Quite often in various discussions I happened to notice that the term “Byzantinism” was being used with a negative inference. The term “Byzantinology” is used when someone talks superfluously. This term has been used thoughtlessly, while the reason for its implementation and its prevalence has being altogether overlooked.

Years ago, anything related to the Byzantine arts or the Byzantine civilization was something to be scorned.  Naturally, this view is being re-examined nowadays. The disdain, the contempt and the sarcasm towards anything that pertains to Byzantium, or the use of certain terms with a negative inference are not unrelated to the attempts by Western Europeans to marginalize the Roman Empire – which in our time is labelled “Byzantium” – as well as to their efforts to dignify themselves, by regarding that they are the true successors of the great and illustrious Roman Empire.

The borders of Greece at 1830,  after the revolution of 1821  against the 400-year Turkish occupation

In reality, the term “Byzantium” was coined at the beginning of the sixteenth century (1562 A.D.) by the west European historian Hieronymus Wolf and was repeatedly used from then on by other western European writers, whose aim was the disparaging of the Roman conscience.  Anything associated with Byzantium was considered shameful and contemptible.  In fact, “Byzantium” has even been linked to the Mediaeval Dark Ages.

From the historical aspect, however, “Byzantium” – which was the original name of the ancient Hellenic city founded by Byzas of Megara (province of Hellas) – is not mentioned at all. Instead, it is rather indifferently mentioned in passing, as ‘a city’ of the Roman Empire.  When the capital of the Roman Empire was transferred from Rome to Byzantium, the latter was renamed “New Rome”, as compared to the original, ‘old’ Rome. In terms of religion and faith, the Roman Empire was mostly Orthodox and its civilization was Hellenic (since Hellenism had universal proportions), while the legal system was based on ancient Roman legislation. In the Roman conscience, two languages were dominant: Hellenic and Latin.  Their faith and their cultural traditions were, after all, common.  Anyone who incorporated these two elements was considered a “Roman”.

The later conquest of the western part of the Roman Empire by the Franks brought on many problems.  In their attempts to convince that they were the true successors of the Roman Empire, the Franks would refer to the inhabitants of New Rome as “heretics”, “impostors” and “deceivers”.

This is how the derogatory terms against Romanity were being justified and we, the successors of Romanity, have been displaying tolerance without harbouring any suspicions and without giving these terms due consideration.

Undoubtedly, the truth is that Romanity is linked to the glory and the ascent of the human spirit.  Despite the fact that some people use the term “Byzantinism” disparagingly, the reality of the matter is that this term engulfs the greatest achievements of mankind. When neo-Romans discussed theological matters, they did it in order to preserve humanity and the ways in which man can reach God. They didn’t merely entertain vast and unending social, political or philosophical conversations; these were discussions that dealt with existential issues. That is why neo-Romans were -and continue to be- up to date and always contemporary, as opposed to the Franks, (the occupants of the western reaches of the Roman Empire and masters of the West, where barbarism and a provincial spirit reigned supreme).  When Romanity was at its apex, the West had succumbed to a barbarian dark age, given that orthodox theology was replaced by a scholastic theology, which limited the human experience within the bounds of human intelligence.  Furthermore, the diminution of scholastic theology in the West nowadays, and the rise of apocalyptic orthodox theology, are also tokens of the difference that exists between the two civilizations and their ways of living.

This raises the question:  “Romanity or Barbarity”?  The author of this book has worked on this vital issue. I believe that it is quite enlightening and apocalyptic. The reader can learn many things and find Roman history analyzed, simplified and explained just like many other scientists have described it, but more so fr. John Romanides. Anyone can discover the virtues of being a neo-Roman. The author of this book, Anastasios Philippides, is an acquaintance of mine, and has been, for many decades. I first met him as a primary school student in Edessa. After he had finished his studies in the American College of Thessaloniki, Anatolia, he went on to the financial department of Yale University in USA.

He worked on extensive postgraduate and doctoral studies concerning financial matters and received his Master’s degree from the University of Georgetown in Washington, and later on he worked in the USA. That is how he became acquainted with the western way of life, and as far I know, it disappointed him.  He studied the later Roman way of life with great interest and it impressed him profoundly. That is why he subsequently worked on it in a more scientific way, along with the desire to actually become better acquainted with the later Roman way of life. An objective reader can easily see this, by reading his works.  A superficial reader may see this as an anti-European book, but the truth is that this book shows the lifestyle of the true Europe, which was ingrained in the spirit of Romanity. The true Europe relates to Europe before Charlemagne, whereas modern-day “Europe” appears to have Charlemagne as its center and portrays him as the successor of the founder of “The Holy Roman Empire of the German Nation”. 

If someone were to dig the soil of Europe, study the culture, the customs, the songs, he will discover in them the true neo-Roman way of life. Thus, whenever we refer to Romanity, we are implying the whole of Europe, as well as the way of life which was inspired by the lifestyle of the Roman Empire, before its occupation by the Franks.

I am convinced that this book will be a good instructor for anyone who wants to cross over the ocean of modern life where the Charlemagne movements prevail, and visit the harbour of Romanity: the highest quality lifestyle that mankind has ever offered.

Archmandrite Hierotheos S. Vlachos

( Fr. Hierotheos is today  the Rev. Metropolitan of Nafpaktos and St. Vlasios)

Oversized architecture: Larion, Famagusta, Bufavento:

almost resembling stage décor….

We were accustomed to imagining differently  the heavenly sign:  “Jesus Christ prevails”that we had once seen hovering above the walls of the Regnant City;

The now dry grass, is trampled on by gypsies’ tents;its mighty towers lay scattered on the ground,resembling dice tossed down by a  potentate who lost the game…

For us, it was a different thing to fight  for the faith in Christ  and for the soul of man enthroned on the lap of the Virgin Mother – the “Supreme Defender” –whose frescoed eyes beheld  the yearning of Romanity:

the yearning of that sea  upon discovering the balance of kindness.

(George Seferis)


Thirteen years after the incorporation of Hellas in the European Economic Community, there have been increasing indications around us, of a profound economical and social crisis. Despite the hefty transfers of funds by the European Community, Hellas appears to be drifting away from, rather than drawing nearer to, its European colleagues. To this day, the Hellenic political reaction to this reality is limited to attempts at securing the largest possible amounts from the European funds.  In other words, the viewpoint that is predominant is that the problem is purely one of ‘uneven development’, which can be solved only when sufficient funds and technical know-how pour into Hellas from the European Community.

Our opinion is that the Hellenic crisis is of a different nature. It is more of an overall national identity crisis, where the emerging prevalence of a foreign civilization is provoking spasmodic and uncontrollable personal reactions, beyond every moral framework and every form of hierarchy. The transfers of funds will not resolve any problem (not even the immediate economical one), if we do not previously acquire a realization of what our identity is, and what the cultural causes are, that differentiate us from the rest of the European Union; causes that can negate the customary formulas for transcending the crisis. Unless we do this, Hellas will continue to be asking for the others’ “understanding” with regard to her problems, while our European colleagues will continue to express their indignation over our non-conformance to their instructions.

In our opinion, the crisis that we see today is nothing more than the outcome of an age-old contest between two worlds, two civilizations, and two different perceptions of life. However, there is a tendency nowadays to demote the historical differences between Hellenism and the West, in our attempt to invoke a “common European heritage” which supposedly unites the people of the European Union. For example, the acceptance of the Maastricht Treaty – in absentia of the uninformed Hellenic people – was accompanied by a propagandistic bombardment, whose central message was that Hellas has “at last discovered its destiny”, in Europe.  Given this kind of backdrop, any viewpoint that opposes the notion of a uniform European Idea and is reminiscent of the historical opposition between Hellas and Western Europe, is most assuredly condemned to be marginalized during the years to come.

The way to the acceptance of this neutralized version of History was opened two centuries ago by certain Western-educated Hellene scholars who imposed on our people a perception of life and History entirely opposite to those that the Hellenic people themselves had preserved during the years of the Turkish occupation. The systematic distortion of our cultural physiognomy has nowadays reached the extreme stage of schizophrenia.

We observe and analyze ourselves, our History and our religion, through a Western point of view.  In other words, we look at ourselves in a mirror that doesn’t reflect us, but only an image of us, designed by Western Europeans. Thus, it is only to be expected, that we will not be able to solve our true problems, if we can’t even recognize them in our distorting mirror.

The result of this distortion, but also proof of our cultural difference, is the continuing misapprehension regarding Hellas’ place in Europe. Thus, we have Hellenes feeling flattered whenever they hear official foreign guests praising the country that gave birth to democracy, philosophy etc., and yet, these same Hellenes insist on overlooking the fact that those foreign guests are the ones that also regard today’s Hellas as a decadent country – an embarrassment to Europe. While Hellenes want to boast that they belong to the West, Western Europeans see us as an annoying remnant of the East inside their Community.

These misapprehensions often lead us into major national issues, even into national catastrophes, when Neo-Hellenes refuse to comprehend the Europeans’ reaction to our “justified” national demands. Thus, as a State, we are continuously perplexed by the foreigners’ stance towards the “Grand Idea”, the catastrophe of Asia Minor, the Cyprus issue and more recently, the “Macedonian issue”. In our opinion, it is unfortunately inevitable that the increasing nationalist tensions in Europe today will be bringing us new surprises in the near future, on account of the misguided expectations that we have of foreigners.  Already, during the last two years, we have been witnesses to an incredible – for European colleagues- anti-Hellenic sentiment, as displayed in publications of the Western press. 

And as far as Western Europeans are concerned, it is only natural for them to harbor whatever views they might have. The problem lies in our own ignorance of the different historical background on which they judge matters.

Our study consists of an effort to historically detect the advent of the different viewpoint through which the Hellenes and the western Europeans see Hellas. Some of the more important problems regarding our national identify cannot be addressed, unless we are familiar with the roots of our historical differences with the West.

An example of such a problem is -as we said before-the opinion that Westerners have about today’s Hellas.  It is an opinion of deep contempt, as the millions of our compatriots abroad have had the chance to daily ascertain for themselves.  Neo-Hellenes are of the opinion that this contempt has its roots in the Turkish occupation, when foreigners visiting Hellas had observed for themselves the locals’ tremendous lag in progress, as compared to the West.  To the extent that Hellas still carries residues of the Turkish occupation, Westerners continue to maintain their contemptuous stance towards her.

This perception is utterly wrong and historically unfounded.  The Westerners’ opinions of Hellas were NOT shaped during the Turkish occupation.

This same scorn is observed during the last centuries preceding the fall of Constantinople, when the Latin church had launched its all-out campaign to Latinize Romanity – in its religion as well as in its language. This same contempt is also observed during the time of the Crusades.  And should we desire to seek its deeper roots, we will have to go back even further, to the beginning of the Mediaeval period, from the 5th to the 9th centuries, during which time, the idea of “Western Europe” was first formulated.

Consequently, the contempt of the Westerners does not originate from today’s “superiority” of the West’s civilization, but from the historical differences that existed as far back as the time that the western Europeans were still living in the darkness of mediaeval barbarity. 

This very essential point is dealt with in more detail, in Part 3 (chapters 6, 7 and 8) of this study.

A second example of a problem that cannot be addressed -unless the historical cause of our difference with the West is researched- is the familiar dilemma as to whether Hellas belongs (culturally, that is) to the “East” or the “West”.1  In our opinion, the related discussions on this matter often do not take into account certain elementary historical facts.  As we shall see in our study, Western Europe was born between the 5th and the 8th centuries, when the barbarian Germanic tribes clashed with the Hellenic-Roman civilization, whose exclusive carrier was, at the time, the so-called “Byzantine” Empire. The Western European conscience was shaped within this very conflict with Constantinople, and was defined by it.

From that time onwards, a “Western European” was defined as anyone who was not Christian Orthodox; one who did not feel that he belonged to the Ecumenical Christian Empire with Constantinople as its capital; and one who did not acknowledge the civilization that was formed from the synthesis of Hellenism and Christianity in the Eastern Roman Empire.  

If we accept this basic historical definition, then any and all discussions regarding Hellas’ place in Europe, in the West or the East, will cease to be of any relevance.  To the “Europeans”, Hellas by definition does not belong to Europe, since she is the heir of an opponent tradition – the opponent civilization which they themselves had to fight against tenaciously, so that they could become what they are today.  It should not escape us, that European Mediaeval history between 800 and 1400 A.D. is essentially a continuous conflict between Latins and “Byzantines”.

But even nowadays, most of the seasonal discussions regarding the so-called “common European heritage” do not include elements of our Roman tradition.  On the contrary, the remnants of this tradition are looked upon as anachronistic impediments for the fulfillment of Europe’s new cultural profile.

On the other hand, the Hellenes see no reason to identify themselves with either the East or the West, since these two concepts are both defined by an (opponent) relationship with Hellas. That is, the West exists –in the cultural sense- only because it fought against – and annihilated – the Hellenic-Roman civilization, otherwise, all of Europe would have continued to be a Roman province.  The East was also something entirely different to the Hellenic-Roman culture, albeit deeply influenced by it during Mediaeval times.  

The conclusion is that –historically- the West and the East are both defined by their relationships with Hellas, and not the other way around. This is a true fact, for the simple reason that Hellenes were for at least 1800 years (from 600 B.C. through to 1200 A.D.) undisputedly the most civilized nation in Europe.  Subsequently, what happened was that all the other nations that came in contact with us had to take sides and either accept or reject the elements of the existing Hellenic civilization.


Anastasios Philippide


1 The «East» is understood here in its Arab-Turkish version, which is the one used mainly by foreigners when they refer to Hellas. There is also the inference to the East as developed by the Russian Slavophiles of the 19th century, with Alexei Komiakov its principal herald. See also Archmandrite Hierotheos Vlachos “Neo-Romans in the East and the West – a brief approach”, Holy Monastery of the Birth of the Theotokos (Pelagias), Levadia, 1993, page 27.

Published (in Greek) by Pelagia Publications


Posted in Books | Tagged , , , , , | Leave a comment



Όσο θα υπάρχουν άνθρωποι που που πιστεύουν σε ανοησίες, θα
διαπράττονται φρικαλεότητες.

Κι ίσως ποτέ ο πολιτισμός δε συνειδητοποίησε τόσο έντονα την
κατάρρευση του, όσο οι ειδωλολάτρες στους πρώτους 4 αιώνες της
χρονολογίας μας. «Πιστεύουν», λέει ο Μ. Simon, «ότι ο
χριστιανισμός είναι περισσότερο από ένα λάθος. Είναι ένας κίνδυνος
που προκαλεί, με την περιφρόνηση που εκδηλώνουν οι χριστιανοί
για τους θεούς».
Φυσικά, η αντίσταση δε γίνεται με θρήνους. Αλλά οι ειδωλολάτρες
δεν είχαν κάνει ποτέ πολέμους για να επιβάλουν την πίστη τους. Γι’
αυτό και δεν μπορούσαν να συλλάβουν την έκταση που θά ‘παιρνε η
συμφορά, που άπλωνε υπόγεια σε μάζες που δεν είχαν επαφή με τις
ανώτερες τάξεις. Όταν είδαν αυτούς τους «ταπεινούς» χριστιανούς
να εξωτερικεύουν τα πιο βάρβαρα ένστικτα για την «πίστη» τους και
αποφασισμένους να ξεθεμελιώσουν τον πολιτισμό, γκρεμίζοντας ιερά
και έργα ανεπανάληπτης τέχνης, τότε κατάλαβαν χριστιανισμός τί
Τον κατηγορούν σαν επικίνδυνο, με την έννοια ότι δείχνει μια
ιμπεριαλιστική διάθεση να κυβερνήσει τον κόσμο. Βλέπουν τις
τοπικές κοινότητες σαν συνωμοτικές εστίες, και την «παγκόσμια
εκκλησία» σαν μια πλατιά συνωμοσία που απειλούσε την καθιε-
ρωμένη τάξη του κόσμου. Οι ειδωλολάτρες είδαν επιτέλους καθαρά
τον κίνδυνο που απειλούσε την ανθρωπότητα. Αλλά είναι πια αργά.
Όπως πολύ σωστά λέει ο Nilsson, ο παγανισμός πάσχει από έλλειψη
θεολογικής θεωρίας. Η θεολογία τους ήταν τόσο ελαστική, ώστε να
μη γεννηθεί ποτέ ο κίνδυνος της μισαλλοδοξίας. Η ύπαρξη των θεών
ήταν αυτονόητη, Αλλά η ερμηνεία τους καθόλου δεσμευτική. Ακόμα
και ο Επίκουρος ανεχόταν την ιδέα της ύπαρξής τους, Αλλά με μια
αίσθηση τόσο μακρινή και τόσο λίγο δεσμευτική για τους
ανθρώπους, που ήταν το ίδιο κι αν δεν υπήρχαν. Ήταν εξάλλου τόσα
τα παλιά και καινούρια ρεύματα, οι δοξασίες που ταξίδευαν από
χώρα σε χώρα, αλλά και η περιέργεια της ερμηνείας της ύπαρξης,
ανάμεσα σε διάφορους λαούς, που κανείς δε σκέφτηκε ποτέ να
στερήσει, από την ανθρώπινη ελευθερία, το δικαίωμα να έρευνα και
ν’ αναζητεί την αλήθεια. Μετά την αποτυχία του Παύλου στην
Αθήνα, η προπαγάνδα του θα περιοριστεί στο αιώνια περιφρονημένο
και, ως την ώρα εκείνη, αιώνια αγνοούμενο κοινό των σκλάβων, των
τεχνιτών, των παιδιών, των γυναικών. Κι αυτό, πρέπει να το
υπογραμμίσουμε, στάθηκε αποφασιστικό: Ο απόλυτος,
ολοκληρωτικός παραμερισμός της γυναίκας από την πατριαρχική
κοινωνία και τη δημόσια ζωή, που ήταν αλληλένδετη με τη θρησκεία,
στάθηκε ένα θανάσιμο λάθος που οδήγησε στην απώλεια εδάφους
για την ειδωλολατρία. Μην ξεχνάμε εξάλλου πως ο μιθραϊσμός
συμβάδισε με το χριστιανισμό, και στάθηκε μάλιστα επικίνδυνος
αντίπαλος του στο τέλος του πρώτου ως τον τρίτο αιώνα της
χρονολογίας μας. Κι όμως η δύναμη του θα υποχωρήσει και θ’ αφήσει ελεύθερο το έδαφος στο χριστιανισμό, για τον ίδιο λόγο.
Αποκλείει ολοκληρωτικά τη γυναίκα. Ήταν ένα αντρικό (στρατόπεδο,
όπως και η αθηναϊκή κοινωνία του 5ου π.Χ. αιώνα, μια κλειστή
αντρική λέσχη.
Αντίθετα με το χριστιανισμό, που η αμέριστη αποδοχή της γυναίκας
θα συντελέσει κατά ένα μεγάλο ποσοστό στην εξάπλωση και
επικράτηση του. Φτωχή πνευματικά, ανόητη, θρησκόληπτη η
αγράμματη, όλες τις ελλείψεις ή τις αρετές της θα τις μεταβιβάσει
εκείνη στο παιδί, το ακουμπισμένο στον κόρφο της. Φυσικά η
συνεργασία της γυναίκας είναι κι αυτή συνέπεια της συμμετοχής της
στη ζωή των κοινοβίων του Qumran και των κανονισμών του. Όσοι
απ’ αυτούς δεν ενοχλούν στο σχέδιο της παραχάραξης της εσσαιικής
διδασκαλίας θα διατηρηθούν, σε βάρος άλλων ουσιαστικών, Αλλά
μόνο στην αρχή. Όμως στην εβραϊκή ιδεολογία η γυναίκα είναι
ανέκαθεν ενοχλητική. Και μόλις ο Παύλος θα πάρει τα ηνία στα χέρια
του, θ’ αρχίσει να τη στριμώχνει ξανά στο περιθώριο. Για τα χρόνια
κείνα η μητριαρχία δεν ήταν τόσο παλιά ιστορία. ο κίνδυνος να
ξαναβγεί η γυναίκα στο προσκήνιο της κοινωνίας υπήρχε πάντα. Και
ο Παύλος θα γράψει: «Η κεφαλή κάθε ανδρός είναι ο Χριστός,
κεφαλή δε της γυναίκας ο άνδρας… διά τούτο πρέπει να έχει πάνω
στο κεφάλι της κάποιο σύμβολο ότι τελεί υπό εξουσίαν» (Α’ Κορ, ιγ’,
«Η φιλοσοφία και κάθε εκπαίδευση, γενικά», φωνάζει ο
Τερτυλλιανός, «όχι μόνο δεν εξυπηρετούν το δρόμο προς το Θεό,
αλλά εμποδίζουν τη λύτρωση του ανθρώπου. Αντίθετα η θεία
αποκάλυψη υπάρχει φυσιολογικά μέσα στον κοινό άνθρωπο, τον
άνθρωπο του δρόμου, που καμιά τεχνητή γνώση σχολείου δε νόθεψε
τον αυθορμητισμό του». Για να καταλήξει στο συμπέρασμα: «Τί το
θετικό μπόρεσε ν’ απαντήσει ο Θαλής, αυτός ο πρίγκιπας της
φυσικής, στον Gresus, όταν τον ρώτησε για το Θεό αφού τον
αναζήτησε μάταια ξεγελώντας την ελπίδα του; Στους χριστιανούς
όμως ο πιο αμόρφωτος τεχνίτης γνωρίζει το Θεό, τον μαθαίνει στους
άλλους, γιατί έχει πάρει απαντήσεις σε όλα τα ερωτηματικά για το
δημιουργό του σύμπαντος».
Έτσι, όσα θ’ απορρίψει ο χριστιανισμός, ανώδυνα στην αρχή, αφού
απευθυνόταν μόνο στους οπαδούς του, θα τα επιβάλει με Νόμους
μόλις οι οπαδοί πληθύνουν κι αποτελέσουν πια μια λαϊκή δύναμη. Με
την εμφάνιση του και ως τον 3ο αιώνα, οι διδασκαλίες του
χριστιανισμού απευθύνονταν αποκλειστικά στην εξαθλιωμένη μάζα.
«Γύρω Στον 3ο μ.Χ. αι. η “ρωμαϊκή ειρήνη” απαθλίωσε και
ταπείνωσε τους καταχτημένους. Σ’ όλη την έκταση της
αυτοκρατορίας οι μάζες έζησαν φτωχές, απρόσωπες κι αγνοημένες,
παραδομένες στην αμάθεια και τη δεισιδαιμονία, σαν ζωύφια  στριμωγμένα στην κουφάλα γέρικου δέντρου. Οι παραγωγικές
σχέσεις άλλαζαν αδυσώπητα κι ο ελληνορωμαϊκός κόσμος βυθιζόταν
στη φεουδαρχία που σ’ αυτά τα χρόνια αρχίζει να διαμορφώνεται».4
Από το μονοπάτι των καθυστερημένων θα διεισδύσει ο χριστιανισμός
πολύ πιο εύκολα από οποιαδήποτε άλλη ιδέα η φιλοσοφική θεωρία,
όσο προοδευτική και λυτρωτική κι αν ήταν. Θα απαιτεί αυστηρή
υπακοή στις απαγορεύσεις του. Οι οπαδοί του, τελείως ξεκομμένοι,
ζουν με προκλητική, αλλά και αμείλικτη πειθαρχία έξω από την
κοινωνική ζωή. Η συμμετοχή στην πολιτική ζωή, εξάλλου,
αποκλειόταν γιατί ένας δημόσιος λειτουργός θα βρισκόταν
υποχρεωμένος να λαμβάνει μέρος σε ειδωλολατρικές εκδηλώσεις και
τελετές. Αλλά και όλα γενικά τα επαγγέλματα που είχαν
χαρακτηριστεί ως «ελληνο-ρωμαϊκά» ήταν καταδικασμένα σαν
ανήθικα και απαγορεύονταν στους πιστούς. Ένας χριστιανός δεν
μπορούσε να είναι αστρολόγος η ηθοποιός, μάντης η προφήτης. Δεν
επιτρεπόταν να παρουσιαστεί στο στάδιο, γιατί ο αθλητισμός ήταν
απαράδεκτος ακόμα και σαν θέαμα, καθώς και το θέατρο και ο
ιππόδρομος. Απαγορευόταν, φυσικά, και η πορνεία.
Αδιανόητο, ακόμη, βρωμερό κι ανυπόληπτο ήταν το επάγγελμα του
γλύπτη, όπως και του ζωγράφου, γιατί όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες,
μοιραία, θ’ αναπαρίσταναν ειδωλολάτρες θεούς η σκηνές από τη
μυθολογία. Και να μη συζητήσουμε για το επάγγελμα του καθηγητή.
Ποιος πιστός θά ‘κανε το βδελυρό αμάρτημα να βγει να διδάξει την
ποίηση του Ομήρου ή του Βιργιλίου; Έτσι όταν ο Ιουστινιανός θ’
αναγκαστεί να υποχωρήσει στις πιέσεις του ιουδαΐζοντα κλήρου και
θ’ απολύσει όλους τους ειδωλολάτρες καθηγητές από το
πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης, οι έδρες θα μείνουν κενές. Οι
πιστοί και φανατικοί χριστιανοί δε σπούδαζαν στα ειδωλολατρικά
πανεπιστήμια και σχολεία. Όχι μόνο γιατί οι περισσότεροι απ’ αυτούς
ήταν εβραϊκής καταγωγής, αλλά γιατί το κήρυγμα της Αντιγνώσης
του Παύλου έχει γίνει πια επίσημο δόγμα από τον Τερτυλλιανό: Αν
δεν επιτρέπεται στους υπηρέτες του Θεού να διδάσκουν τις καλές
τέχνες και τα γράμματα, δεν επιτρέπεται επί πλέον και να τα μαθαί-
Οι απαγορεύσεις, εισχωρώντας βαθιά στην ιδιωτική ζωή, θα
δημιουργήσουν για τους πιστούς προβλήματα επιβίωσης. Αν α-
ποκλείονταν τα θεάματα, τα θέατρα, τα τυχερά παιχνίδια, σαν
απάνθρωπα ή ανήθικα, οι μυημένοι στο χριστιανισμό δεν μπορούσαν
να δουλέψουν σε κανένα απ’ αυτούς τους χώρους, ακόμα κι αν ήταν
παλιοί επαγγελματίες. Αλλά ο Τερτυλλιανός καθησύχαζε τους
πάντες: «Η πίστη δε φοβάται την πείνα». Ακόμα και η επαφή με την
πολυτέλεια των θεατών και την επίδειξη πλούτου, που χαρακτήριζαν
το ειδωλολατρικό κοινό που σύχναζε στα θεάματα, μόλυνε τους

Απαγορεύονταν ακόμη και οι μικτοί γάμοι. Ο χριστιανισμός,
ακολουθώντας ένα πρόγραμμα σοφά μελετημένο, επιτρέπει αρχικά
την ενεργό συμμετοχή των, επίσης φτωχών στο πνεύμα, γυναικών
στη θρησκευτική ζωή. Δημιουργείται όμως ένα σοβαρό πρόβλημα
εξαιτίας της δυσαναλογίας ανάμεσα στις μυημένες γυναίκες, που
είναι πάρα πολλές, σε σύγκριση με τούς άντρες που είναι ελάχιστοι.
Στο ερώτημα: Με ποιον θα παντρεύεται μια νέα χριστιανή, θ’
απαντήσει ο Κυπριανός στο τέλος του 3ου αι., «με κανέναν εν δε
βρει χριστιανό σύζυγο». Και ο Τερτυλλιανός γράφει: «Ο μικτός
γάμος χριστιανής με ειδωλολάτρη είναι το ίδιο φοβερό αμάρτημα με
την αιμομιξία ή τη μοιχεία». Γι’ αυτό και συμβουλεύει τις κοπέλες
των καλών οικογενειών να κάνουν κάποια υποχώρηση και να
παντρεύονται στην ανάγκη έναν άντρα κατώτερης κοινωνικής τάξης,
φτάνει νά ‘ναι χριστιανός. Αλλά κάτι τέτοιο είναι αδιανόητο για την
υψηλή κοινωνία της Ρώμης και για κάθε αστική τάξη. Και ο
χριστιανισμός δεν έχει την πρόθεση νά ‘ρθει σε σύγκρουση με τη
μητρόπολη ούτε με την αριστοκρατία της πολύ περισσότερο.
Αντίθετα κανακεύει τις αρχόντισσες, που φαίνεται νά ‘χουν σαφή
επίγνωση των σεξουαλικών τους αναγκών και δικαιωμάτων. Γι’ αυτό
ο πάπας Κάλλιστος, στις αρχές τού 3ου αι., θα επιτρέψει τούτο το
ανήκουστο: Μια κοπέλα, ανώτερη κοινωνικά, που δεν μπορεί νε
παντρευτεί έναν άντρα κατώτερου κοινωνικού επιπέδου, γεγονός
που θα τη μείωνε κοινωνικά και θα την έβγαζε από τη σειρά της, είχε
το δικαίωμα να συζεί μ’ έναν απελεύθερο χριστιανό, χωρίς νά ‘ναι και
υποχρεωμένη να νομιμοποιήσει τις σχέσεις της μαζί του με γάμο.
Πού πάνε στην περίπτωση αυτή οι αυστηρές απόψεις του Παύλου,
που δίδασκε πως ο σωστός χριστιανός έπρεπε να ζει απόλυτα
ασκητικά και μακριά από την αμαρτία της σάρκας; Όπου και η
πολυδιαφημισμένη ισότητα, φτωχών και πλούσιων, όπως θ’
αποδειχτεί με τον καιρό. ‘Ήδη οι διακρίσεις της ηθικής ανάμεσα στις
ανώτερες και τις λαϊκές τάξεις γίνονταν προκλητικές. Αλλά ο
σαρκικός ασκητισμός δεν ήταν γνώρισμα τού ιουδαϊσμού. Το ότι
αρχίζει και προπαγανδίζεται ιδιαίτερα, σαν καινούριο στοιχείο της
νέας θρησκείας, μας προσφέρει ακόμη ένα ντοκουμέντο, για το ότι ο
χριστιανισμός απευθύνεται αρχικά πάλι και κυρίως σε
εξελληνισμένους Εβραίους. Αυτούς θέλει ν’ αποτρέψει και ν’
απομακρύνει από τα παγανιστικά ήθη κι έθιμα. Το σημαντικότερο
όμως είναι πως αποκαλύπτεται ότι κύριος στόχος του ιουδαϊσμού,
βαλλόμενος διά του χριστιανισμού, είναι ο ειδωλολατρισμός και ο
πολιτισμός του. Μια και ή σάρκα και ο έρωτας είναι θεοποιημένα από
τους ειδωλολάτρες, η μυθολογία τους ανήθικη και η κοινωνία τους
Η προϋπόθεση της αυστηρής ασκητικής για κάθε προσηλυτιζόμενο
στο χριστιανισμό προκαλεί απώθηση στην κοινή γνώμη των αντρών  και γίνεται ένα επιπλέον εμπόδιο στην εξάπλωση του. Και αφού ο
χριστιανισμός διαδίδεται, αρχικά, στις κατώτερες τάξεις και στις
γυναίκες, ιδίως, ενώ προσκρούει στην απροθυμία των άντρων, κάθε
επιπέδου, η υποχρεωτική παρθενιά των φτωχοκόριτσων, κάνοντας
την ανάγκη φιλοτιμία, ανάγεται σε θεσμό.
«Πόσοι εθελοντικά ευνούχοι, πόσες παρθένες αρραβωνιασμένες με
τον Χριστό!» καμαρώνει ό Τερτυλλιανός.
Και ό Μ. Simon παρατηρεί πως «το οξύ πρόβλημα της συμβίωσης σε
μια τόσο προχωρημένη εποχή (ο Κάλλιστος ζει στα τέλη τού 3ου αι.)
δείχνει τη δυσαναλογία ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες και το
αδιέξοδο που δημιουργείται, με κατάληξη την καλλιέργεια της
παρθενιάς σαν ιδανικού».
Ο Παύλος πρώτος θα κηρύξει πολύ αντιφατικά διά τα αγαθά της
«Εάν δε κάποιος νομίζει ότι κάνει άσχημα πού αφήνει την κόρη του
να γεροντοκοριάσει (υπέρακμος) και ότι πρέπει να την παντρέψει να
το κάνει· δεν αμαρτάνει, να την παντρέψουν. Όποιος δε στέκει
ακλόνητος στην καρδιά του και δε λογαριάζει κανένα και έχει
εξουσία να φερθεί όπως του αρέσει και κρίνει στην καρδιά του ότι το
καλύτερο είναι να κρατήσει την παρθένα του, καλώς το κάνει. Ώστε
και ο εκγαμίζων καλώς ποιεί, ο δε μη εκγαμίζων κρείσσον ποιεί» (Α’
Κορ, ζ’, 36-38).
Και επειδή ο Παύλος θα θεμελιώσει τους νόμους, θα διαπιστώσουμε
πως οι παρθένες οι αφιερωμένες στο θεό, «σκεύη ιερά και νύμφαι
Ιησού», που κάποια στιγμή μετάνιωναν και αθετούσαν τον όρκο τους
να διατηρήσουν την παρθενία τους για όλη τους τη ζωή,
απασχόλησαν επανειλημμένα τις Οικουμενικές Συνόδους και τους
άγιους Πατέρες, του επιπέδου του λεγόμενου Μεγάλου Βασιλείου και
του Γρηγορίου της Νύσσης. Οι διακόνισσες που παντρεύονταν
αναθεματίζονταν μετά του συζύγου των ως υβρίζουσαι την του Θεού
χάριν» κατά την απόφαση της 4ης Οικουμενικής Συνόδου. Έρχεται
όμως το ρωμαϊκό Δίκαιο και τις καταδικάζει σε θάνατο, δημεύοντας
και την περιουσία τους. Όχι, αστεία θα κάνουμε με την παρθενία! Οι
Ρωμαίοι, και οι Βυζαντινοί εξάλλου, καταδικάζουν τους βιαστές
μοναχών στην ποινή της ρινοκοπίας. Αυτούς δε που ξεπαρθένευαν
μοναχές – παρθένες, ή τις παντρεύονταν, τους καταδικάζανε επίσης
σε θάνατο και δήμευση της περιουσίας.
Οι άγιοι αυτοί πατέρες αντιμετώπισαν και ένα άλλο σκάνδαλο που
θύμιζε σαφώς ειδωλολάτρες: «Το να λούονται γυναίκες εις τα
Βαλανεία». Τα Βαλανεία μπορεί να ήταν ατομικά λουτρά, συνήθως
όμως ήταν ολόκληρα οικοδομήματα, δημόσια ή ιδιωτικά. Επειδή,
ωστόσο, υπήρχαν και κληρικοί και ασκητές, που εξακολουθούσαν να  πιστεύουν στην καθαριότητα του σώματος, και να συλλούονται με
γυναίκες, του σκανδάλου επιλαμβάνεται η εν Λαοδικεία Σύνοδος
(343-381) με τον κανόνα Λ. Το σκάνδαλο απασχολεί και την εν
Τρούλλω Σύνοδο, που απειλεί με καθαίρεση τους κληρικούς
παραβάτες και με αφορισμό τους λαϊκούς. Η απαγόρευση ισχύει και
για τα αντρόγυνα που «συλλούονται εις τα Βαλανεία». Διότι ναι μεν
«οι σύζυγοι αποτελούν σάρκα μίαν, αλλά δεν μπορούν να κάνουν
κακήν χρήσιν των μελών τους». (Μεγάλη Ελλην. Εγκυκλ, «Ηθών
Πλημμελήματα». Τ. 12ος).
Να λοιπόν ποιά είναι τα σοβαρά θεολογικά προβλήματα που
προκάλεσαν τις περισσότερες από τις περίφημες Οικουμενικές
Συνόδους: Η αμείλικτη δίωξη και η κατάργηση όλων των
πολιτιστικών επιτευγμάτων της τότε πολιτισμένης ανθρωπότητας και
η επιστροφή στη βαρβαρότητα, την αγραμματοσύνη και την απλυσιά
του εβραϊκού λαού. Έτσι ο Εβραίος δε θά ‘χε πια κανένα πρότυπο
πολιτισμού να ζηλέψει και να μιμηθεί.
Τελικά, στις οικουμενικές συνόδους χαλκεύθηκαν η
θρησκειοποιήθηκαν οι κοινωνικοί θεσμοί και νόμοι που βασανίζουν
ένα μέρος της ανθρωπότητας ως σήμερα.
Ο παράξενος και απάνθρωπος τρόπος ζωής των Εβραίων
προκαλούσε την περιφρόνηση και την αντιπάθεια του ελληνορω-
μαϊκού κόσμου, που δεν εκδηλωνόταν ανοικτά, γιατί τους προ-
στάτευαν οι ρωμαϊκοί νόμοι. Οπότε οι χριστιανοί, για να γλιτώσουν
από τον κατατρεγμό και τους διωγμούς, προσπαθούσαν να
προφυλαχτούν κάτω από την ίδια στέγη και τα προνόμια της
διακηρύσσοντας πως ο χριστιανισμός δεν είναι παρακλάδι, ούτε
αίρεση, αλλά γνήσιο παιδί του ιουδαϊσμού.
«Οι αρχές των χριστιανών», γράφει ο Μ. Simon, «εξαιρουμένων των
αυστηρών αντιλήψεων περί παρθενίας και σαρκικού ασκητισμού, δεν
παρουσίαζαν βασικές διαφορές με τις αρχές των Εβραίων. Αλλά
αυτοί οι τελευταίοι προστατεύονταν από τη λαϊκή αντιπάθεια, χάρη
στην επίσημη αναγνώριση της θρησκείας τους, με νόμο της
αυτοκρατορίας. Γι’ αυτό και οι απολογητές του χριστιανισμού προ-
σπαθούν να αποδείξουν πως ο χριστιανισμός ήταν κάτι πολύ
περισσότερο από μια απλή παραλλαγή του ιουδαϊσμού».
Παρόμοιες όμως διαβεβαιώσεις οξύνουν την αντιπάθεια του κοινού
κατά των χριστιανών, μια και η αίρεση τους δεν συμπεριλαμβάνεται
στις απαγορευτικές διατάξεις που προστατεύουν τους Εβραίους.
Φυσικό λοιπόν να σταθεί δύσκολη η επικράτηση του χριστιανισμού
και να γνωρίσει επικίνδυνες διακυμάνσεις. Φοβερούς διωγμούς θα  διαδεχτούν περίοδοι σύντομης η μακράς ειρήνης τους πρώτους τρεις
αιώνες της χρονολογίας μας.
«Με βάση αυτά τα δεδομένα», γράφει ο Μ. Simon, «θα νομίσουν
μερικοί ειδωλολάτρες ότι υπάρχει πιθανότητα να αποτελέσουν με
τους Εβραίους ένα ενωμένο μέτωπο θρησκευτικού συντηρητισμού,
απέναντι στη χριστιανική απειλή. Η στάση του αυτοκράτορα
Ιουλιανού του Αποστάτη είναι σ’ αυτή την περίπτωση ιδιαίτερα
σημαντική. Σίγουρα, περιφρονεί τον ιουδαϊσμό, θρησκεία ενός
μικρού βάρβαρου λαού, και την παράλογη πρόθεση των Εβραίων να
επιβάλουν τον εθνικό τους θεό στον κόσμο σαν μοναδικό. Αλλά αυτή
η περιφρόνηση δεν αποκλείει έναν ορισμένο θαυμασμό. Ο Ιουλιανός
εγγράφει στο ενεργητικό του ιουδαϊσμού τις τελετουργικές του
διατάξεις, ιδιαίτερα κείνες που αφορούν στη θυσιαστική λατρεία και
γενικότερα την πίστη του στις παραδόσεις. Στα σημεία αυτά
συγγενεύει με την ειδωλολατρία, πράμα που θα μπορούσε να κάνει
δυνατή μια συμμαχία, αν τουλάχιστον οι Εβραίοι εγκαταλείπανε τον
αποκλειστικό μονοθεϊσμό τους και συμφωνούσαν να ενσωματώσουν
τον Ιαχβέ τους ως “εθνάρχη” στο πάνθεον του ανασυκροτούμενου
ειδωλολατρισμού. Για να διευκολύνει αυτή την προσέγγιση, ο
Ιουλιανός έφτασε ν’ αναλάβει την ανοικοδόμηση του Ναού στην
Ιερουσαλήμ. Ο πρόωρος θάνατος του διέκοψε την εξέλιξη αυτής της
ιουδαϊκής πολιτικής, καταδικασμένης μοιραία στην αποτυχία, γιατί
στηριζόταν σε μια ιδιόρρυθμη παραγνώριση της εβραϊκής νοοτροπίας
και της αληθινής φύσης του ιουδαϊσμού, που δεν μπορούσε να
προσφερθεί σε τέτοιο συμβιβασμό με τους ειδωλολάτρες, χωρίς να
αρνηθεί τον εαυτό του» (ο.π., σελ. 62-3).
Το συγκρητικό φαινόμενο, το αναφέραμε ήδη, είναι χαρακτηριστικό
της θρησκευτικής ζωής του αρχαίου κόσμου, στην ελληνιστική και
ρωμαϊκή εποχή.125 Για τον εβραϊσμό όμως, αυτό είναι αδιανόητο, για
πολλούς λόγους. Το κατακομμάτιασμα του εβραϊκού λαού και
έθνους126 εξάλλου, με τις αλλεπάλληλες επαναστάσεις και
καταστροφές από τους «φίλους» τους Ρωμαίους, δεν άφηνε πια
πολλά περιθώρια καλλιέργειας του επεκτατικού ονείρου. Εκτός απ’
αυτό, δε διασπάστηκε μόνο το έθνος αλλά και η βασική ιδεολογία
του χριστιανισμού, που πέρασε σε πολλά χέρια και διαφορετικές  διεκδικήσεις. Οι Εβιονιστές (Εσσαίοι) ξεκόβουν οριστικά από τον
Παυλιανισμό, αρνούμενοι κάθε σχέση με τις ηλιθιότητες περί
Ανάστασης του Ιησού κτλ., κτλ. Και φυσικά είναι οι μόνοι αρμόδιοι
να μιλήσουν υπεύθυνα για τον άνθρωπο τους. Τα ίχνη τους χάνονται
μέσ’ το χρόνο. Οι Ζηλωτές, φανατικοί κι εχθρικοί σ’ όλο τούτο το
γλυκερό παραμύθι, θ’ αποδεκατιστούν με τις επανειλημμένες σφαγές
και ρωμαϊκές επεμβάσεις, αλλά θα τους ξαναβρούμε μπροστά μας,
μετά από αιώνες, με ξεκαθαρισμένη επαναστατική ιδεολογία.
Παράλληλα, από την εποχή ακόμη του Παύλου, θα υψωθούν φωνές,
διαμαρτυρίες, αντιρρήσεις, διαψεύσεις, που θα καταγγελθούν σαν
αιρέσεις. Φυσικά, πουθενά δε βρίσκουμε κείμενα. Μπορούμε όμως να
βγάλουμε συμπεράσματα για τις λογιών λογιών αμφισβητήσεις από
τον καιρό του Παύλου ακόμη, που σαν στριμωχτεί, χρησιμοποιεί
αρκετά αγοραία γλώσσα.
«Τους δε βέβηλους μύθους που αρμόζουν σε γριές απόρριπτε… (Α’
Τιμόθ, δ’, 7)… και σε παρακάλεσα να παραγγείλεις να μη διδάσκουν
μερικοί διαφορετικά (από το ευαγγέλιο) ούτε να προσέχουν μύθους
και γενεαλογίες απέραντες που προκαλούν συζητήσεις… (ο.π., α’, 3-
4) απόφευγε τις βέβηλες χαζοκουβέντες, γιατί θα ξεπεράσουν την
ασέβεια και θα ξαπλωθούν σαν γάγγραινα (Β’ Τιμόθ, β’, 16-17)…
πρόσεχε τους ανυπότακτους, ματαιολόγους που προκαλούν
σύγχυση, περισσότερο μάλιστα τους περιτμημένους (Ιουδαίους) που
πρέπει να αποστομώνονται, γιατί ‘ναι ικανοί να ανατρέψουν
ολόκληρες οικογένειες, διδάσκοντες πράματα που δεν πρέπει…»
(Τίτον, α’, 10-11).
Αυτή η περικοπή αναφέρεται στους Κρήτες, που τους περιγράφει,
«Κρήτες αεί ψεύσται, κακά θηρία, γαστέρες αργαί (τεμπέληδες). Κι
είναι αλήθεια αυτό, γι’ αυτό να τους παίρνεις από τα μούτρα…»
(Τίτον, α’, 12-13). Είναι αξιοπρόσεκτη η εχθρική στάση του Παύλου
απέναντι στον αυθεντικό εβραϊσμό, που τον κατηγορεί για προδοσία.
Κι είναι ασφαλώς κι αυτός ένας από τους λόγους που ο Παύλος θα
χαθεί από το προσκήνιο τους δυόμισι αιώνες μετά το θάνατο του.
Όσο οι εθνικιστές Εβραίοι (Ζηλωτές, Εβιονίτες) πάλευαν κατά των

Ο Κωνσταντίνος θά ‘ναι ο πρώτος, αλλά όχι και ο μοναδικός
αυτοκράτορας που θα εκμεταλλευτεί το χριστιανισμό και τη διάδοση  του, προκειμένου να κερδίσει τις κατώτερες κυρίως τάξεις που του
προσφέρουν και τους στρατιώτες. Αντίθετα, άλλοι αυτοκράτορες θα
υποθάλψουν τους βίαιους διωγμούς κατά των χριστιανών. Πάντως οι
διωγμοί κατά των ειδωλολατρών η κατά των χριστιανών
υποκινούνται ανάλογα και για χίλιους λόγους που, ανάμεσα τους,
δεν συμπεριλαβαίνεται οπωσδήποτε ο παράγοντας Πίστη.
Ο Ιουλιανός ο Παραβάτης αποτελεί σίγουρα τη μοναδική εξαίρεση
ιδεολόγου και φωτισμένου άνθρωπου που είδε πολύ καθαρά τον
κίνδυνο του σκοταδισμού που κυμάτιζε στα χριστιανικά λάβαρα.
Κατά κανόνα, τους μέλλοντες να διωχτούν χριστιανούς ή
ειδωλολάτρες τους καθόριζε η ομάδα που στήριζε τον κάθε
υποψήφιο, είτε για ν’ αναρριχηθεί στο θρόνο είτε για να εκθρονίσει
κάποιον και να του αρπάξει την κορώνα. Αν τον υποστήριζαν
ειδωλολάτρες, αλίμονο στους χριστιανούς και αντίθετα. Παράλληλα,
οι διωγμοί έδιναν διέξοδο στην απόγνωση της μάζας, που όσο
μεγαλώνει κι εδραιώνεται το Βυζάντιο τόσο ο λαός εξαθλιώνεται από
τους ατέλειωτους πολέμους και τη μιζέρια. Αν ο Ιουστινιανός
θεωρείται η πολιτική μεγαλοφυΐα που θεμελίωσε το Βυζαντινό
Κράτος, είναι και ο αυτοκράτορας που κολύμπησε στο αίμα του
λαού, σαν χρειάστηκε να καταπνίξει τη Στάση του Νίκα. Γιατί η
μεγαλοφυΐα του εξαντλήθηκε μαζί με την κατοχύρωση των
προνομίων των ήδη προνομιούχων, μια κι εξασφαλίστηκε διά νόμου
η δουλεία του αγροτικού πληθυσμού, προκειμένου να γιγαντωθεί
ανεμπόδιστα ο λατιφουντισμός. Έτσι η Στάση πήρε τεράστιες
διαστάσεις, ανάλογες με τη λαϊκή απόγνωση κι αγανάχτηση, σε
σημείο που κινδύνεψε σοβαρά ο θρόνος του. Αν δεν επενέβαιναν οι
επιτελικοί του – και τα κινδυνεύοντα συμφέροντα, φυσικά – και η
Θεοδώρα, ο Ιουστινιανός, πανικόβλητος, μας βεβαιώνει ο
Ostrogorsky, θά ‘χε οπωσδήποτε εγκαταλείψει το θρόνο.
Αργότερα, οι διωγμοί, με το προσωπείο πάντα της Πίστης, θα
οργανώνονται από ακόμη πρακτικότερα κίνητρα. Με επίσημα πλέον
διατάγματα το κράτος θα κατάσχει νόμιμα τις εκκλησιαστικές
περιουσίες των διωκόμενων και θα ενισχύσει τα άδεια ταμεία του. Τα
πογκρόμ, η καταπίεση, η εξαθλίωση των πεινασμένων κι η πρόκληση
της λαμπρότητας του συγκεντρωμένου πλούτου, θ’ ανεβάσουν
αναμφισβήτητα τις μετοχές του χριστιανισμού, που εμφανίζεται σαν
προστάτης των ταπεινών κι αδικημένων, ο αναγεννητής της
δικαιοσύνης και ο κατήγορος των αφρόνων πλουσίων, που θα
τιμωρηθούν, στη δευτέρα παρουσία, φυσικά.
Κάποτε, όταν το κράτος θα διαπιστώσει πως οι ηγέτες του
χριστιανικού κινήματος διαθέτουν τη λαϊκή πλειοψηφία, κατά το
τέλος του 4ου αιώνα, το διάταγμα που θα εξισώνει τις δυο θρησκείες
θα σταματήσει το σκαμπανέβασμα ειδωλολατρίας και χριστιανισμού.
Από κείνη τη στιγμή κι έπειτα ο χριστιανισμός θα βρεθεί ένα βήμα  μακριά από την απόλυτη κατάληψη της εξουσίας. Άφοβος πια θ’
αποκαλύψει το πραγματικό του πρόσωπο. Η πολιτισμένη
ανθρωπότητα θα γνωρίσει, έκτοτε, μέρες, περιόδους κι αιώνες
ανείπωτης κι ανεπανάληπτης φρίκης.



125 Συγκρητισμός, όρος πού χρησιμοποιήθηκε από τον Πλούταρχο σχετικά με μια
ομοσπονδία Κρητικών πόλεων. Από τους νεότερους ιστορικούς χρησιμοποιείται με τη
σημασία της αλληλοδιείσδυσης και αλληλοσυγχώνευσης των εθίμων, των τελετουργιών,των πίστεων, ακόμη και των θεϊκών προσώπων.
126 Την πρώτη καταστροφή της Ιερουσαλήμ (66-70) από τις ρωμαϊκές λεγεώνες, θ’
ακολουθήσει η κατάρρευση της εθνικής αυτονομίας με τη διάλυση του Ιερατείου. Επί
αυτοκράτορα Αδριανού, μια καινούρια επανάσταση (132-135) κατά της Ρώμης από τον
θεωρηθέντα Μεσσία Bar Cochba (κι αυτός από τούς Ζηλωτές) χτυπιέται αμείλιχτα από τον  ίδιο τον Αδριανό, που παρακολουθεί από κοντά την έκβαση του πολέμου. Στα ερείπια της  παλιάς Ιερουσαλήμ χτίζεται η ειδωλολατρική πόλη Aelia Capitolina, όπου απαγορεύεται η  είσοδος στους Εβραίους.

Posted in Books | Tagged , , , , , , | Leave a comment



George Alexandrou, international reporter, writer, and political commentator, on his thousand-page book in Greek, He Raised the Cross on the Ice, exploring the sources, traditions, routes and cultures of St. Andrew’s apostolate.

Holy Apostle Andrew.

GEORGE: People journeyed over vast areas in antiquity and we know quite a lot about their travels. For instance, Claudius Ptolemy drew a map of the ancient world in the second century after Christ (and this is a real map of the world as we know it today). From Ptolemy and other Hellenistic geographers and historians we know that there were extensive trade routes such as the Silk Road, the Cinnamon Road, the Spice Road, the Golden Road from the Kingdom of Zimbabwe to the Mediterranean Sea, and the Amber Road from the Baltic Sea to Rome, through Denmark and the British Isles. The Verangian Road (as it was called by the Byzantines) was traveled by Herodotus 1,400 years ago, and went from the Crimea through Kiev, straight to Valaamo and the Baltic Sea. Centuries earlier it was called the Dneper Road.

There was another major route connecting the Mediterranean to Cornwall in the British Isles, the Tin or Pewter Road. Then we had the famous Silk Route, which united the Chinese Han Empire with Rome. There was also a trade route along the Nile between Meroe and Axum, the kingdoms of Sudan and Ethiopia. The Cinnamon Road connected Shanghai in China with Indonesia and Borneo, through Java to Tanzania. The Spice Road united China through Burma, Sri Lanka and present-day Pakistan to the Red Sea. You can imagine, these were all important routes and a simple, unostentatious man like St. Andrew could take any of them easily.

RTE: Were the ancient and classical maps more accurate than later medieval maps in the West?

GEORGE: Yes, later Christians would say, “Paradise was here, the earth was flat, etc.,” but if you look at the old Greek maps, they not only knew the earth was round, but the longitudes and latitudes are the same on their maps as we know them today. They are not exactly the same because we count ours from Greenwich and they didn’t, but you can correlate them precisely. You can even find America and Australia on some maps (i.e. the map of Crates the Maleot in 150 B.C.). This is why I believe we can accurately locate these places from the old traditions. When barbaric peoples invaded the older Christian civilizations and became Christian themselves, this was right spiritually, but it was a catastrophe for civilization. Night fell on education and learning, although spiritually and culturally it was a dawn for the barbarians. It was their time, for the first time in history.

RTE: Although there were dangers from bandits and smugglers, there probably weren’t the kind of border controls we have now.

GEORGE: Yes, but even now there are dangers. Going to Siberia isn’t any safer now than it was 2,000 years ago, but there was often another attitude towards travelers then. Although there were always dangers, in many ancient cultures a traveler was sacred, he was from far away and people didn’t want to despoil him; they wanted to hear about his country and his civilization. You didn’t need visas, documents, you were not even in need of friends because you were a special person, a traveler. You were coming with far-off ideas, different beliefs, strange dress. You were more often a person to admire than someone to fight or to steal from. In the ancient world pass- ing travelers were laden with gifts – this was Marco Polo’s experience. Those were different times. With my own decades of traveling to difficult and exotic places, it is easy for me to understand how St. Andrew could have traveled as extensively as the traditions recount.

RTE: When we first spoke about your research you made the remark that when the Lord told the apostles to preach the gospel to the ends of the earth, they did not think this meant their descendants. They took this literally.

GEORGE: Yes, we have many written traditions from the second and third centuries A.D. that the apostles went to Middle Asia, to sub-Saharan Africa, to India, even to old Burma. They went to the land of Sogdiana, which is modern Uzbekistan/western China… we had all these memories and traditions of the first years of Christianity, but we thought they were just strange tales. Now, with the help of archeology, we understand that these roads did exist, and that many, many people took them. We know, for example, that the Indonesians were traveling from Java to Tanzania across the Indian ocean. They had large, well-balanced outrigger canoes, and they would load them with their families, livestock, food and water, and set out from Java – sometimes traveling for a lifetime. This is how they discovered Madagascar. They sailed the open oceans without any fear. The Celts also were extensive travelers in the North Atlantic with their leather-covered boats, the curraghs.

Another example of widespread travel is that in 330 B.C., Pithias knew northern Europe well. He had been to Cornwall, to Scotland, to Thule (some say that ancient Thule was Iceland, others Greenland, others Northern Scandinavia) and from there he traveled to Marseilles in forty-five days.

RTE: In forty-five days!

GEORGE: Yes. And in Claudius Ptolemy’s (100-170 A.D.) geography we have Diogenes – a second Diogenes, not the philosopher – who, during the apostolic times, left by ship from Alexandria and went to Azania, present-day Tanzania, to a place called Rapta. From Tanzania he walked for twenty-five days to the mountains of Ruvenzori between Lake Albert and Lake Edward in what is now Rwanda, Uganda, Congo-Zaire. You see, it was a small world at that time, and the Greeks already knew the source of the Nile.

So, when the Lord told the apostles to go to the ends of the earth, the Greco-Roman knowledge of the world at that time was quite specific. They knew where the ends of the earth were. For the ancient Greeks and Romans, the world ended in an abyss, the “Antipodes,” after the Prasum Promentory in Zimbabwe. However, the ancient Israelites, the Himyarite Arabs, Phoenicians, and Nabbataean Arabs knew that this was not the final abyss, but the dzimba dza mabwe, possibly the mines of King Solomon, or the Bantu Empire of Monomotapa (Mwene Muntapa).

My point is that, geographically, Ptolemey gave us all the known places and no one can say that this is rubbish. China, Indonesia, Lapland, Britain, Scandinavia were all known. It was not easy to go to the ends of the earth, but it was possible. In his epistles, St. Paul speaks of being obliged to spread the gospel or he will be lost. In Greek, these words, “to the ends of the earth” are very precise, they are in no sense allegorical and the apostles would have understood this literally. The ancient geographers used this phrase as a precise geographical definition.

That the apostles accomplished this to some degree is borne out by the Church historian Tertullian, who wrote in 170 A.D.: “We have deacons, we have priests and we have churches, to the ends of the earth.”[1] Then he describes the places: the Sarmatians, Sub-Saharan Africa, the British Isles, and the Scythians. The territory of the Sarmatians, for instance, stretched from the Caspian Sea to Lake Baikal; and from Mongolia to Siberia.


RTE: How did you begin to write about St. Andrew in particular?

GEORGE: If you had told me a year ago that I would be writing a book on St. Andrew, I would have said you were crazy. I never imagined that I would do such a thing. But when I had some serious problems, I went to New Valaamo Monastery in Finland where I was given the extremely kind hospitality of the monks and Igumen Sergei. It was like entering the doors of paradise. You can imagine; it was cold, quiet, silent, and the only things I had to face were God, nature, and myself.

At the time I wanted to write a book about the Kalash, the descendants of Alexander the Great on the northwest border of Pakistan, who are still pagan. Their religion is still very connected with ancient Greek paganism, and I feel an urgency to preserve their mythology and legends because this is an endangered culture and there are only two thousand of them left.

I had planned to begin this work in Finland, but I understood that the monastery was not exactly a proper place to write about pagans… so instead I began writing about the Karelian Orthodox saints. I was impressed that many Greek monks from Mt. Athos had gone to Karelia and that Karelian monks had gone to Mt. Athos and later returned to the Russian north – like St. Arseny of Konevits. One of our Greeks who went to Karelia was Monk Eliezar, and we have had a continual stream of Greek monks, hermits and ascetics in Karelia. Tradition says of Sts. Sergius and Herman, the founders of Valaam Monastery in Russia, that one was a Greek from Mt. Athos and the other a local Karelian. (Others say they were both Greeks from Kiev, and a third version holds that one was Greek and the other a pagan priest, but the fact remains that in each variant they had Greek influence and ideas.)

I am fascinated by what I call “The Cross of the North.” This is a geographical cross that you can trace on a map. The vertical bar links the far north of Russia to Greek Orthodoxy in the south. The crossbar connects Finnish, Russian and American Orthodoxy, from Sts. Sergius and Herman of Valaam, through the deserts of the “Northern Thebaid” to St. Herman of Alaska on Spruce Island.

I was thrilled to be at Valaamo, receiving the tradition of Valaam Monastery and writing about the saints. The abbot helped us very much. My wife is Ukrainian, a Russian national, and we were given access to the monastery archives and allowed to copy anything we liked. This was a very great gift of God and of Valaamo. We translated from many books and then came back to Greece to begin writing. Even then I knew that I must begin by writing the life of St. Andrew the Apostle.

RTE: The tradition that St. Andrew was in Karelia is still held today?

GEORGE: Yes, by the monks of Old Valaam Monastery in Russia, some monks of New Valaamo in Finland, and by Finnish and Russian Karelians as well. St. Andrew is at the center of the icon, “Synaxis of All the Saints of Valaam” at New Valaamo Monastery.

As I began to write, I found myself coming across more and more scattered information about St. Andrew from all over the world. Finally, my Greek editor, Sophia Oriphanidou, said, “Wait on the lives of the saints of Karelia, write first about St. Andrew himself.” I didn’t feel right working on a book about an apostle, but I told myself, “Yes, I’m a very bad guy, but it happens that I have to write this book, so I will.” It was an inner obligation that I knew I couldn’t avoid. I’m not worthy to write about him, but I had to, and I ask everyone to forgive me.

Once I began, many sources came to me and people came forward to help, from northern Russia, central Asia, eastern Europe, Ethiopia – texts and oral traditions, even from the Kalash people of Pakistan, whom I mentioned earlier. Their texts speak of the presence of a messenger from God by the name of Indrein, and I cite this tradition in my book in their local language, because in the old Romanian, St. Andrew is called Indrean. I collected many local traditions, everything I could find. At first it was very difficult, but then things began coming.

RTE: You said earlier that it was as if they were being put in your way.

GEORGE: Yes, but at the beginning it was chaos, just scattered information from around the world. Also, I knew that I didn’t want to make traditions out of legends. I just wanted to follow the sources and see where they led; it was like putting a huge puzzle together.

I have already covered about a thousand pages and I quote almost fifty languages and dialects. The book is in Greek, of course, and I’m calling it, “He Raised the Cross on the Ice.”

RTE: What languages did you work in?

GEORGE: The oral traditions and texts referring to St Andrew are in ancient Greek, modern Greek, Pontian and Calabrian Greek, Georgian, Abhazian, Slavonic, Serbian, Russian, Ukrainian, Romanian, Kalasha, Baganda, Kurdish, Ethiopian Geez, Ethiopian Amharic, Coptic, Arabic, Aramaic Syrian, Turkish, Turcik of Central Asia, Iranian, Bulgarian, old English, English, German, Italian, Latin, Albanian, Finnish, Karelian, Armenian, and many dialects.

I also had to deal with many languages, scripts and dialects, living and extinct, that didn’t deal directly with St. Andrew, because I had to read the sources concerning the world in which he lived. These were in Hebrew, Samaritan, Bantu, Kushitic, Teso, San, Tokharian, Sanskrit, Chinese, Mongolian, Korean, Amazigh-Berberic, Gothic, Gaelic, Saami-Lappish, Swedish, Norwegian, Polish, Tadjik, Sogdian, and so on. Of course, I wasn’t able to learn all these languages, but I was fortunate enough to find native speakers and scholars around the world to help me with these sources. And here I have to thank my wife and spiritual sister Olga, because her help with the Slavic sources was fundamental for my research.

Megas Farantos, the well-known professor of dogmatic theology in Greece and Germany, who represents the Ecumenical Patriarchate and the Greek Church in dialogue with the Roman Catholics and other religions, was a great help to me. He trusts my work and academically supports me. He told me, “Don’t critique the traditions, this is not your job. Accept them or don’t accept them, but don’t critique them.” Secondly, he said, “Adopt a principle of working. They can fight your interpretation, but not your principle.” So, I took as a principle the premise that, “I accept all evidence as possible, whether it is a writing of the Holy Fathers, an oral tradition from Uzbekistan, a Coptic text from Ethiopia, a simple dream, or the archeological excavations of a Chinese scholar.” It is impossible from our time to absolutely say that a certain isolated tradition is true or false. My idea was to work from another direction by putting down all the scattered sources to see if the different tra- ditions of St. Andrew’s journeys fit together geographically and time-wise. I wanted to see if they were even possible. Then, once I exposed the contradic- tions, perhaps I could find the actual routes of St. Andrew’s journeys.

The question was if, by setting the various traditions side-by-side, I could trace St. Andrew’s travels with any probability. Our strongest evidence, and what we always hoped for, was early written commentary about the apostle’s visit to an area along with a separate, verified oral tradition from the same place that has been passed down until now. As I went on, I discovered that in time and geography the Kazakhstani tradition fit the Sogdiana tradition (modern Uzbekistan), the Sogdiana tradition fit into the Parthian tradition the Syriac tradition. It was like a train, one car after another, until I had only twenty years missing from St. Andrew’s return to the Black Sea from Valaamo until he went to Sinope – and from there to Patras in Achaia, to his martyrdom.

RTE: Were you able to resolve those twenty years?

GEORGE: Yes, I found a local Romanian tradition that St. Andrew lived twen- ty years in a cave in Romania, in Dervent, and during this time he traveled through what is now Romania, Bulgaria and Moldavia. But the most incredible thing was that, according to the early Romanian traditions, the years he was there was the exact period I was missing from the other traditions.

The most important thing is that these puzzle pieces – the separate local traditions of Bulgaria, Romania, Ethiopia, of the Aramaic people, the Syrians, the Copts, even the Greek and Roman church traditions all fit together, but you have to follow them step by step to recreate his life. Finally, I had only one piece that I couldn’t fit, even as a possibility: the Declaration of Arbroath, the fourteenth-century Scottish declaration of independence from England which says that the Scots were taught the Christian faith by St. Andrew himself. Historians dismiss this, but I have to point out that his presence there was not physically impossible.

RTE: And who signed this declaration?

GEORGE: The nobles of the Scottish nation, in 1320.[2] The Arbroath tradition is interesting because there is no other written claim of St. Andrew in any place in Scotland, although there are a few scattered legends that say he was in Scotland generally. The most common tradition says that St. Rule (or Regulus), who was possibly a Greek monk from Patras, brought some relics of St. Andrew from Patras to St. Andrew’s in Scotland in the fourth century. St. Andrew is the patron saint of Scotland, and that the relics were there is undisputed. They disappeared from the cathedral only during the Calvinist Reformation destruction. There is a second tradition that says they were brought by an eighth-century abbot, but according to the nobles of the Scottish nation, St. Andrew was actually there, and I wanted to finish my book by simply seeing whether this was possible or not.

For a long time, it didn’t seem that there were any traveled routes connecting this place in Scotland to other places St. Andrew is known to have been, until I learned of a group of Lapps called “the Seal People.” These were seal fishermen who lived on the Baltic coast in an area St. Andrew is known to have been. They traded by sea from Scandinavia to the Hebrides, the Orkney and Shetland Islands, and to northern Scotland – a place now called St. Andrew’s, where the relics lay for centuries.

In the first century, Rome had already captured southern Britain, and the Scots and Picts further north were very hard-pressed. When trade in the south was closed to them, they began to use this old Celtic-Lapp route over Norway, Denmark and Sweden. The ancient Greeks had already mapped this road, and Pithias of Marseilles went to these places about 330 B.C., and probably to Iceland and Greenland as well. I can’t say that St. Andrew traveled with the Lapps, of course, but this route did exist, and if he did go to Scotland it would have to have been after his visit to the Baltic Sea and before Romania.

Except for this remote chance, I didn’t see how he could have gotten to Scotland until I found something else that made it very possible. According to ancient Greek writers there was an inland route for Greek merchants from the Baltic Sea. From the Greek Crimea they traveled up the Russian rivers, the Dnepr, Dvina etc. to what is now St. Petersburg (as St. Andrew himself did according to Russian tradition). Then to avoid the hard Russian winter, they didn’t return to Greece the same way but sailed the Baltic, where they bought amber, and then to Scotland where they made their way down the coast to Cornwall trading for tin. From Cornwall, they traveled down the Iberian Peninsula to Gibraltar, then past

the (then) Greek cities of Marseilles, Nice, Antibes and the area of Monaco, and then to Rome, Sicily, and Greece.

This is why the ancient Slavic sources recount that St. Andrew left Russia for Rome. In fact, I don’t believe he ever got to Rome, because if he had this would surely have been recounted in the Latin tradition. For reasons that I go into in my book, I think that he returned to the Germanic lands where the Romans had created a new road connecting the Baltic with the Danube. From the Danube he could have sailed down to Dobrogea in Romania.

RTE: Would it also have been possible that some of the tribes he encountered in eastern Europe might have migrated to, or traded in, Scotland and that this was the origin of the tradition?

GEORGE: Yes, there are some theories that the Scot aristocracy were descendants of the Verangian Russ or the Scythians, but I’m doubtful about this. In the Declaration of Arbroath the nobles are talking about St. Andrew being in Scotland. That was their statement.

RTE: How do modern Scottish Christians see this?

The Tower of St. Regulus, Scotland.

The Tower of St. Regulus, Scotland.

GEORGE: They believe that the Arbroath tradition was based on St. Regulus’ bringing the relics from Patras in the fourth century (or an abbot in the eighth), but I’m still open to the possibility that there is something older at work. The Declaration of Abroath is very important and from a time when people were careful of oral tradition. I would be surprised if they so quickly mixed up the tradition of his presence with that of his relics. Unfortunately, there is no collaborating evidence that he was there, so I can’t say it was even probable, just possible.

RTE: How could he have traveled so freely among these vastly different peoples?

GEORGE: He was a humble, simple man, and for a simple man nothing is impossible. If he had been an arrogant European explorer he would never have trusted these people, he would have found his own way like Pitheas, who made a boat and sailed to Greenland from Marseilles. Although he respected their knowledge, Pitheas didn’t fully trust the locals because he was a Greek and they were barbarians.

You see, my book is a cultural tapestry. It includes the Scythians, the ancient Scots, early Africa. It is about St. Andrew, but it is also about the world he moved in: the Slavs, the Pharisees, Epicureans, Stoics, the North Africans, the Lapp nomads, the Han Dynasty in China, the Mongols and the Turks. My editor told me, “Don’t just write the life of St. Andrew, describe the places he went and the people he would have met.” When I began writing about these places, I found that I had to depict the whole era – how Siberia and Finnish- Russian Karelia are connected to central Asia, Africa and Scotland – so that a reader can understand what the world was like at that time.

To be continued.

Reprinted in part with permission from
The Road to Emmaus

Nun Nectaria (McLees), George Alexandrou

13 / 12 / 2010

[1] Tertullian, An Answer to the Jews, Chapter. 7, Ante-Nicene Fathers, Vol. 3, p. 157-8. T&T Clark, translated by S. Thelwall.

[2]From the Declaration of Arbroath, 1320: “Most Holy Father and Lord, we know and from the chronicles and books of the ancients we find that among other famous nations our own, the Scots, has been graced with widespread renown…The high qualities and deserts of these people, were they no otherwise manifest, gain glory enough from this: that the King of Kings and Lord of Lords, our Lord Jesus Christ, after His Passion and Resurrection, called them, even though settled in the uttermost parts of the earth, almost the first to His most holy faith. Nor would He have them confirmed in that faith by merely anyone but by the first of His Apostles – by calling, though second or third in rank – the most gentle Saint Andrew, the Blessed Peter’s brother, and desire him to keep them under his protection as their patron forever.”


Posted in Books | Tagged , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   28/12/15)

4.4. Εθνικές ομάδες στον Πόντο σήμερα

Ήδη αναλύσαμε τις ιστορικές συνθήκες και τις προϋποθέσεις διαμόρφωσης των εθνικών ομάδων του Πόντου, περιγράφοντάς τες αναλυτικά και παραθέτοντας σχετικούς στατιστικούς πίνακες, που μας βοηθούν να έχουμε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα των συνοίκων των Ελλήνων του Πόντου λαών της περιοχής κατά τις αρχές του 20ού αιώνα. Θα άξιζε να αχοληθούμε με την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην περιοχή, γεγονός που θα μας βοηθούσε να επιβεβαιώσουμε κάποια από τα δεδομένα που παραθέσαμε, ή ακόμη και το σύνολό τους. Για το λόγο αυτό αξιοποιούμε το βιβλίο «Εθνικές ομάδες στην Τουρκία», που γράφτηκε στη Γερμανία στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και εκδόθηκε μεταφρασμένο στην Τουρκία το 1992. Είναι προφανές ότι ασχολείται με ένα θέμα που μέχρι τώρα αποτελούσε ταμπού για την κυρίαρχη ιδεολογία στη σύγχρονη τουρκική κοινωνία. Η έκδοση και μόνο του βιβλίου αυτού δείχνει ότι κάτι αρχίζει να αλλάζει στο εσωτερικό της. Πάντως, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει, η πλούσια σε λαούς και πολιτισμούς περιοχή του Πόντου στις αρχές του αιώνα εξακολουθεί και σήμερα να χαρακτηρίζεται από αυτό το δεδομένο. Παραθέτουμε σχετικό πίνακα που επιβεβαιώνει με τρόπο πανηγυρικό του λόγου το αληθές:

Πίνακας 7 Εθνικές ομάδες στον Πόντο σήμερα220



4.4.1. Αξιολόγηση

Το βιβλίο αυτό, παρά τα κενά που περιέχει, είναι φανερό ότι προσπαθεί να κάνει μια υπέρβαση της καθημερινής τουρκικής πραγματικότητας. Βεβαίως, τα στοιχεία του είναι ελλιπή, καθώς δεν υπάρχουν ακριβείς αριθμοί των ομάδων που περιγράφονται κατά περιοχές, παρά μόνο στο σύνολο της Τουρκίας και αυτό όχι πάντα. Με την παράθεση αυτών των στοιχείων προτιθέμεθα να κάνουμε μια συνοπτική και όχι αναλυτική παρουσίαση των σημερινών εθνικών ομάδων του Πόντου και των χαρακτηριστικών τους. Οφείλουμε δε να προειδοποιήσουμε ότι τα στοιχεία που παρατίθενται σε κάποιες περιπτώσεις αλληλοαναιρούνται, όπως π.χ. στην περίπτωση των Λαζών, τους οποίους υπολογίζει μόνο ως προς τον αριθμό των ομιλούντων τη λαζική ως μητρική γλώσσα, με την απογραφή του 1965, σε 26.007, και σε 59.101 τους ομιλούντες τη λαζική ως δεύτερη γλώσσα, δηλαδή, κατά τα φαινόμενα, το σύνολο Λαζών κατά το 1965 είναι 85.108. Παράλληλα, όμως, παρατίθεται η άποψη του W. Feurstein, που στο έργο του «Kόltόr Hayatı» («Πολιτιστική ζωή»), το 1983, τους υπολογίζει συνολικά σε 250.000239. Μια σύντομη ανάγνωση του πίνακα αποδεικνύει ότι και σήμερα η περιοχή του Πόντου, παρά την κεντρική πολιτική αφομοίωσης των διαφόρων εθνοτήτων που επέβαλαν οι Κεμαλικές κυβερνήσεις μετά την έξοδο των Ελλήνων από τις εστίες τους, εξακολουθεί να συγκροτείται από ένα μωσαϊκό λαών και πολιτισμών.

Στην περιοχή του Πόντου η μεγαλύτερη πολυχρωμία συναντάται στο χώρο των Σαντζακιών της Σεβάστειας και ειδικότερα στην Τοκάτη, όπου φαίνεται να επιβιώνουν οι περισσότερες από τις εθνότητες που αναφέρονται στις αρχές του 20ού αιώνα. Είναι προφανές ότι με τα δεδομένα αυτά, ο Πόντος και ειδικά η περιοχή της Τοκάτης συνιστά ίσως ένα από τα συναρπαστικότερα πεδία της σύγχρονης Τουρκίας προς κοινωνιολογική μελέτη και έρευνα. Μια ερμηνεία στην έκδοση του βιβλίου αυτού στην Τουρκία δίνει το γεγονός ότι αναφέρεται κυρίως σε παλαιότερες απογραφές (και σε πολύ λίγες νεότερες), οπότε στις περιοχές που αναφέρονται στο βιβλίο υπήρχαν ακόμη συμπαγείς πληθυσμιακές μάζες των εθνικών ομάδων. Σήμερα οι κίνδυνοι από την αποκάλυψη της πραγματικότητας για την παρούσα τάξη πραγμάτων στην   Τουρκία είναι πολύ μικρότεροι, όχι μόνο επειδή υπάρχουν συγκεκριμένα πολιτικά εργαλεία αντιμετώπισης αυτών των κινδύνων, αλλά και επειδή με την ακολουθούμενη πολιτική μαζικής μετακίνησης – ιδιαίτερα από τη δεκαετία του ’90, που πήρε πλέον τη μορφή καταιγίδας – πληθυσμών από τις ανατολικές επαρχίες του κράτους στα μεγάλα αστικά κέντρα και κυρίως στην Κωνσταντινούποληφ θεωρείται ότι ελέγχεται καλύτερα η αμφισβήτηση του εθνοτικού και κοινωνικού καθεστώτος της Τουρκίας εκ μέρους των ομάδων αυτών. Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον έχει η περίπτωση των αναφερομένων ως «μουσουλμάνων που ομιλούν ελληνικά», το συνολικό αριθμό των οποίων στην περιοχή της Τραπεζούντας υπολογίζει σε 4.535240. Όμως, σε άλλο σημείο (στη σελ. 200, όπου περιγράφει τους Ρωμιούς Χριστιανούς της Τουρκίας), σύμφωνα με την απογραφή του 1965, υπολογίζει σε 48.096 τους έχοντες την ελληνική ως μητρική γλώσσα, σε 82.144 την ελληνική ως δεύτερη γλώσσα, και σε 73.725 τον αριθμό των Χριστιανών Ορθοδόξων και μάλιστα σε χρόνο (1965) αμέσως μετά τις απελάσεις των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, κατά τις οποίες ένας τεράστιος αριθμός Ελλήνων με τους συγγενείς τους εξαναγκάστηκε να εγκαταλείψει με συνοπτικές διαδικασίες την Τουρκία.

Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι ο αριθμός των 48.096 αντιστοιχεί στους ελληνόφωνους κατοίκους της Πόλης (πρόκειται για τους παραμείναντες και μη απελαθέντες) 241. Αυτοί είτε αφαιρεθούν από τους 82.144 που έχουν την ελληνική ως δεύτερη γλώσσα είτε – προπάντων – από τους 73.725 που εμφανίζονται ως «Χριστιανοί Ορθόδοξοι» κατά την απογραφή του 1965, σε καμία περίπτωση δεν φτάνουν τους 4.535 της περιοχής Τραπεζούντας και τους ελάχιστους εμφανιζόμενους σε διάφορες περιοχές (898 στη Σμύρνη, 734 στην Άγκυρα κ.λπ.)242. Προφανώς, υπάρχει ένα μεγάλο άνοιγμα, έστω και στο πλαίσιο αυτών των περιορισμένης ισχύος αριθμητικών δεδομένων. Η ύπαρξη των πολυάριθμων πληθυσμών του Πόντου που ακόμη και σήμερα κατά χιλιάδες και παρά τις απαγορεύσεις εξακολουθούν να μιλούν την ελληνική ποντιακή διάλεκτο, να διατηρούν τα παλαιά ονόματα των χωριών τους, στα οποία αντικατοπτρίζεται η τοπική ιστορική πραγματικότητα, και γενικά να διατηρούν πρότερες συλλογικές αναπαραστάσεις, όπως, άλλωστε, φαίνεται και σε πρόσφατα εκδοθέντα βιβλία243, ανατρέπει αυτομάτως την πραγματικότητα αυτών των αριθμών και μας πείθει ότι ο αριθμός των σημερινών κατοίκων του Πόντου που έχουν ελληνικές πολιτιστικές αναφορές είναι κατά πολύ μεγαλύτερος αυτού που με οποιαδήποτε μορφή παρουσιάζεται στο βιβλίο στο οποίο αναφερόμαστε.

5. Συμπέρασμα

Οι γεωγραφικές, κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες που επικράτησαν στην περιοχή του Πόντου έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινωνίας του Πόντου και της Τραπεζούντας των αρχών του 20ού αιώνα. Η γεωγραφική απομόνωση της βορειοδυτικής αυτής περιοχής της Μικράς Ασίας μεταξύ των αδιαπέραστων ποντιακών ορέων και του Ευξείνου Πόντου συντελεί στο να επηρεάζεται λιγότερο από εξωτερικούς παράγοντες και, συνεπώς, συντελεί στην ανάπτυξη αλλά και τη διατήρηση ιδιαιτεροτήτων για πολύ περισσότερο χρονικό διάστημα από τις υπόλοιπες περιοχές του μικρασιατικού χώρου. Σημαντικός πρωταρχικός παράγοντας είναι η αρχική εγκατάσταση των Ελλήνων αποίκων από τον 8ο π.Χ. αιώνα εδώ και η επέκτασή τους σε όλη την παράλια περιοχή, με τη δημιουργία εμπορικών σταθμών, οι οποίοι μετεξελίσσονται σε αστικά κέντρα που είναι φορείς της ελληνικής ιδεολογίας. Επόμενος παράγοντας είναι η περίοδος του Βασιλείου των Μιθριδατών, του μεγαλύτερου κρατικού μορφώματος της εποχής σε όλη τη Μικρά Ασία, το οποίο κυριαρχεί πολιτικά και ιδεολογικά με την καθιέρωση της ελληνικής γλώσσας και θρησκείας στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου. Ακολουθεί η Αυτοκρατορία των Κομνηνών, του σημαντικότερου μεσαιωνικού ελληνικού πολιτειακού μορφώματος μετά την πτώση του Βυζαντίου στους Σταυροφόρους και, κατά συνέπεια, του κύριου ελληνικού φορέα παραγωγής ιδεολογικών μηχανισμών. Αυτή την εποχή καλλιεργείται ένα από τα κύρια ιδεολογικά στοιχεία, η ελληνική γλώσσα, που αναπτύσσεται κατά τις τοπικές συνθήκες και διαμορφώνεται στην ποντιακή διάλεκτο.

Η ίδρυση της Αυτοκρατορίας, που με πρωτεύουσα και συνεπώς πολιτικό και ιδεολογικό της κέντρο την Τραπεζούντα διατηρείται για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα (δυόμισι περίπου αιώνες), έχει τεράστια σημασία για τον ελληνισμό, γιατί διαμόρφωσε τις προϋποθέσεις για σθεναρότερη – σε σχέση με τις υπόλοιπες περιοχές της Μικράς Ασίας – αντίσταση του τοπικού (ποντιακού) ελληνισμού λίγο αργότερα απέναντι στους εξισλαμισμούς και γενικά την τουρκοποίηση. Πραγματικά, παρά τη βιαιότητα των εξισλαμισμών αμέσως μετά την άλωση της Τραπεζούντας από τον οσμανικό στρατό (1461) και κυρίως κατά το 17ο και 18ο αιώνα, μεγάλες πληθυσμιακές μάζες Ελλήνων Ποντίων εξισλαμισμένων παρουσιάζονται ως μουσουλμάνοι, διατηρούν όμως λάθρα την αληθινή τους ταυτότητα ως Κρυπτοχριστιανοί, αναπτύσσοντας  ολόκληρους κώδικες επικοινωνίας μεταξύ τους. Είναι τόσο μεγάλος ο αριθμός των Κρυπτοχριστιανών, ώστε στις σημαντικότερες πληθυσμιακά περιοχές της ποντιακής ενδοχώρας αυτοί είναι σχεδόν διπλάσιοι των (φανερών) Μουσουλμάνων, ενώ ισχυρή είναι η άποψη ότι στις περιοχές αυτές δεν υπάρχει ούτε ένας κάτοικος τουρκικής καταγωγής. Αυτά τα δεδομένα έχουν μεγάλη σημασία κατά τη περίοδο των μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα και κυρίως μετά την υπογραφή του Χάττ-ι-Χουμαγιούν (1856), που χορηγεί κάποιες θρησκευτικές ελευθερίες στους υπηκόους της Αυτοκρατορίας. Αυτό οδηγεί τους Κρυπτοχριστιανούς στη διεκδίκηση της πρότερης ταυτότητας, πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις επιτυγχάνουν, όχι όμως χωρίς δυσκολίες. Η επαναπροσχώρησή τους στις χριστιανικές κοινότητες ερμηνεύει, πλην των άλλων, και την πληθυσμιακή έκρηξη του ποντιακού ελληνισμού κατά την περίοδο αυτή και, συνεπώς, τη μεγάλη αύξηση στους μαθητικούς πληθυσμούς της περιοχής. Ένας σημαντικός αριθμός από αυτούς αφήνει τις  πρωτοβουλίες αναγνώρισής τους ως χριστιανών για αργότερα, οπότε οι συνθήκες θα είναι καλύτερες, όμως οι εξελίξεις στις αρχές του 20ού αιώνα είναι ραγδαίες και η συνθήκη ανταλλαγής των ελληνοτουρκικών πληθυσμών, που υπογράφεται στη Λωζάννη στις 30 Ιανουαρίου του 1923, προβλέπει την ανταλλαγή όχι με βάση την εθνικότητα, αλλά το θρήσκευμα, κι έτσι τους αναγκάζει να παραμείνουν στον Πόντο. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι ένας σημαντικός αριθμός Κρυπτοχριστιανών εξακολουθεί να κατοικεί και σήμερα στον Πόντο, αλλά και στην Κωνσταντινούπολη όπου βρέθηκε ως μετανάστης κατά τις επόμενες δεκαετίες, αφήνοντας μια εκκρεμότητα που προκύπτει από την ιστορία της περιοχής. Μεγάλης σημασίας παράγοντας για την ερμηνεία των κοινωνικών και οκονομικών εξελίξεων στον Πόντο, κατά την εξεταζόμενη περίοδο, έχει η μεταλλοφόρα περιοχή της Χαλδίας, νότια της Τραπεζούντας.

Οι Σουλτάνοι χορηγούν ειδικά προνόμια στους Έλληνες για να συνεχίσουν να ασχολούνται με την εξόρυξη και επεξεργασία των πολύτιμων μετάλλων της περιοχής, την οποία γνωρίζουν καλά από τα πανάρχαια χρόνια. Αυτό συνιστά παράγοντα μεγάλης οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης της περιοχής, η οποία προσελκύει μεγάλες μάζες ελληνικών πληθυσμών, σε τέτοιο βαθμό, ώστε κατά τα τέλη του 18ου αιώνα να θεωρείται μια από τις πιο πλούσιες και πολυάνθρωπες περιοχές της Μικράς Ασίας. Εδώ η πολιτιστική έκρηξη έχει ως επίκεντρο τις ιστορικές μονές της περιοχής, που μετατρέπονται σε σημαντικά μορφωτικά κέντρα, και το πλήθος των σχολικών μηχανισμών που αναπτύσσονται, στην κορυφή των οποίων βρίσκεται το Φροντιστήριο Αργυρουπόλεως, που το κτίριό του, περίπου δυόμισι αιώνες μετά την οικοδόμησή του, εντυπωσιάζει και σήμερα ακόμη τον επισκέπτη της έρημης πλέον πόλης. Στις αρχές, όμως, του 19ου αιώνα οι μέχρι τότε συνθήκες ανατρέπονται και οικονομικοί και πολιτικοί λόγοι (παρακμή ή καταστροφή κάποιων μεταλλείων, πτώση της αξίας των μετάλλων, Ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828-30), οδηγούν σε μια αντιστροφή της μέχρι τότε πορείας. Οι Έλληνες εγκαταλείπουν τη Χαλδία μετακινούμενοι σε άλλες περιοχές, πολλές από τις οποίες – όπως ο δυτικός Πόντος – έχουν από καιρό απωλέσει τα ελληνικά τους ιδεολογικά στοιχεία. Τροφοδοτούν τις νέες περιοχές με νέο αίμα, μεταφέρουν τα ιδεολογικά τους στοιχεία εξελληνίζοντάς τες εκ νέου, περιθωριοποιώντας παράλληλα τους παλαιούς κατοίκους, οι οποίοι στη συνέχεια αναγκάζονται να μεταναστεύσουν, με τη σειρά τους, σε άλλες περιοχές. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα νέο ελληνικό αποικισμό, που προσδίδει ζωντάνια και σφρίγος στον ποντιακό ελληνισμό και δημιουργεί προϋποθέσεις για τη μετέπειτα ραγδαία του οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη. Η υπογραφή του Χάττ-ι-Χουμαγιούν το 1856, που θεωρείται σημαντικό ορόσημο για τον ποντιακό, και όχι μονο, ελληνισμό, διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για μια άνευ προηγουμένου συνεχή οικονομική και πολιτιστική άνοιξη. Η έλευση του 20ού αιώνα βρίσκει τον ποντιακό ελληνισμό κάτω από τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις.

Η ανάπτυξη τώρα λαμβάνει έντονους ρυθμούς, ενώ τεράστιοι όγκοι προϊόντων μετακινούνται μέσω των δύο κύριων πυλών εισόδου και εξόδου του Πόντου, της Αμισού (Σαμψούντας) και κυρίως της Τραπεζούντας, από τη Δύση προς την Ανατολή και αντίστροφα. Στην Τραπεζούντα, που είναι το οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο της περιοχής, οι ελληνικές τραπεζικές και εμπορικές επιχειρήσεις κυριαρχούν πλήρως στην αγορά της πόλης. Οι αλλαγές που συντελούνται    αναδιαμορφώνουν τον κοινωνικό χάρτη της περιοχής και επιφέρουν μια έντονη κοινωνική κινητικότητα, με τους Έλληνες να βρίσκονται μεταξύ των ανερχομένων κοινωνικών στρωμάτων. Το νέο κτίριο του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, που οικοδομείται με την έλευση του 20ού αιώνα δίπλα στο μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γρηγορίου, που κυριαρχεί στην παραθαλάσσια περιοχή της πόλης, καθώς και μια σειρά από νέα κτίρια που οικοδομούνται συνεχώς τόσο μέσα στην πόλη όσο και στο προάστειο του Soğuk Şu (Κρυονέρι), στα νοτιοδυτικά καταπράσινα υψώματά της, και κυριαρχούν με τον όγκο και την αισθητική τους, αντανακλούν αυτήν ακριβώς την κινητικότητα που επιφέρουν οι νέες οικονομικές εξελίξεις. Πέρα από την Τραπεζούντα, στην ενδοχώρα, μια έντονη κινητικότητα χαρακτηρίζει όλο τον ποντιακό χώρο, όπου οι λόγοι ίδρυσης και ανάπτυξης των απομονωμένων ορεινών οικισμών αίρονται και οι κάτοικοί τους τώρα μετακινούνται μαζικά στις πόλεις και τα παράλια, όπου αναπτύσσονται οι νέες δραστηριότητες και υπάρχουν πολλές ευκαιρίες απασχόλησης. Αυτό το κλίμα κινητικότητας, ανάπτυξης και γενικά οι θετικές προοπτικές του Πόντου αντανακλώνται στη μεγάλη ποσοτική και ποιοτική ανάπτυξη της εκπαίδευσης. Το παράδειγμα της κοινότητας Τραπεζούντας, με την οικοδόμηση του νέου μεγαλειώδους κτιρίου του Φροντιστηρίου, ακολουθούν και οι άλλες κοινότητες, με την ίδρυση και ανάπτυξη των σχολικών τους μηχανισμών σε τέτοιο βαθμό, ώστε μέχρι την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου να μην υπάρχει ελληνική κοινότητα χωρίς το σχολείο της, που κατά κανόνα οικοδομείται δίπλα στην εκκλησία, γεγονός που και από μόνο του τονίζει τα κύρια ιδεολογικά στοιχεία που αναπαράγονται μέσα από τους σχολικούς μηχανισμούς των Ελλήνων του Πόντου. Οι κοινωνικοί θεσμοί των Ελλήνων του Πόντου έπαιξαν τεράστιο ρόλο στην ανάπτυξή τους κατά την εξεταζόμενη περίοδο και στην ίδια την επιβίωσή τους σε δύσκολες ιστορικές περιόδους. Σπουδαιότερος κοινωνικός θεσμός και κύτταρο της κοινωνικής τους οργάνωσης είναι η οικογένεια.

Κυρίαρχος τύπος της οικογενειακής τους οργάνωσης είναι η εκτεταμένη και μάλιστα πατριαρχική οικογένεια, η οποία αποτελείται από τον αρχηγό της οκογένειας, τους παντρεμένους γιους και τα παιδιά τους. Ο αριθμός των μελών είναι μεγάλος, ενώ στην ίδια οικογένεια συνυπάρχουν άτομα μέχρι και τεσσάρων γενεών. Αναμφισβήτητος αρχηγός και απόλυτος κυρίαρχος είναι ο γεροντότερος άνδρας, ο πατριάρχης της οικογένειας, απέναντι στον οποίο ο σεβασμός όλων είναι απεριόριστος. Στην οικογένεια γενικά υπάρχει μια πλήρης ιεράρχηση και κατανομή ρόλων, αν και τα όρια αυτών των τελευταίων συχνά συγχέονται, ειδικά στους ορεινούς οικισμούς, λόγω της φύσης των δύσκολων, κτηνοτροφικών κυρίως, εργασιών που οφείλει να επιτελέσει η οικογένεια. Ο τύπος αυτός οικογενειακής οργάνωσης επιβλήθηκε από τις ίδιες τις ανάγκες της ζωής. Οι εξαιρετικά δύσκολες γεωγραφικές και καιρικές συνθήκες, σε συνδυασμό με την ανάγκη ύπαρξης πολλών ανδρών για τη διεκπεραίωση των ιδιαίτερα δύσκολων εξωτερικών εργασιών, οδηγεί σ’ αυτή τη μορφή οικογενειακής οργάνωσης. Αφετέρου η συσπείρωση και συμβίωση τόσων γενεών και τόσων προσώπων κάτω από την ίδια στέγη επιβλήθηκε από την ανάγκη της ίδιας της επιβίωσης του οσμανοκρατούμενου ποντιακού ελληνισμού. Η συμβίωση, όμως, αυτή απαιτεί σκληρή πειθαρχία και σαφείς κανόνες με διακριτούς ρόλους για κάθε μέλος της οικογένειας. Στις συνθήκες αυτές, όπου ο ποντιακός ελληνισμός γνωρίζει οριακές σε πολλές περιπτώσεις καταστάσεις, είναι φυσικό η γνώση και η πείρα των γεροντότερων να παίζει   καθοριστικό ρόλο στην επιβίωσή του. Όταν στην οικογένεια εισέρχεται μια νέα γυναίκα με το γάμο της με ένα από τα άρρενα τέκνα, η θέση της είναι πολύ δύσκολη και κατατάσσεται στην τελευταία θέση της πυραμίδας της ιεραρχίας στην οκογένεια, μέχρις ότου η οικογένεια αποκτήσει νέα νύφη. Αυτό ερμηνεύεται από το γεγονός ότι αυτή θα φέρει στην οικογένεια τη νέα ζωή, που θα πρέπει να ανατραφεί σύμφωνα με τα αυστηρά παραδοσιακά ήθη, για να συνεχίσει να αναπαράγεται ο ποντιακός ελληνισμός τόσο φυσικά όσο και ιδεολογικά. Η μητέρα θεωρείται η βάση αυτής της αναπαραγωγής.

Όμως, παρ’ όλα αυτά, η σκληρή ζωή και της γυναίκας χρωματίζεται με πινελιές χαράς και χαλάρωσης μέσω των κοινωνικών εκδηλώσεων (γάμοι, πανηγύρια κ.λπ.), όπου πρωτοστατεί στη διασκέδαση, γεγονός που δεν ισχύει σε άλλες περιπτώσεις, όπως π.χ. στις Τούρκισσες γυναίκες, των οποίων η ιδιαίτερα αρνητική, μέχρι περιθωριακή, θέση μέσα στην οικογένεια καθορίζεται από το ίδιο το αυταρχικό και συντηρητικό ισλαμικό θεσμικό πλαίσιο. Οι Έλληνες του Πόντου έζησαν από τα πανάρχαια χρόνια και για αιώνες μέσα σε ένα μωσαϊκό λαών και πολιτισμών, δεδομένου ότι η ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας ανέκαθεν υπήρξε σταυροδρόμι συνάντησης και χώρος συμβίωσης πολλών εθνοτήτων. Οι σύνοικοι αυτοί λαοί που συμβιώνουν δίπλα στους Έλληνες του Πόντου προέρχονται από τους αρχαίους και νεότερους λαούς που εμφανίζονται στην περιοχή στις διάφορες ιστορικές περιόδους. Δεν πρέπει, άλλωστε, να λησμονείται ότι στην περιοχή κυριάρχησαν πολλά και διαφορετικά κράτη και προπάντων οι δύο πιο πρόσφατες πολυεθνικές αυτοκρατορίες με συνολική ιστορία περίπου δεκαπέντε αιώνων (στους οποίους πρέπει να προστεθούν οι δυόμισι αιώνες της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας): η Βυζαντινή και η Οσμανική. Καθοριστικό ρόλο κατά τους νεότερους χρόνους στη διαμόρφωση των εθνοτήτων μετά την πτώση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας παίζει η έλευση των Οσμανών και η προσπάθεια τουρκοποίησης μέσω των μαζικών εξισλαμισμών. Το γεγονός αυτό προσδίδει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες, οι οποίες, παρότι ανήκουν στο μουσουλμανικό δόγμα, διατηρούν πολλά πολιτιστικά χαρακτηριστικά, που ανάγονται στο πρότερο όχι μόνο χριστιανικό, αλλά ακόμη και στο πολύ παλαιότερο αρχαίο ελληνικό παρελθόν. Πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, από τα συνολικά περίπου 2.000.000 των κατοίκων του Πόντου, 700.000 (ποσοστό 35%) είναι Έλληνες,147.000 Αρμένιοι και 1.040.000 Μουσουλμάνοι, από τους οποίους 420.000 είναι Τουρκογενείς, ενώ από τους υπολοίπους, 620.000 περίπου, που δεν είναι τουρκικής καταγωγής κάποιοι ανήκουν σε ιθαγενείς εθνότητες (Κούρδοι, Λαζοί κ.λπ.), ενώ οι περισσότεροι προέχονται από εξισλαμισμένους πρώην χριστιανούς και ανήκουν κατά κανόνα σε μουσουλμανικές αιρέσεις (Κιρκάσιοι, Ερυθίνοι, Σάννοι ή Τζάνοι κ.λπ.). Ειδικά η περίπτωση των τελευταίων έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς τρέφουν φιλικά αισθήματα απέναντι στους Έλληνες και επιβεβαιώνεται έτσι, κατά έμμεσο τρόπο, η προέλευσή τους.

Αυτή η πολιτιστική πολυχρωμία χαρακτηρίζει και σήμερα την περιοχή του Πόντου, όπου βλέπουμε να επιβιώνουν και σήμερα οι περισσότερες από τις εθνικές ομάδες που εμφανίζονται κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, παρά την ιδιαίτερα σκληρή πολιτική αφομοίωσης που επέβαλαν οι κεμαλικές κυβερνήσεις κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν την έξοδο των Ελλήνων από τις εστίες τους. Σήμερα, τα διαθέσιμα στοιχεία μας πείθουν ότι ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς την πολιτιστική πολυχρωμία παρουσιάζουν οι περιοχές της ποντιακής ενδοχώρας και κυρίως της Τοκάτης, όπου μεταξύ των  σημερινών κατοίκων διατηρούνται πολιτιστικά στοιχεία εξαιρετικού ενδιαφέροντος, που παραπέμπουν όχι μόνο στους πρότερους χριστιανικούς αιώνες, αλλά ακόμη και στην ελληνική αρχαιότητα, καθιστώντας αυτομάτως την περιοχή ως ένα σημαντικό κοινωνιολογικό πεδίο προς μελέτη και έρευνα.



διδακτορική  διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο


220 ANDREWS Peter Alford: «Türkiye de Etnık Grüplar» («Εθνικές ομάδες στην Τουρκία») Wıesbaden 1989. Türkçesi Mustafa Küpüşoğlu, Istanbul 1992.

221 Ό.π., óåë. 69-71.

222 Ό.π., σελ. 72-73.

223 Ό.π., σελ. 81-82.

224 Ό.π., σελ. 86-87.

225 Ό.π., σελ. 94-95.

226 Ό.π., σελ. 96-98.

227 Ό.π., σελ. 99-101.

228 Ό.π., σελ. 119-120.

229 Ό.π., σελ. 121-123.

230 Ό.π., σελ. 123-125.

231 Ό.π., σελ. 152-154

232 Ό.π., σελ.161-162.

233 Ό.π., σελ. 177-179.

234 Ό.π., σελ. 184-186.

235 Ό.π., σελ. 203-206

236 ‘Ο.π.,σελ. 236-239.

237 Ό.π., σελ. 246-148.

238 Ό.π., σελ. 250-252.

239 Ό.π., σελ. 250.

240 Ό.π., σελ. 204.

241 ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ Αλέξης: «Το μειονοτικό ζήτημα 1954-1987» στο συλλογικό έργο «Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις 1932-1987», Αθήνα 1991, σελ. 514.

242 ANDREWS, ό.π., σελ. 200 και 201.

243 ASAN Ömer: «Pontus Kültürü» (Ποντιακός πολιτισμός) Belge yayınları, Istanbul 1996. Πρόκειται για σημαντικό έργο, όπου ο συγγραφέας παραθέτοντας πλήθος πολιτιστικών στοιχείων, αποδεικνύει τη στενή σχέση των σημερινών κατοίκων της περιοχής Όφη Τραπεζούντας με την πανάρχαια παρουσία των Ελλήνων στην περιοχή.

Posted in Books | Tagged , , , , | Leave a comment


(EN SUIVANT DE  29/12/15)

Attaque du camp de Galba dans les Alpes


(1) En partant pour l’Italie, César avait envoyé Servius Galba, avec la douzième légion et une partie de la cavalerie, chez les Nantuates, les Véragres et les Sédunes, dont le territoire s’étend depuis le pays des Allobroges, le lac Léman et le fleuve du Rhône jusqu’aux Hautes-Alpes. (2) L’objet de la mission de Galba était d’ouvrir un chemin à travers ces montagnes, où les marchands ne pouvaient passer sans courir de grands dangers et payer des droits onéreux. (3) César lui permit, s’il le jugeait nécessaire, de mettre sa légion en quartier d’hiver dans ce pays. (4) Après quelques combats heureux pour lui, et la prise de plusieurs forteresses, Galba reçut de toutes parts des députés et des otages, fit la paix, plaça deux cohortes en cantonnement chez les Nantuates, et lui-même, avec les autres cohortes de la légion, prit son quartier d’hiver dans un bourg des Véragres, nommé Octoduros. (5) Ce bourg, situé dans un vallon peu ouvert, est de tous côtés environné de très hautes montagnes. (6) Une rivière le traverse et le divise en deux parties. Galba laissa l’une aux Gaulois, et l’autre, demeurée vide par leur retraite, dut servir de quartier d’hiver aux cohortes romaines. Il s’y fortifia d’un retranchement et d’un fossé.


(1) Après plusieurs jours passés dans ce bourg, et employés par Galba à faire venir des vivres, il apprit tout à coup de ses éclaireurs que tous les Gaulois avaient, pendant la nuit, évacué la partie du bourg qui leur avait été laissée, et que les montagnes qui dominent Octoduros étaient occupées par une multitude immense de Sédunes et de Véragres. (2) Plusieurs motifs avaient suggéré aux Gaulois ce projet subit de renouveler la guerre et d’accabler notre légion. (3) Ils savaient que cette légion n’était plus au complet, qu’on en avait retiré deux cohortes, que des détachements partiels, servant d’escorte aux convois, tenaient beaucoup de soldats absents, et ce corps ainsi réduit leur paraissait méprisable  ; (4) ils croyaient de plus que le désavantage de notre position, lorsqu’ils se précipiteraient des montagnes dans le vallon, en lançant leurs traits, ne permettrait pas à nos troupes de soutenir leur premier choc. (5) À ces causes se joignaient la douleur d’être séparés de leurs enfants enlevés à titre d’otages, et la persuasion que les Romains cherchaient à s’emparer des Alpes, moins pour avoir un passage que pour s’y établir à jamais, et les réunir à leur province qui en est voisine.


(1) En recevant ces nouvelles, Galba, qui n’avait ni achevé ses retranchements pour l’hivernage, ni suffisamment pourvu aux subsistances, et que la soumission des Gaulois, suivie de la remise de leurs otages, faisait douter de la possibilité d’une attaque, se hâte d’assembler un conseil et de recueillir les avis. (2) Dans ce danger, aussi grand que subit et inattendu, lorsque l’on voyait déjà presque toutes les hauteurs couvertes d’une multitude d’ennemis en armes, qu’on n’avait aucun secours à attendre, aucun moyen de s’assurer des vivres, puisque les chemins étaient interceptés, (3) envisageant cette position presque désespérée, plusieurs, dans ce conseil, étaient d’avis d’abandonner les bagages et de se faire jour à travers les ennemis afin de se sauver par où l’on était venu. (4) Cependant le plus grand nombre, réservant ce parti pour la dernière extrémité, résolut de tenter le sort des armes et de défendre le camp.


(1) Peu d’instants s’étaient écoulés depuis cette résolution, et on avait à peine eu le temps de faire les dispositions qu’elle exigeait, lorsque les ennemis accourent de toutes parts à un signal donné, et lancent sur notre camp des pierres et des pieux. (2) Les nôtres, dont les forces étaient encore entières, opposèrent une courageuse résistance : lancés du haut des retranchements, tous leurs traits portaient coup : apercevaient-ils quelque point du camp trop vivement pressé faute de défenseurs, ils couraient y porter secours  ; (3) mais les Gaulois avaient cet avantage, qu’ils pouvaient remplacer par des troupes fraîches celles qui se retiraient fatiguées par un long combat, (4) manoeuvre que le petit nombre des nôtres leur interdisait. Ceux dont les forces étaient épuisées, et les blessés eux-mêmes, ne pouvaient quitter la place où ils se trouvaient, pour reprendre haleine.


(1) II y avait déjà plus de six heures que le combat durait sans interruption ; et non seulement les forces, mais les traits même commençaient à manquer ; l’attaque devenait plus pressante et la résistance plus faible. L’ennemi forçait déjà le retranchement et comblait le fossé ; nos affaires enfin étaient dans le plus grand péril, (2) lorsque P. Sextius Baculus, centurion du premier rang, le même que nous avons vu couvert de blessures à la bataille contre les Nerviens, et C. Volusénus, tribun militaire, homme également ferme dans le conseil et dans l’action, accourent auprès de Galba, et lui représentent qu’il n’y a plus de salut à attendre que d’une vigoureuse sortie, qu’il faut tenter cette dernière ressource. (3) Les centurions sont convoqués, et on ordonne aussitôt aux soldats de suspendre un moment le combat, de parer seulement les traits qu’on leur lance, et de reprendre haleine ; puis, au signal donné, de se précipiter hors du camp et de n’espérer leur salut que de leur courage.



(1) L’ordre s’exécute, et nos soldats, s’élançant tout à coup hors du camp par toutes les portes, ne laissent pas aux ennemis le temps de juger de ce qui se passe ni de se rallier. (2) Le combat change ainsi de face ; ceux qui se croyaient déjà maîtres du camp sont de tous côtés enveloppés et massacrés ; et, de plus de trente mille hommes dont il était constant que se composait l’armée des barbares, plus du tiers fut tué ; le reste, épouvanté, prit la fuite, et ne put même rester sur les hauteurs. (3) Toutes les forces des ennemis ainsi dispersées et les armes enlevées, on rentra dans le camp et dans les retranchements. (4) Après cette victoire, Galba ne voulut plus tenter le sort des combats ; mais, se rappelant qu’il avait pris ses quartiers d’hiver dans un tout autre dessein, qu’avaient traversé des circonstances imprévues, pressé d’ailleurs par le manque de grains et de vivres, il fit brûler le lendemain toutes les habitations du bourg et prit la route de la province. (5) Aucun ennemi n’arrêtant ni ne retardant sa marche, il ramena la légion sans perte chez les Nantuates, et de là chez les Allobroges, où il hiverna.

Soulèvement des Vénètes


(1) Après ces événements, César avait tout lieu de croire la Gaule pacifiée ; les Belges avaient été défaits, les Germains repoussés, les Sédunes vaincus dans les Alpes. Il partit donc au commencement de l’hiver pour l’Illyrie, dont il voulait visiter les nations et connaître le territoire, lorsque tout à coup la guerre se ralluma dans la Gaule. (2) Voici quelle en fut la cause. Le jeune P. Crassus hivernait avec la septième légion, près de l’Océan, chez les Andes. (3) Comme il manquait de blé dans ce pays, il envoya des préfets et plusieurs tribuns militaires chez les peuples voisins, pour demander des subsistances ; (4) T. Terrasidius, entre autres, fut délégué chez les Esuvii ; M. Trébius Gallus chez les Coriosolites ; Q. Vélanius avec T. Sillius chez les Vénètes.


(1) Cette dernière nation est de beaucoup la plus puissante de toute cette côte maritime. Les Vénètes, en effet, ont un grand nombre de vaisseaux qui leur servent à communiquer avec la Bretagne ; ils surpassent les autres peuples dans l’art et dans la pratique de la navigation, et, maîtres du peu de ports qui se trouvent sur cette orageuse et vaste mer, ils prélèvent des droits sur presque tous ceux qui naviguent dans ces parages. (2) Les premiers, ils retinrent Sillius et Vélanius, espérant, par ce moyen, forcer Crassus à leur rendre les otages qu’ils lui avaient donnés. (3) Entraînés par la force d’un tel exemple, leurs voisins, avec cette prompte et soudaine résolution qui caractérise les Gaulois, retiennent, dans les mêmes vues, Trébius et Terrasidius ; s’étant envoyé des députés, ils conviennent entre eux, par l’organe de leurs principaux habitants, de ne rien faire que de concert, et de courir le même sort. (4) Ils sollicitent les autres états à se maintenir dans la liberté qu’ils ont reçue de leurs pères, plutôt que de subir le joug des Romains. (5) Ces sentiments sont bientôt partagés par toute la côte maritime ; ils envoient alors en commun des députés à Crassus, pour lui signifier qu’il eût à leur remettre leurs otages, s’il voulait que ses envoyés lui fussent rendus.

César construit une flotte. Coalition des peuples de l’Océan


(1) César, instruit de ces faits par Crassus, et se trouvant alors très éloigné, ordonne de construire des galères sur la Loire, qui se jette dans l’Océan, de lever des rameurs dans la province, de rassembler des matelots et des pilotes. (2) Ces ordres ayant été promptement exécutés, lui-même, dès que la saison le permet, se rend à l’armée. (3) Les Vénètes et les autres états coalisés, apprenant l’arrivée de César, et sentant de quel crime ils s’étaient rendus coupables pour avoir retenu et jeté dans les fers des députés dont le nom chez toutes les nations fut toujours sacré et inviolable, se hâtèrent de faire des préparatifs proportionnés à la grandeur du péril, et surtout d’équiper leurs vaisseaux. Ce qui leur inspirait le plus de confiance, c’était l’avantage des lieux. (4) Ils savaient que les chemins de pied étaient interceptés par les marées, et que la navigation serait difficile pour nous sur une mer inconnue et presque sans ports. (5) Ils espéraient en outre que, faute de vivres, notre armée ne pourrait séjourner longtemps chez eux ; (6) dans le cas où leur attente serait trompée, ils comptaient toujours sur la supériorité de leurs forces navales. Les Romains manquaient de marine et ignoraient les rades, les ports et les îles des parages où ils feraient la guerre ; (7) la navigation était tout autre sur une mer fermée que sur. une mer aussi vaste et aussi ouverte que l’est l’Océan. (8) Leurs résolutions étant prises, ils fortifient leurs places et transportent les grains de la campagne dans les villes. (9) Ils réunissent en Vénétie le plus de vaisseaux possible, persuadés que César y porterait d’abord la guerre. (10) Ils s’associent pour la faire les Osismes, les Lexovii, les Namnètes, les Ambiliates, les Morins, les Diablintes et les Ménapes ; ils demandent des secours à la Bretagne, située vis-à-vis de leurs côtes.

César répartit ses troupes dans la Gaule


(1) Les difficultés de cette guerre étaient telles que nous venons de les exposer, et cependant plusieurs motifs commandaient à César de l’entreprendre : (2) l’arrestation injurieuse de chevaliers romains, la révolte après la soumission, la défection après les otages livrés, la coalition de tant d’états, la crainte surtout que d’autres peuples, si les premiers rebelles demeuraient impunis, se remissent à suivre leur exemple. (3) Sachant donc que presque tous les Gaulois aspiraient à un changement ; que leur mobilité naturelle les poussait facilement à la guerre, et que, d’ailleurs, il est dans la nature de tous les hommes d’aimer la liberté et de haïr l’esclavage, il crut devoir, avant que d’autres états fussent entrés dans cette ligue, partager son armée et la distribuer sur plus de points.


(1) Il envoie son lieutenant T. Labiénus avec de la cavalerie chez les Trévires, peuple voisin du Rhin. (2) Il le charge de visiter les Rèmes et autres Belges, de les maintenir dans le devoir et de s’opposer aux tentatives que pourraient faire, pour passer le fleuve, les vaisseaux des Germains que l’on disait appelés par les Belges. (3) Il ordonne à P. Crassus de se rendre en Aquitaine, avec douze cohortes légionnaires et un grand nombre de cavaliers, pour empêcher ce pays d’envoyer des secours dans la Gaule, et de si grandes nations de se réunir. (4) Il fait partir son lieutenant Q. Titurius Sabinus, avec trois légions, chez les Unelles, les Coriosolites et les Lexovii, pour tenir ces peuples en respect. (5) II donne au jeune D. Brutus le commandement de la flotte et des vaisseaux gaulois, qu’il avait fait venir de chez les Pictons, les Santons et autres pays pacifiés, et il lui enjoint de se rendre au plus tôt chez les Vénètes, lui-même en prend le chemin avec les troupes de terre.

Difficultés de la guerre contre les Vénètes


(1) Telle était la disposition de la plupart des places de l’ennemi, que, situées à l’extrémité de langues de terre et sur des promontoires, elles n’offraient d’accès ni aux gens de pied quand la mer était haute, ce qui arrive constamment deux fois dans l’espace de vingt-quatre heures, ni aux vaisseaux que la mer, en se retirant, laisserait à sec sur le sable. (2) Ce double obstacle rendait très difficile le siège de ces villes. (3) Si, après de pénibles travaux, on parvenait à contenir la mer par une digue et des môles, et à s’élever jusqu’à la hauteur des murs, les assiégés, commençant à désespérer de leur fortune, rassemblaient leurs nombreux navires, dernière et facile ressource, y transportaient tous leurs biens, et se retiraient dans des villes voisines. (4) Là ils se défendaient de nouveau par les mêmes avantages de position. (5) Cette manoeuvre leur fut d’autant plus facile durant une grande partie de l’été, que nos vaisseaux étaient retenus par les vents contraires et éprouvaient de grandes difficultés à naviguer sur une mer vaste, ouverte, sujette à de hautes marées et presque entièrement dépourvue de ports.

Leurs navires. Leur tactique


(1) Les vaisseaux des ennemis étaient construits et armés de la manière suivante : la carène en est un peu plus plate que celle des nôtres, ce qui leur rend moins dangereux les bas-fonds et le reflux ; (2) les proues sont très élevées, les poupes peuvent résister aux plus grandes vagues et aux tempêtes ; (3) les navires sont tout entiers de chêne et peuvent supporter les chocs les plus violents. (4) Les bancs, faits de poutres d’un pied d’épaisseur, sont attachés par des clous en fer de la grosseur d’un pouce ; (5) les ancres sont retenues par des chaînes de fer au lieu de cordages ; (6) des peaux molles et très amincies leur servent de voiles, soit qu’ils manquent de lin ou qu’ils ne sachent pas l’employer, soit encore qu’ils regardent, ce qui est plus vraisemblable, nos voiles comme insuffisantes pour affronter les tempêtes violentes et les vents impétueux de l’Océan, et pour diriger des vaisseaux aussi pesants. (7) Dans l’abordage de ces navires avec les nôtres, ceux-ci ne pouvaient l’emporter que par l’agilité et la vive action des rames ; du reste, les vaisseaux des ennemis étaient bien plus en état de lutter, sur ces mers orageuses, contre la force des tempêtes. (8) Les nôtres ne pouvaient les entamer avec leurs éperons, tant ils étaient solides ; leur hauteur les mettait à l’abri des traits, et, par la même cause, ils redoutaient moins les écueils. (9) Ajoutons que, lorsqu’ils sont surpris par un vent violent, ils soutiennent sans peine la tourmente et s’arrêtent sans crainte sur les bas-fonds, et, qu’au moment du reflux, ils ne redoutent ni les rochers ni les brisants ; circonstances qui étaient toutes à craindre pour nos vaisseaux.

Victoire navale de Brutus


(1) Après avoir enlevé plusieurs places, César, sentant que toute la peine qu’il prenait était inutile, et qu’il ne pouvait ni empêcher la retraite des ennemis en prenant leurs villes, ni leur faire le moindre mal, résolut d’attendre sa flotte. (2) Dès qu’elle parut et qu’elle fut aperçue de l’ennemi deux cent vingt de leurs vaisseaux environ, parfaitement équipés et armés, sortirent du port et vinrent se placer devant les nôtres. (3) Brutus, le chef de la flotte, les tribuns militaires et les centurions qui commandaient chaque vaisseau, n’étaient pas fixés sur ce qu’ils avaient à faire et sur la manière d’engager le combat. (4) Ils savaient que l’éperon de nos galères était sans effet ; que nos tours, à quelque hauteur qu’elles fussent portées, ne pouvaient atteindre même la poupe des vaisseaux des barbares, et qu’ainsi nos traits lancés d’en bas seraient une faible ressource, tandis que ceux des Gaulois nous accableraient. (5) Une seule invention nous fut d’un grand secours : c’étaient des faux extrêmement tranchantes, emmanchées de longues perches, peu différentes de celles employées dans les sièges. (6) Quand, au moyen de ces faux, les câbles qui attachent les vergues aux mâts étaient accrochés et tirés vers nous ; on les rompait en faisant force de rames ; (7) les câbles une fois brisés, les vergues tombaient nécessairement, et cette chute réduisait aussitôt à l’impuissance les vaisseaux gaulois, dont toute la force était dans les voiles et les agrès. (8) L’issue du combat ne dépendait plus que du courage, et en cela nos soldats avaient aisément l’avantage, surtout dans une action qui se passait sous les yeux de César et de toute l’armée ; aucun trait de courage ne pouvait rester inaperçu ; (9) car toutes les collines et les hauteurs, d’où l’on voyait la mer à peu de distance, étaient occupées par l’armée.


(1) Dès qu’un vaisseau était ainsi privé de ses vergues, deux ou trois des nôtres l’entouraient, et nos soldats, pleins d’ardeur, tentaient l’abordage. (2) Les barbares ayant, par cette manoeuvre, perdu une partie de leurs navires, et ne voyant nulle ressource contre ce genre d’attaque, cherchèrent leur salut dans la fuite : (3) déjà ils avaient tourné leurs navires de manière à recevoir le vent, lorsque tout à coup eut lieu un calme plat qui leur rendit tout mouvement impossible. (4) Cette heureuse circonstance compléta le succès ; (5) car les nôtres les attaquèrent et les prirent l’un après l’autre, et un bien petit nombre put regagner la terre à la faveur de la nuit, après un combat qui avait duré depuis environ la quatrième heure du jour jusqu’au coucher du soleil.


Soumission des Vénètes


(1) Cette bataille mit fin à la guerre des Vénètes et de tous les états maritimes de cette côte ; (2) car toute la jeunesse et même tous les hommes d’un âge mûr, distingués par leur caractère ou par leur rang, s’étaient rendus à cette guerre, pour laquelle tout ce qu’ils avaient de vaisseaux en divers lieux avait été rassemblé en un seul. (3) La perte qu’ils venaient d’éprouver ne laissait au reste des habitants aucune ressource pour la retraite, aucun moyen de défendre leurs villes. Ils se rendirent donc à César avec tout ce qu’ils possédaient. (4) César crut devoir tirer d’eux une vengeance éclatante, qui apprît aux barbares à respecter désormais le droit des ambassadeurs. II fit mettre à mort tout le sénat, et vendit à l’encan le reste des habitants.

Victoire de Sabinus sur les Unelles


(1) Tandis que ces événements se passaient chez les Vénètes, Q. Titurius Sabinus arrivait sur les terres des Unelles avec les troupes qu’il avait reçues de César. (2) Viridovix était à la tête de cette nation et avait le commandement en chef de tous les états révoltés, dont il avait tiré une armée et des forces redoutables. (3) Depuis peu de jours les Aulerques Éburovices et les Lexovii, après avoir égorgé leur sénat qui s’opposait à la guerre, avaient fermé leurs portes et s’étaient joints à Viridovix. (4) Enfin de tous les points de la Gaule était venue une multitude d’hommes perdus et de brigands que l’espoir du pillage et la passion de la guerre avaient arrachés à l’agriculture et à leurs travaux journaliers. (5) Sabinus se tenait dans son camp situé sur le terrain le plus favorable, pendant que Viridovix, campé en face de lui à une distance de deux milles, déployait tous les jours ses troupes, et lui offrait la bataille, de sorte que Sabinus s’attirait non seulement le mépris des ennemis, mais encore les sarcasmes de nos soldats. (6) L’opinion qu’il donna de sa frayeur était telle que déjà l’ennemi osait s’avancer jusqu’aux retranchements du camp. (7) Le motif de Sabinus pour agir ainsi était qu’il ne croyait pas qu’un lieutenant dût, surtout en l’absence du général en chef, combattre une si grande multitude, à moins d’avoir pour lui l’avantage du lieu ou quelque autre circonstance favorable.



(1) L’opinion de cette frayeur s’étant affermie, Sabinus choisit parmi les Gaulois qu’il avait près de lui comme auxiliaires, un homme habile et fin. (2) Il lui persuade, à force de récompenses et de promesses, de passer aux ennemis, et l’instruit de ce qu’il doit faire. (3) Dès que cet homme est arrivé parmi eux comme transfuge, il parle de la terreur des Romains, il annonce que César lui-même est enveloppé par les Vénètes, (4) et que, pas plus tard que la nuit suivante, Sabinus doit sortir secrètement de son camp avec son armée, et partir au secours de César. (5) Les Gaulois n’ont pas plus tôt entendu ce rapport qu’ils s’écrient tous qu’il ne faut pas perdre une occasion si belle, et qu’on doit marcher au camp des Romains. (6) Plusieurs motifs excitaient les Gaulois : l’hésitation de Sabinus pendant les jours précédents, le rapport du transfuge, le manque de vivres, chose à laquelle on avait pourvu avec peu de diligence, l’espérance fondée sur la guerre des Vénètes, enfin cette facilité des hommes à croire ce qu’ils désirent. (7) Décidés par tous ces motifs, ils ne laissent point sortir du conseil Viridovix et les autres chefs, qu’ils n’aient obtenu d’eux de prendre les armes, et de marcher contre nous. (8) Joyeux de cette promesse, et comme assurés de la victoire, ils se chargent de sarments et de broussailles pour combler les fossés des Romains, et se dirigent vers leur camp.


(1) Le camp était sur une hauteur à laquelle on arrivait par une pente douce d’environ mille pas. Ils s’y portèrent d’une course rapide, afin de laisser aux Romains le moins de temps possible pour se rassembler et s’armer, et arrivèrent hors d’haleine. Sabinus exhorte les siens et donne le signal désiré. (2) II ordonne de sortir par deux portes et de tomber sur l’ennemi embarrassé du fardeau qu’il portait. (3) L’avantage de notre position, l’imprévoyance et la fatigue des ennemis, le courage des soldats, l’expérience acquise dans les précédents combats, firent que les barbares ne soutinrent pas même notre premier choc, et qu’ils prirent aussitôt la fuite. (4) Nos soldats, dont les forces étaient entières, les atteignirent dans ce désordre et en tuèrent un grand nombre. La cavalerie acheva de les poursuivre et ne laissa échapper que peu de ces fuyards. (5) C’est ainsi que, dans le même temps, Sabinus apprit l’issue du combat naval, et César la victoire de Sabinus. Toutes les villes de cette contrée se rendirent sur-le-champ à Titurius ; (6) car, si le Gaulois est prompt et ardent à prendre les armes, il manque de fermeté et de constance pour supporter les revers.

Crassus bat et soumet les Sotiates


(1) Presque à la même époque, P. Crassus était arrivé dans l’Aquitaine, pays qui, à raison de son étendue et de sa population, peut être estimé, comme nous l’avons dit, le tiers de la Gaule. Songeant qu’il aurait à faire la guerre dans les mêmes lieux où, peu d’années auparavant, le lieutenant L. Valérius Préconinus avait été vaincu et tué, et d’où le proconsul Manlius avait été chassé après avoir perdu ses bagages, il crut qu’il ne pouvait déployer trop d’activité. (2) Ayant donc pourvu aux vivres, rassemblé des auxiliaires et de la cavalerie, et fait venir en outre de Toulouse, de Carcasonne et de Narbonne, pays dépendants de la province romaine et voisins de l’Aquitaine, bon nombre d’hommes intrépides qu’il désigna, il mena son armée sur les terres des Sotiates . (3) À la nouvelle de son arrivée, les Sotiates rassemblèrent des troupes considérables et de la cavalerie, qui faisait leur principale force, attaquèrent notre armée dans sa marche, et engagèrent avec elle un combat de cavalerie, (4) dans lequel ayant été repoussés et poursuivis par la nôtre, ils firent tout à coup paraître leur infanterie, placée en embuscade dans un vallon. Ils assaillirent nos soldats épars et recommencèrent le combat.


(1) Il fut long et opiniâtre : Les Sotiates, fiers de leurs anciennes victoires, regardaient le salut de toute l’Aquitanie comme attaché à leur valeur ; nos soldats voulaient montrer ce qu’ils pouvaient faire, en l’absence du général, sans l’aide des autres légions, sous la conduite d’un jeune chef. Couverts de blessures, les ennemis enfin tournèrent le dos ; (2) on en tua un grand nombre, et Crassus, sans s’arrêter, mit le siège devant la capitale des Sotiates. Leur résistance courageuse l’obligea d’employer les mantelets et les tours. (3) Tantôt ils faisaient des sorties, tantôt ils pratiquaient des mines jusque sous nos tranchées (sorte d’ouvrage où ils sont très habiles, leur pays étant plein de mines d’airain qu’ils exploitent) ; mais voyant tous leurs efforts échouer devant l’activité de nos soldats, ils députèrent à Crassus, pour lui demander de recevoir leur capitulation. Crassus y consentit, à la condition qu’ils livreraient leurs armes, ce qu’ils firent.


(1) Tandis que tous les nôtres s’occupaient de l’exécution de ce traité, d’un autre côté de la ville se présenta le général en chef Adiatuanos, avec six cents hommes dévoués, de ceux que ces peuples appellent soldures. (2) Telle est la condition de ces hommes, qu’ils jouissent de tous les biens de la vie avec ceux auxquels ils se sont consacrés par un pacte d’amitié ; si leur chef périt de mort violente, ils partagent son sort et se tuent de leur propre main ; (3) et il n’est pas encore arrivé, de mémoire d’homme, qu’un de ceux qui s’étaient dévoués à un chef par un pacte semblable, ait refusé, celui-ci mort, de mourir aussitôt. (4) C’est avec cette escorte qu’Adiatuanos tenta une sortie : les cris qui s’élevèrent sur cette partie du rempart firent courir aux armes ; et à la suite d’un combat sanglant, Adiatuanos, repoussé dans la ville, obtint cependant de Crassus d’être compris dans la capitulation générale.

Les Aquitains se coalisent et font appel aux Espagnols


(1) Après avoir reçu les armes et les otages, Crassus marcha sur les terres des Vocates et des Tarusates. (2) Les Barbares, vivement effrayés en apprenant qu’une place également défendue par la nature et par la main de l’homme était, peu de jours après l’arrivée de Crassus, tombée en son pouvoir, s’envoient de toutes parts des députés, se liguent ensemble, se donnent mutuellement des otages, rassemblent des troupes. (3) Ils députent aussi vers les états de l’Espagne citérieure, voisins de l’Aquitaine, pour qu’on leur envoie de là des secours et des chefs. (4) À leur arrivée, pleins de confiance dans leur nombre, ils disposent tout pour la guerre. (5) Ils mettent à leur tête ceux qui avaient longtemps servi sous Q. Sertorius et qui passaient pour très habiles dans l’art militaire. (6) Ils commencent, à l’exemple du peuple romain, par prendre leurs positions, par fortifier leur camp, par nous intercepter les vivres. (7) Crassus s’en aperçut, et, sentant bien que ses troupes étaient trop peu nombreuses pour les diviser, tandis que l’ennemi pouvait faire des courses, occuper les chemins, et cependant ne pas dégarnir son camp, ce qui devait rendre difficile l’arrivée des vivres, le nombre des ennemis croissant d’ailleurs de jour en jour, il pensa qu’il fallait se hâter de combattre. (8) Il fit part de cet avis dans un conseil, et le voyant partagé par tout le monde, il fixa le jour suivant pour celui du combat.

Victoire de Crassus. Soumission de l’Aquitaine


(1) Au point du jour, il fit sortir toutes les troupes, en forma deux lignes, plaça au milieu les auxiliaires, et attendit ce que feraient les ennemis. (2) Ceux-ci, quoique, à raison de leur nombre et de leur ancienne gloire militaire, ils se crussent assurés de vaincre une poignée de Romains, tenaient cependant pour plus sûr encore, étant maîtres des passages et interceptant les vivres, d’obtenir une victoire qui ne leur coûtât pas de sang. (3) Si la faim nous forçait à la retraite, ils profiteraient de notre découragement pour nous attaquer au milieu des embarras de notre marche et de nos bagages. (4) Ce dessein fut approuvé de leurs chefs, et, tandis que l’armée romaine était en bataille, ils se tinrent dans leur camp. (5) Ayant pénétré le but de cette inaction, dont l’effet fut d’inspirer à nos soldats d’autant plus d’ardeur à combattre que l’hésitation des ennemis passait pour de la crainte, et cédant au cri général qui s’éleva pour qu’on marchât sans délai contre eux, Crassus harangue ses troupes, et, selon leur voeu, il marche contre le camp.


(1) Là, tandis que les uns comblent le fossé, que les autres, en lançant une grêle de traits, chassent du rempart ceux qui le défendent, les auxiliaires, sur qui Crassus comptait peu pour le combat, employés soit à passer les pierres et les traits, soit à apporter les fascines, pouvaient cependant figurer comme combattants. De son côté l’ennemi déployait un courage persévérant, et ses traits, lancés d’en haut, ne se perdaient point. (2) Sur ces entrefaites, des cavaliers qui venaient de faire le tour du camp, rapportèrent à Crassus qu’il était faiblement fortifié du côté de la porte décumane, et qu’il offrait sur ce point un accès facile.


(1) Crassus recommande aux préfets de la cavalerie d’encourager leurs soldats par la promesse de grandes récompenses, et leur explique ses intentions. (2) Ceux-ci, d’après l’ordre qu’ils ont reçu, prennent avec eux quatre cohortes toutes fraîches, restées à la garde du camp, et, leur faisant faire un long détour. pour dérober leur marche aux yeux de l’ennemi, occupé tout entier à combattre, ils arrivent promptement à cette partie du retranchement dont nous parlions, (3) en forcent l’entrée et pénètrent dans le camp des ennemis avant que ceux-ci aient pu les apercevoir ou apprendre ce qui se passe. (4) Avertis par les cris qui se font entendre de ce côté, les nôtres sentent renaître leurs forces, comme il arrive d’ordinaire quand on a l’espoir de vaincre, et ils pressent l’attaque avec plus de vigueur. (5) Les ennemis, enveloppés de toutes parts, perdent courage, se précipitent du haut de leurs remparts et cherchent leur salut dans la fuite. (6) La cavalerie les atteignit en rase campagne ; de cinquante mille hommes fournis par l’Aquitaine et le pays des Cantabres, elle laissa à peine échapper le quart, et ne rentra au camp que bien avant dans la nuit.


(1) Au bruit de cette victoire la plus grande partie de l’Aquitanie se rendit à Crassus, et envoya d’elle-même des otages. De ce nombre furent les Tarbelles, les Bigerrions, les Ptianii, les Vocates, les Tarusates, les Elusates, les Gates, les Ausques, les Garunni, les Sibuzates, et les Cocosates. (2) Quelques états éloignés se fiant sur la saison avancée, négligèrent d’en faire autant.


Campagne contre les Ménapes et les Morins


(1) Presque dans le même temps, bien que l’été fût déjà près de sa fin, César, voyant toute la Gaule pacifiée, à l’exception des Morins et des Ménapes qui restaient en armes, et ne lui avaient jamais envoyé de députés pour demander la paix, fit marcher son armée contre eux, espérant que cette guerre serait bientôt terminée. Ces peuples arrêtèrent, pour la soutenir, un plan tout autre que le reste des Gaulois ; (2) car, voyant tant de grandes nations repoussées et vaincues en livrant des batailles, ils se retirèrent avec tous leurs biens dans les bois et les marais, dont leur pays était couvert. (3) César, arrivé à l’entrée de ces forêts, commençait à y retrancher son camp, sans qu’un seul ennemi se fût montré, lorsque tout à coup, et pendant que nos soldats étaient çà et là occupés aux travaux, ils accourent de tous les côtés de la forêt, et fondent sur nous. Les Romains saisissent promptement leurs armes, les repoussent dans le bois et en tuent un grand nombre, mais, les ayant poursuivis trop loin dans des lieux couverts, ils essuyèrent eux-mêmes quelques pertes.


(1) Les jours suivants, César fit travailler à abattre la forêt, et, pour empêcher qu’on ne prît en flanc et par surprise les soldats désarmés, il fit entasser en face de l’ennemi tout le bois que l’on coupait, pour s’en faire un rempart de chaque côté. (2) Ce travail avait été, en peu de jours et avec une incroyable vitesse, exécuté sur un grand espace de terrain : nous étions déjà maîtres du bétail et des derniers rangs des bagages de l’ennemi, qui s’enfonçait dans l’épaisseur des forêts, lorsque le temps fut tel, qu’il força d’interrompre les travaux ; il ne fut plus même possible, à cause de la continuité des pluies, de tenir le soldat sous les tentes. (3) Après avoir ravagé tout le pays et brûlé les bourgs et les habitations, César ramena l’armée, et la mit en quartier d’hiver chez les Aulerques, les Lexovii, et les autres peuples qui s’étaient récemment soulevés.





Posted in Books | Tagged , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  30/12/15)


1. Ο Ηρόδοτος, σχετικά με το Ελληνικό έθνος ή άλλως τους Σπαρτιάτες, τους Αθηναίους κ.α., λέει τα εξής: «Ύστερα έβαλε μπρος να εξετάσει ποιοι ανάμεσα στους Έλληνες ήσαν οι δυνατότεροι, που θα μπορούσε να κάνει φίλους. Και ψάχνοντας βρήκε πως ξεχώριζαν οι Λακεδαιμόνιοι και οι Αθηναίοι, οι πρώτοι ανάμεσα στους Δωριείς, οι δεύτεροι ανάμεσα στους Ίωνες. Γιατί τα έθνη αυτά ήσαν τα πιο γνωστά, όντας τα παλιά χρόνια το τελευταίο Πελασγικό, το πρώτο Ελληνικό. Οι Αθηναίοι ποτέ ως τώρα δεν ξεσηκώθηκαν από τον τόπο τους, ενώ οι άλλοι ήταν πολυπλάνητοι. Γιατί όσο βασίλευε Δευκαλίων, κατοικούσαν τη Φθιώτιδα, στα χρόνια πάλι του Δώρου, του γιου του Έλληνα, τη χώρα στις πλαγιές της Όσσας και του Ολύμπου που τη λεν Ιστιαιώτιδα. Και αφότου και από την Ιστιαιώτιδα τους ξεσήκωσαν οι Καδμείοι, κατοικούσαν στην Πίνδο με το όνομα έθνος Μακεδνόν. Από εκεί πάλι άλλαξαν τόπο και πήγαν στη Δρυοπίδα και από εκεί έφτασαν πια εκεί που είναι, δηλαδή στην Πελοπόννησο, και ονομάστηκαν έθνος Δωρικό. (Ηρόδοτος Α, 57)

«Συγκροτούσαν δε το στόλο (τον Ελληνικό στη Μάχη της Σαλαμίνας) οι εξής: Από την Πελοπόννησο οι Λακεδαιμόνιοι με 16 πλοία, οι Κορίνθιοι, με τον ίδιο αριθμό πλοίων, το οποίον έδωσαν και εις το Αρτεμίσιον. Οι Σικυώνιοι, με δέκα πλοία, οι Επιδαύριοι με δέκα, οι Τροιζήνιοι με πέντε, οι Ερμιονείς με τρία. Όλοι αυτοί, εκτός των Ερμιονέων ανήκουν στο Δωρικό και Μακεδνόν έθνος, ελθόντες στην Πελοπόννησο από τον Ερινεόν και την Πίνδον(«εόντες ούτοι πλην Ερμιονέων Δωρικό τε και Μακεδνόν έθνος, εξε Ερινεού τα και Πίνδου»), και το τελευταίον από την Δρυοπίδα. Οι δε Ερμιονείς είναι καθαυτό Δρύοπες τους οποίους εξεσήκωσαν από τη σήμερον λεγόμενη Δωρίδα ο Ηρακλής και οι Μαλιείς. Εκ των Πελοπονησίων αυτοί ήσαν εις το στόλον (δηλαδή τον Ελληνικό στη Μάχη της Σαλαμίνας)» (Ηρόδοτος Η, 43)

Επομένως και σύμφωνα με τον Ηρόδοτο:  Α) Αρχικά όλοι οι άνθρωποι ήσαν βάρβαροι και σε κάποια στιγμή ξέκοψαν οι Πελασγοί (= οι Λακεδαιμόνιοι ή Σπαρτιάτες, οι Ίωνες ή Αθηναίοι, οι νησιώτες κ.α.) και αποτέλεσαν ξέχωρο έθνος, το Ελληνικό, και μετά προσχώρησαν σ’ αυτό και πολλά άλλα βαρβαρικά φύλα. Β) Οι Δωριείς ήταν έθνος αφενός Ελληνικό, απόγονοι του Δώρου γιου του Έλληνα και αφετέρου πολυπλάνητο. Στα χρόνια του βασιλιά Δευκαλίωνα οι Δωριείς κατοικούσαν στη Φθιώτιδα. Από εκεί και επί βασιλιά Δώρου (απ΄ όπου πήραν το όνομα Δωριείς ) πήγαν στις πλαγιές της Όσσας και του Ολύμπου, στην Ιστιαιώτιδα. Από εκεί τους ξεσήκωσαν οι Καδμείοι και πήγαν και κατοίκησαν στην Πίνδο με το όνομα έθνος Μακεδνό. Τέλος από την Πίνδο κάποιοι από αυτούς πήγαν στη Δρυοπία και από εκεί στην Πελοπόννησο. Γ) Οι Λακεδαιμόνιοι, οι Κορίνθιοι, οι Σικυώνιοι, οι Επιδαύριοι, οι Τροιζήνιοι, οι Ερμιονείς της Πελοποννήσου που έστειλαν πλοία για απόκρουση των Περσών στον Ισθμό και στη Σαλαμίνα, εκτός των Ερμιονέων, ανήκουν στο Δωρικό και Μακεδνόν έθνος, που μετοίκησαν στην Πελοπόννησο από τον Ερινεόν και την Πίνδον.

2. Ο Θουκυδίδης, σχετικά με τους Δωριείς και τα πράγματα στην Ελλάδα μετά τα τρωικά, λέει (σε μετάφραση Ελ. Βενιζέλου) τα εξής: «Καθόσον και μετά τα Τρωικά ακόμη αι μεταναστεύσεις και νέαι εγκαταστάσεις εξηκολούθησαν εις την Ελλάδα, εις τρόπον ώστε δι’ έλλειψιν ησυχίας, δεν ημπόρεσεν αύτη να αναπτυχθή. Τωόντι, η μεγάλη βραδύτης της επιστροφής των Ελλήνων από την Τροίαν είχε προκαλέσει πολλάς πολιτικάς μεταβολάς, καθ’ όσον συχναί στάσεις εγίνοντο εις τας πόλεις και όσοι συνεπεία αυτών εξωρίζοντο ίδρυαν νέας τοιαύτας. Και οι σημερινοί Βοιωτοί, εκδιωχθέντες το εξηκοστόν έτος μετά την άλωσιν της Τροίας υπό των Θεσσαλών από την Άρνην, εγκατεστάθησαν εις την χώραν, η οποία σήμερον καλείται Βοιωτία, ενώ πρότερον εκαλείτο Καδμηΐς (μέρος, άλλωστε, αυτών ήτο ήδη εγκατεστημένον από πριν εκεί, και από αυτούς προήρχοντο οι Βοιωτοί που έλαβαν μέρος εις την εκστρατείαν κατά της Τροίας). Και οι Δωριείς με τους Ηρακλείδας κατέλαβαν την Πελοπόννησον το ογδοηκοστόν έτος. Ως εκ τούτου, μόλις μετά παρέλευσιν πολλού καιρού ησύχασεν οριστικώς η Ελλάς και ο πληθυσμός της έπαυσεν υποκείμενος εις βιαίας μετακινήσεις, οπότε και ήρχισε ν’ αποστέλλη αποικίας. Και οι μεν Αθηναίοι απώκισαν τας Ιωνικάς πόλεις της Μικράς Ασίας και τας περισσοτέρας νήσους του Αιγαίου πελάγους, οι δε Πελοποννήσιοι το πλείστον της Ιταλίας και Σικελίας και μερικά άλλα μέρη της λοιπής Ελλάδος. Όλαι αυταί άλλωστε αι αποικίαι ιδρύθησαν μετά τα Τρωικά». (Θουκυδίδης, Α 12)

Επομένως και σύμφωνα με το Θουκυδίδη (Α 3 – 19) : α) Η καθυστέρηση της επιστροφής των Ελλήνων από την Τροία είχε προκαλέσει πολλές πολιτικές μεταβολές, επειδή οι συχνές στάσεις στις πόλεις είχαν ω συνέπεια να εξορίζονται οι στασιαστές και αυτοί να ιδρύουν νέες πόλεις, β) Ογδόντα (80) χρόνια μετά τα Τρωικά ( δηλαδή κάπου το 1129 π.Χ.) οι Δωριείς με τους Ηρακλείδες έφυγαν από τη Στερεά και πήγαν και κατέλαβαν την Πελοπόννησο και αυτό το γεγονός ήταν η τελευταία μετακίνηση Ελληνικών φύλων, αφού έκτοτε ησύχασε οριστικά η Ελλάδα και άρχισε να κάνει αποικίες και οι μεν Αθηναίοι αποίκησαν τις ιωνικές πόλεις της Μ. Ασία και στα νησιά, οι Πελοποννήσου στην Ιταλία και Σικελία κ.α.



Ο Πλάτωνας , σχετικά με την Κάθοδο των Ηρακλειδών με τους Δωριείς, αναφέρει ότι βασιλιάς του Άργους έγινε ο Τήμενος, της Μεσσήνης ο Κρεσφόντης και της Σπάρτης ο Πρόκλης και Ευρυσθένης, ο λόγος που στη Σπάρτη υπήρχαν μετά δυο βασιλιάδες, όλοι παιδιά του Ηρακλή και καλύτεροι ως αρχηγοί από τους απογόνους του Πέλοπα. Ακολούθως οι βασιλιάδες αυτοί ή οι τρεις Δωρικές πόλεις Σπάρτη, Μεσσήνη και Αργος έκαναν συνασπισμό με ηγέτιδα τη Σπάρτη για την αντιμετώπιση των διαφόρων εχθρών τους, πρβ: «Βασιλιάς του Άργους έγινε ο Τήμενος, της Μεσσήνης ο Κρεσφόντης και της Σπάρτης ο Πρόκλης και Ευρυσθένης…. Για την αντιμετώπιση αυτού του κινδύνου, οι Δωριείς ένωσαν τις δυνάμεις τους, που ήταν μοιρασμένες στις τρεις πόλεις τους κάτω από την εξουσία βασιλιάδων που ήταν αδέλφια, γιοι του Ηρακλή. Ο στρατός αυτός ήταν ανώτερος από εκείνο που πολέμησε στην Τροία (υπονοεί του Μενελάου και του Αγαμέμνονα). Πρώτα-πρώτα, όλοι θεωρούμε ότι οι γιοί του Ηρακλή ήταν καλύτεροι αρχηγοί από τα εγγόνια του Πέλοπα. Τέλος, έλεγα ότι εκίνοι ήταν Αχαιοί, που είχαν νικηθεί από τους Δωριείς.»… (Πλάτων Νόμοι Γ, 683 – 686)

Ο Θουκυδίδης ( 3 – 9) αναφέρει ότι μετά τα Τρωικά, επειδή δεν υπήρχε πολιτική σταθερότητα στις περισσότερες Ελληνικές πόλεις κράτη, δεν ήκμασε καμιά από αυτές πλην της Σπάρτης, η οποία επειδή επί 400 χρόνια και ίσως και περισσότερο πριν από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο είχαν πολιτική σταθερότητα, μπόρεσαν και έγιναν ισχυροί και να ηγεμονεύουν των άλλων πόλεων, πρβ: «Διότι επί τετρακόσια ήδη έτη προ του τέλους του παρόντος πολέμου, ίσως και ολίγον περισσότερον χρόνον, οι Λακεδαιμόνιοι διατηρούν το ίδιον πολίτευμα, και αυτός είναι ο λόγος, ένεκα του οποίου έγιναν ισχυροί και ημπόρεσαν να ρυθμίζουν και τα των άλλων πόλεων. Ολίγον χρόνον από την κατάλυσιν των τυράννων εις την Ελλάδα, έγινε και η μάχη του Μαραθώνας μεταξύ Περσών και Αθηναίων. Δέκα άλλωστε έτη μετά την μάχην αυτήν ο βάρβαρος ήλθε πάλιν με τον μεγάλον στρατόν και στόλον του εναντίον της Ελλάδος, διά να την υποδούλωση. Και ενώπιον του επικρεμασθέντος μεγάλου κινδύνου, οι Λακεδαιμόνιοι, λόγω του ότι ήσαν το ισχυρότερον Ελληνικόν κράτος, ανέλαβαν την αρχηγίαν των συμπολεμησάντων Ελλήνων» (Θουκυδίδης Α 18, μετάφραση Ελ. Βενιζέλου)

Ο Διόδωρος (Βίβλος 7, Αποσπάσματα 12) λέει ότι οι Λακεδαιμόνιοι, εφαρμόζοντας τους νόμους του Λυκούργου από ασήμαντοι έγιναν οι δυνατότεροι των Ελλήνων και διατήρησαν την ηγεμονία των Ελλήνων επί περισσότερα από 400 χρόνια. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω)


1. Πριν τους Περσικούς πολέμους η Κρήτη ήταν ενιαίο κράτος, πλην της πόλης Λύκτος που μετά την κάθοδο των Δωριέων με τους Ηρακλείδες και την ανάπτυξη της εκδωρισθείσς Σπάρτης άρχισε να επιζητεί την ανεξαρτησία της από την Κνωσό και την ένωσή της με τους Σπαρτιάτες, επειδή θεωρούσε ότι οι κάτοικοί της ήταν πιο συγγενείς με τους Σπαρτιάτες

2. Μετά τους νικηφόρους Περσικούς πολέμους, οι Έλληνες μοιράστηκαν σε δυο στρατόπεδα. Από τη μια ήσαν αυτοί που ήθελαν ως ηγεμόνες της Ελλάδας την Αθήνα και από την άλλη αυτοί που ήθελαν την Σπάρτη, κάτι που δεν άρχισε να φέρει τον εμφύλιο, και ο οποίο δεν άργησε να παρασύρει και την Κρήτη, με συνέπεια να διασπαστεί από εννιαία που ήταν μέχρι τότε σε πολλές ανεξάρτητες πόλεις Κράτη: Κνωσός, Λύττος, Γόρτυνα, Κυδωνία, Ιτανος κ.α.

Στον ως άνω εμφύλιο πόλεμο ή άλλως Πελοποννησιακός πόλεμος, ο Θουκυδίδης λέει ότι η Κρήτη μαζί με τους περισσότερους νησιώτες: Χιώτες, Λέσβιους, Κερκυραίους, Ζακυνθινούς, Κυκλαδίτες κ.α. ήταν με το μέρος των Αθηνών. Αντίθετα όλες σχεδόν οι πόλεις της Πελοποννήσου (εκτός από τους Αργίτες και Αχαιούς), οι Μεγαρίτες, οι Βοιωτοί, οι Λοκροί, οι Μακεδόνες κ.α. ήσαν με το μέρος των Σπαρτιατών.

Ο Θουκυδίδης (Β, 169) αναφέρει επίσης ότι ο Κρητικός Νικίας, πρόξενος των Αθηναίων στη Γόρτυνα, κάλεσε τους Αθηναίους να στείλουν καράβια εναντίον της Κυδωνίας, οι οποίοι ήσαν εχθρικοί απέναντι των Αθηνών, ώστε να καταλάβουν και να πάνε με τους Αθηναίους. Στην πραγματκότητα όμως, για να ικανοποιήσουν οι Γορτύνιοι την Πολίχνη, γείτονα πόλη των Κυδωνιατών. Οι Πολιχνίτες με τους Αθηναίους μόλις έφτασαν τα καράβια των Αθηναίων ρήμαξαν τους Κυδωνιάτες.

Ο Θουκυδίδης (Ζ, 57) αναφέρει επίσης ότι οι Κρήτες και οι Αιτωλοί ακολούθησαν ως μισθοφόροι στην εκστρατεία των Αθηναίων στη Μεγάλη Ελλάδα κατά την εποχή του εμφύλιου μεταξύ Σπαρτιατών και Αθηναίων, πρβ: «Οι Κρήτες και οι Αιτωλοί ηκολούθησαν ωσαύτως ως μισθοφόροι. Οι Κρήτες θα επροτίμων βέβαια να εκστρατεύσουν υπέρ των κατοίκων της Γέλας, την οποίαν είχαν αποικίσει από κοινού μετά των Ροδίων, χάριν του μισθού όμως, συνήνεσαν να εκστρατεύσουν εναντίον των αποίκων των». (Θουκυδίδης Ζ, 57)

3. Ο Διόδωρος Σικελιώτης (βίβλος 16, 62) αναφέρει ότι επί εποχής Φιλίππου του Μακεδόνα κάποιοι Κνώσιοι πήγαν στη Λακωνική Μαλέα και στρατολόγησαν μισθοφόρους με αρχηγό το Φάλαικο και κατέλαβαν τη πόλη τη Λύκτο. Κατόπιν αυτού οι Λύκτιοι ζήτησαν την βοήθεια των Σπαρτιατών. Οι Σπαρτιάτες με στρατηγό τον Αρχίδαμο ήταν τότε έτοιμοι με στρατιωτικές και ναυτικές δυνάμεις να πάνε στην Ιταλία προκειμένου να βοηθήσουν τους Ταραντίνους που ήταν σε πόλεμο με τους Λευκαντούς, αντί αυτού προτίμησαν να πάνε να βοηθήσουν λέει τους Λύκτιους ως συγγενείς, κάτι που έκαναν. Ο Φάλαικος και οι μισθοφόροι του ήταν από τη Φωκίδα-Λοκρίδα και είχαν πάει στην Πελοπόννησο, γιατί είχαν κάνει συμφωνία με το Φίλιππο να φύγουν από εκεί για να μη τους σκοτώσει, επειδή λεηλάτησαν το μαντείο των Δελφών. Ωστόσο ο Φάλαικος μετά σκοτώθηκε στην Κυδωνία, όταν πήγε να την καταλάβει και δεν το κατόρθωσε. Επομένως αφού η πόλη Λύκτος μέχρι την εποχή του Φίλιππου δε είχε δική της φρουρά, όπως προφανώς και η Κυδωνία, άρα μέχρι τότε οι Κρητικές πόλεις δεν ήταν διασπασμένες. Αυτό έγινε μετά από το γεγονός αυτό και την ανάμειξη των Σπαρτιατών στα θεματα της Κνωσού.

4. Στην Κρήτη κατά την περίοδο που οι Μακεδόνες άρχισαν να γίνονται το πιο ισχυρό Ελληνικό φύλο αναπτύχτηκε ένα φιλομακεδονικό κλίμα. Οι μεγάλες πόλεις Κνωσός, Κυδωνία, Υρτακίνα κ.α. πρωτοστάτησαν σ’ αυτό. Οι Σπαρτιάτες που πρωστατευαν τη Λύκτο ανησύχησαν έστειλαν τον Αγησίλαο, αδελφό του βασιλιά της Σπάρτης για να περιστείλει το φιλομακεδονικό ρεύμα. Αυτός υποκίνησε κάποιες Κρητικές πόλεις σε πειρατικές ενέργειες κατά της ελεύθερης σύνδεσης και επικοινωνίας του Αλέξανδρου με την κυρίως Ελλάδα. Η αντίδραση του Αλέξανδρου ήταν άμεση. Έστειλε τον ναύαρχο Αμφοτερό να διαλύσει την Σπαρτιάτικη παρουσία στην Κρήτη. Στην εκστρατεία του Μ. Αλέξανδρου στην Ασία, εκτός από τον Κρητικό ναύαρχο Νέαρχο συμμετείχαν και πάρα πολλοί Κρήτες ναύτες και τοξότες.

5. Κατά τον 3ο π.Χ. αιώνα επιρροή στην Κρήτη προσπάθησαν να αποκτήσουν οι Πτολεμαίοι, το Ελληνιστικό βασίλειο της Αιγύπτου. Η ανάγκη ελέγχου των θαλασσίων δρόμων της ανατολικής Μεσογείου ώθησε τους Πτολεμαίους να ενδιαφερθούν για την Κρήτη, που αποτέλεσε το κέντρο της εξωτερικής τους πολιτικής. Αφορμή για να αναμειχθούν στα Κρητικά πράγματα τους έδωσαν οι Ιτάνιοι, όταν βρισκόμενοι σε διαμάχη με τούς Πραισίους για τον έλεγχο του Ιερού του Δικταίου Διός τους κάλεσαν σε βοήθεια. Ο φιλόδοξος και δυναμικός βασιλείας της Αιγύπτου Πτολεμαίος Φιλάδελφος Β΄ έστειλε τον ναύαρχο Πάτροκλο, που εγκαταστάθηκε στην Ίτανο, δημιουργώντας ένα Πτολεμαικό προτεκτοράτο που διατηρήθηκε περίπου δύο αιώνες. Το Ιερό του Δικταίου Διός τοποθετείται κοντά στην περιοχή του σημερινού Παλαίκαστρου Σητείας. Η επιρροή των Πτολεμαίων φαίνεται να επεκτάθηκε σε όλη την Κρήτη .Αυτό μαρτυρούν επιγραφές και τιμητικά ψηφίσματα που βρέθηκαν σε διάφορες πόλεις, όπως στην Γόρτυνα, στην Ελεύθερνα, στην Λάππα, στη Φαλάσαρνα κ.α.

Αλλά δεν ήταν μόνο οι Πτολεμαίοι που επιχείρησαν, και πέτυχαν, να διεισδύσουν και να προσεταιριστούν τις Κρητικές πόλεις. Το ίδιο έκαναν και άλλα Ελληνιστικά βασίλεια. Έτσι κατά καιρούς διάφορες πόλεις τις Κρήτης είχαν συνάψει σχέσεις φιλίας με διάφορα Ελληνιστικά βασίλεια. Τέτοιες ήταν η περίπτωση της Λύκτου που συμμάχησε με το βασίλειο των Σελευκιδών, και της Ελεύθερνας και Ιεράπυτνας με το βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονο τον Δόσωνα. Ένας άλλος βασιλιάς της Μακεδονίας, ο Φίλλιπος Ε΄, που ονειρευόταν να κυριαρχήσει σε όλο τον Ελληνικό χώρο, με την πολιτική του στο Αιγαίο έμπλεξε την Κρήτη σε περιπέτειες. Βλέποντας ότι η πανίσχυρη Ρόδος, που έλεγχε όλους τους θαλάσσιους δρόμους με τον στόλο της ήταν εμπόδιο στα σχέδια του, εξώθησε σε πειρατεία την Ιεράπυτνα και την Ολούντα εναντίον των Ροδίων. Οι Ρόδιοι απάντησαν συμμαχώντας με τους Ρωμαίους, που ξεκίνησαν πόλεμο κατά του Φιλλίπου και ύστερα συμμάχησαν με την Κνωσό, για να επιτεθούν και οι δύο μαζί κατά των συμμάχων του Φίλλιπου, Ιεράπυτνας και Ολούντας. Ο πόλεμος αυτός που ονομάζεται Κρητικός πόλεμος τελείωσε με βαριά ήττα της Ιεράπυτνας και της Ολούντας. Όλες αυτές οι εξωτερικές διεισδύσεις στην Κρήτη είχαν σαν αποτέλεσμα το αποκορύφωμα των εσωτερικών εντάσεων και αντιθέσεων, με άμεση συνέπεια να σημειωθούν οι σκληρότεροι και πιο αιματηροί πόλεμοι.



Posted in Books | Tagged , , , | Leave a comment

























SOURCE  © 1993 The Regents of the University of California

Posted in Books | Tagged , , , | Leave a comment