pourquoi n’auraient-ils pas tous été et de sa
communion et de sa fabrique? Au reste, il est curieux d’entendre le petit
fils de Basile nous raconter ce qu’avait fait son grand-père: “Quoique la
nation bulgare,” dit Constantin Porphyrogénète, “parut s’être convertie
et avoir adopté les rites chrétiens, elle n’en était pas moins d’une
instabilité et d’une inconstance pareille à celle d’une feuille agitée par le
vent. A la fin pourtant, grâce aux exhortations de l’empereur Basile et
aux splendides réceptions, à beaucoup de courtoisie et surtout à de
magnifiques largesses et présents, on leur persuada de recevoir un
archevêque, d’y créer plusieurs évêchés et de les y fixer. Ainsi donc,”
ajoute Constantin Porphyrogénète, “au moyen de ces évêques, au moyen
aussi de plusieurs moines que l’empereur avait tirés des montagnes et des
cavernes et envoyés à cette moisson, on leur fit abandonner les usages de
leurs aïeux, et finalement on enveloppa toute la nation dans les filets du
Dans ce curieux passage il y a sans doute bien des choses fausses
ou exagérées. Il n’en resta pas moins vrai cependant qu’aux yeux de
Constantin Porphyrogénète, Ignace n’est pour rien dans l’envoi de ces
évêques et de ces moines, dans les sollicitations faites aux ambassadeurs
ou aux ministres du roi bulgare, et dans les copieuses largesses
habilement distribuées aux uns et aux autres. Tout cela est l’oeuvre de
Basile, nous dit son petit fils et panégyriste.
Mais si le vrai pasteur est resté fidèle à ses devoirs, qui a pu
fabriquer à Basile cet archevêque, ces évêques et les moines? Qui les ordonnait et qui leur imposait ces moines? Evidemment Photius. Celui
qui usurpa le siège de Constantinople sur le patriarche légitime, usurpa
donc aussi la Bulgarie sur le pape. Michel l’Ivrogne l’avait aidé à faire
l’un. Son assassin l’aida à faire l’autre.
Peu après, le Pape Jean VIII écrivant au roi bulgare, lui dit entre
autres: “Jamais les Grecs n’ont été sans une hérésie ou l’autre, hérésie
enfantée tantôt par le patriarche, tantôt par l’empereur de Constantinople.
Toujours les Grecs s’appliquent aux sophismes et à la ruse. En
convertissant du paganisme la nation des Goths, ils les ont infectés des
blasphèmes de l’arianisme. Pareil malheur peut arriver à la nation des


Jean-Claude Faveyrial

SOURCE   livre ‘Histoire de l’Albanie

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   2/1/19)



πηγη    Κ.Γ.Κουρτίδου, Ιστορία της Θράικης, 1932

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , | Leave a comment

THE PELASGIANS – The History of Etruria ,A Ture (1ib)

(being continued from  (5/1/19)


By Mrs Hamilton Gray  1839

from the foundation of tarqynia to the foundation of Rome


Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment