Three challenges for the web, according to its inventor

On 12/03/17 was the world wide web’s 28th birthday. Here’s a message from our founder and web inventor Sir Tim Berners-Lee on how the web has evolved, and what we must do to ensure it fulfils his vision of an equalising platform that benefits all of humanity.

Today marks 28 years since I submitted my original proposal for the world wide web. I imagined the web as an open platform that would allow everyone, everywhere to share information, access opportunities and collaborate across geographic and cultural boundaries. In many ways, the web has lived up to this vision, though it has been a recurring battle to keep it open. But over the past 12 months, I’ve become increasingly worried about three new trends, which I believe we must tackle in order for the web to fulfill its true potential as a tool which serves all of humanity.

1)   We’ve lost control of our personal data

The current business model for many websites offers free content in exchange for personal data. Many of us agree to this – albeit often by accepting long and confusing terms and conditions documents – but fundamentally we do not mind some information being collected in exchange for free services. But, we’re missing a trick. As our data is then held in proprietary silos, out of sight to us, we lose out on the benefits we could realise if we had direct control over this data, and chose when and with whom to share it. What’s more, we often do not have any way of feeding back to companies what data we’d rather not share – especially with third parties – the T&Cs are all or nothing.

This widespread data collection by companies also has other impacts. Through collaboration with – or coercion of – companies, governments are also increasingly watching our every move online, and passing extreme laws that trample on our rights to privacy. In repressive regimes, it’s easy to see the harm that can be caused – bloggers can be arrested or killed, and political opponents can be monitored. But even in countries where we believe governments have citizens’ best interests at heart, watching everyone, all the time is simply going too far. It creates a chilling effect on free speech and stops the web from being used as a space to explore important topics, like sensitive health issues, sexuality or religion.

2)   It’s too easy for misinformation to spread on the web

Today, most people find news and information on the web through just a handful of social media sites and search engines. These sites make more money when we click on the links they show us. And, they choose what to show us based on algorithms which learn from our personal data that they are constantly harvesting. The net result is that these sites show us content they think we’ll click on – meaning that misinformation, or ‘fake news’, which is surprising, shocking, or designed to appeal to our biases can spread like wildfire. And through the use of data science and armies of bots, those with bad intentions can game the system to spread misinformation for financial or political gain.

3)   Political advertising online needs transparency and understanding

Political advertising online has rapidly become a sophisticated industry. The fact that most people get their information from just a few platforms and the increasing sophistication of algorithms drawing upon rich pools of personal data, means that political campaigns are now building individual adverts targeted directly at users. One source suggests that in the 2016 US election, as many as 50,000 variations of adverts were being served every single day on Facebook, a near-impossible situation to monitor. And there are suggestions that some political adverts – in the US and around the world – are being used in unethical ways – to point voters to fake news sites, for instance, or to keep others away from the polls. Targeted advertising allows a campaign to say completely different, possibly conflicting things to different groups. Is that democratic?

These are complex problems, and the solutions will not be simple. But a few broad paths to progress are already clear. We must work together with web companies to strike a balance that puts a fair level of data control back in the hands of people, including the development of new technology like personal “data pods” if needed and exploring alternative revenue models like subscriptions and micropayments. We must fight against government over-reach in surveillance laws, including through the courts if necessary. We must push back against misinformation by encouraging gatekeepers such as Google and Facebook to continue their efforts to combat the problem, while avoiding the creation of any central bodies to decide what is “true” or not. We need more algorithmic transparency to understand how important decisions that affect our lives are being made, and perhaps a set of common principles to be followed. We urgently need to close the “internet blind spot” in the regulation of political campaigning.

Our team at the Web Foundation will be working on many of these issues as part of our new five year strategy – researching the problems in more detail, coming up with proactive policy solutions and bringing together coalitions to drive progress towards a web that gives equal power and opportunity to all. I urge you to support our work however you can – by spreading the word, keeping up pressure on companies and governments or by making a donation. We’ve also compiled a directory of other digital rights organisations around the world for you to explore and consider supporting too.

I may have invented the web, but all of you have helped to create what it is today. All the blogs, posts, tweets, photos, videos, applications, web pages and more represent the contributions of millions of you around the world building our online community. All kinds of people have helped, from politicians fighting to keep the web open, standards organisations like W3C enhancing thepower, accessibility and security of the technology, and people who have protested in the streets. In the past year, we have seen Nigerians stand up to a social media bill that would have hampered free expression online, popular outcry and protests at regional internet shutdowns in Cameroonand great public support for net neutrality in both India and the European Union.

It has taken all of us to build the web we have, and now it is up to all of us to build the web we want – for everyone.  If you would like to be more involved, then do join our mailing list, do  contribute to us, do join or donate to any of the organisations which are working on these issues around the world.

Sir Tim Berners-Lee

The Web Foundation is at the forefront of the fight to advance and protect the web for everyone. We believe doing so is essential to reverse growing inequality and empower citizens. You can follow our work by signing up to our newsletter, and find a local digital rights organisation to support here on this list. Additions to the list are welcome and may be sent to


Posted in Computers and Internet | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Ψευδείς Ειδήσεις στο διαδίκτυο

Fake News: Ώρα δράσης ενάντια στον αλγόριθμο Google και facebook

Syγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον πολιτικών, δημοσιογράφων και εκατοντάδων πολιτών πραγματοποιήθηκε σήμερα στο Ευρωκοινοβούλιο η ημερίδα «Οι Ψευδείς Ειδήσεις στα Social Media ως διαμορφωτές της πραγματικότητας». Η εκδήλωση, που επιχείρησε να αποτυπώσει το τοπίο που δημιουργείται σήμερα στο πεδίο της ενημέρωσης λόγω της διακίνησης ψευδών ειδήσεων και να προτείνει λύσεις για τη διαχείριση του φαινομένου, διοργανώθηκε με την υποστήριξη της ευρωομάδας της ΣΥΡΙΖΑ από τον ευρωβουλευτή  Στέλιο Κούλογλου σε συνεργασία με τον Ιταλό ευρωβουλευτή Curzio Maltese της ομάδας L’Altra Europa con Tsipras και τον Ισπανό ευρωβουλευτή Miguel Urban από τους Podemos.

Στο πάνελ της εκδήλωσης το οποίο συντόνισε ο Έλληνας ευρωβουλευτής, έλαβαν μέρος, ο Αμερικανός Paul Horner, του οποίου οι ψευδείς ειδήσεις διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις πρόσφατες προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ, ο Γάλλος blogger και εκπαιδευτής Michel Christophe, η Ισπανίδα δημοσιογράφος Clara Jiménez, υποψήφια για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Δημοσιογραφίας 2017, ο Έλληνας ακαδημαϊκός, καθηγητής του τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ, Ανδρέας Βέγλης και η Ισπανίδα επικοινωνιολόγος και δημοσιογράφος, Lidia Ucher.

Ανοίγοντας την ημερίδα, ο Στ. Κούλογλου τόνισε: «Είναι μια εκδήλωση που αφορά όχι μόνο την ενημέρωση των πολιτών, αλλά και τη δημοκρατία. Πρέπει εδώ σήμερα να συζητήσουμε και να καταλήξουμε σε ιδέες και προτάσεις για το πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αυτό το φαινόμενο. Σύμφωνα με μια τελευταία έρευνα που έγινε από το Buzzfeed, ένα αμερικανικό δίκτυο, κατά τους τρεις τελευταίους μήνες της προεκλογικής περιόδου στην Αμερική, στις είκοσι μεγαλύτερες σε διάδοση ειδήσεις, που δημοσιεύτηκαν στο Facebook, οι ψεύτικες κυριάρχησαν επί των πραγματικών. 8,7 εκ. άνθρωποι είδαν τις ψεύτικες και μόνο 7,5 είδαν τις αληθινές. Και ταυτόχρονα, το 85% αυτών των ψεύτικων ειδήσεων ήταν υπέρ του Τραμπ ή κατά της Χίλαρι Κλίντον. Οι ψεύτικες ειδήσεις χρησιμοποιούνται από την ακροδεξιά και βλέπουμε σήμερα το ίδιο φαινόμενο να επαναλαμβάνεται στην προεκλογική εκστρατεία της Ολλανδίας». 

Ξεκινώντας από μια σκιαγράφηση του φαινομένου, ο Καθηγητής στο Τμήμα ΜΜΕ του ΑΠΘ, Ανδρέας Βέγλης είπε πως δεν πρόκειται για κάτι νέο, καθώς οι ψευδείς ειδήσεις άρχισαν να υπάρχουν ήδη από τότε που ξεκίνησαν να κυκλοφορούν και οι εφημερίδες. Επίσης, διαχώρισε τα είδη των ψευδών ειδήσεων ανάλογα με τον τρόπο που δημιουργούνται ή το στόχο που εξυπηρετούν. Σύμφωνα με τον κ. Βέγλη, αλγόριθμοι είναι αυτοί που διαχειρίζονται τις ειδήσεις που διακινούν οι πλατφόρμες, προσαρμοσμένοι στις προτιμήσεις και στις απόψεις των χρηστών. Όπως υποστήριξε, για την αντιμετώπιση του φαινομένου και τον περιορισμό των επιπτώσεων, χρειάζεται καταρχάς ενημέρωση του κοινού, έλεγχος από τις πλατφόρμες, διακοπή της χρηματοδότησης των διαφημίσεων στις εν λόγω αναρτήσεις αλλά και επιβεβαίωση από τα ΜΜΕ.

Ένα διαχωρισμό ανάμεσα σε καλές και κακές ψευδείς ειδήσεις επιχείρησε ο Paul Horner, o Αμερικανός δημοσιογράφος που ασχολείται για έξι και πλέον χρόνια με την παραγωγή και διάχυση ψευδών ειδήσεων στο διαδίκτυο. Ο Horner υποστήριξε μέσα από παραδείγματα, ότι η πρόθεση του ίδιου είναι καλή, αλλά υπάρχουν κι αυτοί που θα χρησιμοποιήσουν τις ψευδείς ειδήσεις με σκοπό το κέρδος ή την επιρροή. Χαρακτηριστικά για την περίπτωση του Ντ. Τραμπ, μίλησε για τον τρόπο με τον οποίο ο τελευταίος και οι υποστηρικτές του μεταχειρίστηκαν ψευδείς ειδήσεις ως αληθινές ή, αντίστροφα, κατέφυγαν στην απαξίωση ειδήσεων που δεν ήταν της αρεσκείας τους, χαρακτηρίζοντας τις ψευδείς, με απώτερο στόχο και στις δύο περιπτώσεις την εξυπηρέτηση της δικής τους ατζέντας.

Μιλώντας για τις γαλλικές προεδρικές εκλογές, τον κίνδυνο που ελλοχεύει από τη χρήση των ψευδών ειδήσεων για την έκβασή τους, ο Michel Christophe υποστήριξε ότι η καταστολή ως ένα από τα μέσα επίλυσης του φαινομένου-προβλήματος θέτει ζητήματα ελευθερίας της έκφρασης. Στο πλαίσιο αυτό, ο κριτικός και εκπαιδευτής εξήγησε τον τρόπο με τον οποίο η γαλλική εφημερίδα Le Monde ανέπτυξε ένα σύστημα σήμανσης για να κατηγοριοποιούνται οι δικτυακοί τόποι και να ελέγχεται έτσι η αξιοπιστία του περιεχομένου τους. Για τον ίδιο ωστόσο το κλειδί βρίσκεται στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης του καταναλωτή ειδήσεων μέσα από μεθόδους που αναπτύσσονται στη γαλλική Εκπαίδευση, όπως αυτή που παρουσίασε.

Η  Clara Jiménez από την συνεργατική δημοσιογραφική πλατφόρμα Maldito Bulo, που έχει ως αποστολή τον εντοπισμό και τη διάψευση ψευδών ειδήσεων στο ισπανικό διαδίκτυο, εξήγησε πως το φαινόμενο πυροδοτούν δύο λόγοι: το οικονομικό συμφέρον και η ιδεολογία που γεννά προκαταλήψεις. Σύμφωνα με τη Jiménez, οι αναγνώστες πρέπει να εμπλακούν περισσότερο, να μοιραστούν ή να διαδώσουν μια είδηση υπεύθυνα. 

Συνολικά, οι απόψεις συνέκλιναν προς λύσεις όπως η εκπαίδευση των πολιτών, ο περιορισμός των διαθέσιμων μέσων για τους δημιουργούς ψευδών ειδήσεων, ο διαρκής έλεγχος στις πλατφόρμες και στα κοινωνικά δίκτυα για τις πληροφορίες που διακινούνται (που έχει ανακοινωθεί αλλά δεν φαίνεται να εφαρμόζεται στην πράξη). Τόσο για την προστασία των πολιτών όσο και για την προστασία της δημοκρατίας, όπως ανέφερε μεταξύ άλλων ο Ισπανός ευρωβουλευτής Miguel Urban Crespo, ο οποίος και συνόψισε τα συμπεράσματα της εκδήλωσης.

Δείτε εδώ το βίντεο από ολόκληρη την εκδήλωση

* Βίντεο και φωτογραφίες της εκδήλωσης από τον Β. Κατσαρδή

pagan tvxs

Posted in Computers and Internet | Tagged , , , , , , | Leave a comment


Big data’s power is terrifying. That could be good news for democracy
BY George Monbiot

Has a digital coup begun? Is big data being used, in the US and the UK, to create personalised political advertising, to bypass our rational minds and alter the way we vote? The short answer is probably not. Or not yet.

A series of terrifying articles suggests that a company called Cambridge Analytica helped to swing both the US election and the EU referendum by mining data from Facebook and using it to predict people’s personalities, then tailoring advertising to their psychological profiles. These reports, originating with the Swiss publication Das Magazin (published in translation by Vice), were clearly written in good faith, but apparently with insufficient diligence. They relied heavily on claims made by Cambridge Analytica that now appear to have been exaggerated. I found the story convincing, until I read the deconstructions by Martin Robbins on Little Atoms, Kendall Taggart on Buzzfeed and Leonid Bershidsky on Bloomberg.

None of this is to suggest we should not be vigilant. The Cambridge Analytica story gives us a glimpse of a possible dystopian future, especially in the US, where data protection is weak. Online information already lends itself to manipulation and political abuse, and the age of big data has scarcely begun. In combination with advances in cognitive linguistics and neuroscience, this data could become a powerful tool for changing the electoral decisions we make.

Our capacity to resist manipulation is limited. Even the crudest forms of subliminal advertising swerve past our capacity for reason and make critical thinking impossible. The simplest language shifts can trip us up. For example, when Americans were asked whether the federal government was spending too little on “assistance to the poor”, 65% agreed. When they were asked whether it was spending too little on “welfare”, 25% agreed. What hope do we have of resisting carefully targeted digital messaging that uses trigger words to influence our judgment? Those who are charged with protecting the integrity of elections should be urgently developing a new generation of safeguards.
Already big money exercises illegitimate power over political systems, making a mockery of democracy: the battering ram of campaign finance, which gives billionaires and corporations a huge political advantage over ordinary citizens; the dark money network (a web of lobby groups, funded by billionaires, that disguise themselves as thinktanks); astroturf campaigning (employing people to masquerade as grassroots movements); and botswarming (creating fake online accounts to give the impression that large numbers of people support a political position). All these are current threats to political freedom. Election authorities such as the Electoral Commission in the UK have signally failed to control these abuses, or even, in most cases, to acknowledge them.
China shows how much worse this could become. There, according to a recent article in Scientific American, deep-learning algorithms enable the state to develop its “citizen score”. This uses people’s online activities to determine how loyal and compliant they are, and whether they should qualify for jobs, loans or entitlement to travel to other countries. Combine this level of monitoring with nudging technologies – tools designed subtly to change people’s opinions and responses – and you develop a system that tends towards complete control.
That’s the bad news. But digital technologies could also be a powerful force for positive change. Political systems, particularly in the Anglophone nations, have scarcely changed since the fastest means of delivering information was the horse. They remain remote, centralised and paternalist. The great potential for participation and deeper democratic engagement is almost untapped. Because the rest of us have not been invited to occupy them, it is easy for billionaires to seize and enclose the political cyber-commons.

A recent report by the innovation foundation Nesta argues that there are no quick or cheap digital fixes. But, when they receive sufficient support from governments or political parties, new technologies can improve the quality of democratic decisions. They can use the wisdom of crowds to make politics more transparent, to propose ideas that don’t occur to professional politicians, and to spot flaws and loopholes in government bills.

Among the best uses of online technologies it documents are the LabHacker and eDemocracia programmes in Brazil, which allow people to make proposals to their representatives and work with them to improve bills and policies; Parlement et Citoyens in France, which plays a similar role; vTaiwan, which crowdsources new parliamentary bills; the Better Reykjavík programme, which allows people to suggest and rank ideas for improving the city, and has now been used by more than half the population; and the Pirate party, also in Iceland, whose policies are chosen by its members, in both digital and offline forums. In all these cases, digital technologies are used to improve representative democracy rather than to replace it.

Participation tends to be deep but narrow. Tech-savvy young men are often over-represented, while most of those who are alienated by offline politics remain, so far, alienated by online politics. But these results could be greatly improved, especially by using blockchain technology (a method of recording data), text-mining with the help of natural language processing (that enables very large numbers of comments and ideas to be synthesised and analysed), and other innovations that could make electronic democracy more meaningful, more feasible and more secure.
Of course, there are hazards here. No political system, offline or online, is immune to hacking; all systems require safeguards that evolve to protect them from being captured by money and undemocratic power. The regulation of politics lags decades behind the tricks, scams and new technologies deployed by people seeking illegitimate power. This is part of the reason for the mass disillusionment with politics: the belief that outcomes are rigged, and the emergence of a virulent anti-politics that finds expression in extremism and demagoguery.

Either we own political technologies, or they will own us. The great potential of big data, big analysis and online forums will be used by us or against us. We must move fast to beat the billionaires.


Posted in Computers and Internet | Tagged , , , , , | Leave a comment

Το σπήλαιο Πετραλώνων (1)


Το σπήλαιο Πετραλώνων ανακαλύφθηκε το 1959 από τον κάτοικο της ομώνυμης κοινότητας Φίλιππο Χαντζαρίδη. Εκατό περίπου μέτρα νοτιότερα από τη σημερινή τεχνητή είσοδο (πίσω από το Μουσείο), βρίσκεται μία σχισμή τού βράχου τής οροφής, απ’ όπου συγχωριανοί τού μπάρμπα-Φίλιππα κατέβηκαν με σχοινιά και αντίκρισαν το καταστόλιστο με σταλακτίτες και σταλαγμίτες εσωτερικό του έγκοιλου, αντί για κάποια πηγή νερού που περίμεναν να βρουν. Παγκόσμια γίνεται γνωστό το 1960, όταν ένας άλλος κάτοικος της κοινότητας Πετραλώνων, ο Χρήστος Σαρηγιαννίδης, βρήκε το περίφημο κρανίο του Αρχανθρώπου.
Οι συστηματικές ανασκαφές άρχισαν το 1965 από τον ιδρυτή της Α.Ε.Ε., καθηγητή Άρη Ν. Πουλιανό, ο οποίος απέδειξε ότι ο Αρχάνθρωπος των Πετραλώνων είναι 700.000 ετών και ότι αποτελεί αρχαϊκή μορφή τού σύγχρονου ανθρώπου (πρώιμο μεταβατικό εξελικτικό στάδιο από τις προγονικές ανθρωπιδικές μορφές στον σώφρονα ΆνθρωποHomo sapiens). Οι έρευνες συνεχίζονται, παρά τις κατά καιρούς διακοπές, στα πλαίσια των δραστηριοτήτων τής Α.Ε.Ε., από τον ίδιο και το γιο του, Δρα Νίκο Α. Πουλιανό.

'Αποψη από τον εντυπωσιακό διάκοσμο του σπηλαίου.

Η είσοδος του σπηλαίου είναι ένα τεχνητό τούνελ 100 περίπου μέτρων, που διανοίχτηκε μέσα σε επιχώσεις, οι οποίες λόγω διάβρωσης της πλαγιάς τού βουνού έχουν επικαλύψει την παλαιά φυσική είσοδο, σφραγίζοντας το έγκοιλο για πάνω από μισό εκ. χρόνια, μέχρι την ημέρα δηλαδή που ανακαλύφθηκε το 1959. Η εσωτερική θερμοκρασία παραμένει σταθερή γύρω στους 17 (+1) βαθμούς Κελσίου χειμώνα – καλοκαίρι. Δεξιά και αριστερά στα τοιχώματα του τούνελ υπάρχουν προθήκες, οι οποίες περιέχουν πέτρινα και οστέινα εργαλεία, καθώς και οστά, σιαγόνες και δόντια διαφόρων ζώων. Ο κύριος όγκος των ευρημάτων πάντως εκτίθεται στην αίθουσα εκθεμάτων τού Ανθρωπολογικού Μουσείου που έχει ανεγερθεί δίπλα στο σπήλαιο. Εκεί που σταματούν οι ράγες τού βαγονιού και τελειώνει το τεχνητό τούνελ αρχίζει το ίδιο το σπήλαιο, με πρώτη τη μικρή “αίθουσα της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος”. Στο σημείο αυτό υπάρχει αριστερά μία υποθετική αναπαράσταση από τη ζωή των Αρχανθρώπων. Όπως και οι υπόλοιπες αναπαραστάσεις, κυρίως ζώων, αυτές έγιναν, υπό την συνεχή επίβλεψη του Δρα Άρη Πουλιανού, από την γλύπτρια Αγγέλικα Καλαϊντίδη – Κοροβέση. Δεξιά, στην ίδια αίθουσα, κάτω από ένα διαφανές πλαστικό, έχουν αποκαλυφθεί και παραμείνει στη θέση τους οστά αλόγου, μία σιαγόνα ελαφιού, μία σιαγόνα άγριου όνου και ένα παλαιολιθικό εργαλείο από χαλαζία. Σημειώνεται ότι οι ονομασίες των αιθουσών και των στοών διευκολύνουν τις ανασκαφικές κλπ επιστημονικές και τεχνικές εργασίες.

Στην παράπλευρη φωτογραφία διακρίνεται η ανασκαφή τής Τομής Β, ένα επίτευγμα των ερευνών, που έδωσε πολύ σημαντικές πληροφορίες για τη χρονολόγηση και τις συνθήκες ζωής των Αρχανθρώπων. Στο σημείο αυτό η στρωματογραφία του σπηλαίου έχει βάθος 17 μέτρα. Συνολικά έχουν ανακαλυφθεί 34 γεωλογικά στρώματα και η δημιουργία τους οφείλεται σε αργή εναπόθεση ιζημάτων. Στις εναλλαγές του χρωματισμού τους αντανακλώνται κλιματικές διακυμάνσεις. Τα πιο σκούρα περιέχουν τα περισσότερα ευρήματα επειδή αντιπροσωπεύουν παγετώδεις περιόδους, όταν κυρίως οι άνθρωποι και πιο σπάνια τα σαρκοβόρα ζώα έμπαιναν μέσα για να προστατευθούν από τις εξωτερικές δυσμενείς κλιματολογικές συνθήκες. Τα πιο ανοικτόχρωμα στρώματα περιέχουν λίγα ευρήματα και ανήκουν σε θερμότερες περιόδους. Σε εποχές, τέλος, έντονης υγρασίας και σταγονορροής, που σχηματίστηκαν τα σταλαγμιτικά στρώματα 1, 10 και 28, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου ευρήματα. Επίσης, σε αυτό το σημείο της Τομής Β, το 11ο στρώμα έφραξε το επονομαζόμενο “πέρασμα των Ηράκλειων Στηλών” (Γιβραλτάρ), αποκλείοντας το νοτιότερο και παλαιότερο τμήμα τού σπηλαίου. Όπως έδειξαν οι απόλυτες και οι έμμεσες χρονολογήσεις το 11ο στρώμα είναι περίπου 700.000 ετών. Επειδή στην επιφάνεια του νοτιότερου τμήματος βρέθηκε ο Αρχάνθρωπος των Πετραλώνων, είναι και αυτός της ίδιας ηλικίας.

O 'Aρης Πουλιανός μπροστά από την Τομή Β' (στρωματογραφία του σπηλαίου)

Προχωρώντας δυτικά από την Τομή Β΄ μπαίνουμε στην “αίθουσα του Αριστοτέλη”, αφιερωμένη στον Σταγειρίτη φιλόσοφο, ο οποίος θεωρείται πατέρας, εκτός από άλλους επιστημονικούς κλάδους, και της Ανθρωπολογίας, καθώς υπήρξε ανάμεσα στους πρώτους που συνέλαβε τη θεωρία για την εξέλιξη της ζωής. Στην αίθουσα αυτή βρέθηκαν κατά τις ανασκαφές πολλά απολιθωμένα οστά αρκούδας. Είναι πιθανό οι Αρχάνθρωποι να τις έβρισκαν ενίοτε σε χειμερία νάρκη μέσα στο σπήλαιο, να τις σκότωναν και στη συνέχεια να τρέφονταν με το κρέας τους, χρησιμοποιώντας επίσης το δέρμα για ένδυση, τα κόκαλα για την παραγωγή οστέινων εργαλείων κλπ. Για την “αίθουσα του Αριστοτέλη” φιλοτεχνήθηκε ένα ομοίωμα αρκούδας όπου και τοποθετήθηκε. Στα αριστερά και ψηλά, στο σημείο που ενώνεται το σταλαγμιτικό δάπεδο με τη μεγάλη σαν αψίδα οροφή, υπήρχε μία παλαιά φυσική είσοδος, η οποία έφραξε με ιζήματα και μπάζα πριν από 550.000 χρόνια.

'Αποψη του εντυπωσιακού διακόσμου της μεγάλης αίθουσας

Στη συνέχεια και αφού περιηγηθούμε τις αίθουσες που είναι αφιερωμένες στην Νταϊάνα Φόσσεϋ και τον Αναξαγόρα, φτάνουμε σε εκείνη του ανασκαφέα του σπηλαίου Πετραλώνων “Άρη Ν. Πουλιανού”. Εδώ, σε βάθος 30 μέτρων έχει βρεθεί τμήμα κρανίου νεαρού Αρχανθρώπου. Αυτή η αίθουσα είναι η μεγαλύτερη του σπηλαίου, το οποίο είναι πολύ μεγαλύτερο από το τμήμα που είναι επισκέψιμο σήμερα, γεγονός που μπορεί να διαπιστωθεί εύκολα από το χάρτη του που υπάρχει στον εξωτερικό τοίχο του Μουσείου. Η διαδρομή που ακολουθούμε σήμερα είναι 700 μέτρα, ενώ το μήκος όλων των διακλαδώσεων ξεπερνά τα 2 χιλιόμετρα.

Επιστρέφοντας, μπαίνουμε στην “αίθουσα της Μεσογείου”, όπου κατεβαίνοντας στα αριστερά βρίσκεται η αναπαράσταση μίας εστίας. Εκεί έχουν βρεθεί ίχνη φωτιάς από καμένα κοκάλα και στάχτες που χρονολογούνται και αυτές στις 700.000 πριν από σήμερα και αντιπροσωπεύουν την αρχαιότερη φωτιά που έχει ανάψει ανθρώπινο χέρι πάνω στη Γη. (Οι αυθεντικές στάχτες εκτίθενται στο Ανθρωπολογικό Μουσείο).

Στο σημείο αυτό, ο επισκέπτης τού σπηλαίου μπορεί να παρατηρήσει, γύρω-γύρω στα τοιχώματα του σπηλαίου και ψηλότερα από το σταλαγμιτικό δάπεδο, πολλές πέτρες συγκολλημένες με σταλαγμιτικό υλικό. Αυτό συμβαίνει γιατί τα ιζήματα του δαπέδου υπέστησαν καθίζηση κατά τις διάφορες εποχές ξηρασίας που ακολούθησαν τη δημιουργία τους και υποχώρησαν, αλλού 2,5 μέτρα, αλλού μισό μέτρο κι’ αλλού λιγότερο. Με παρόμοιο τρόπο ήταν συγκολλημένο τη μέρα που βρέθηκε, το 1960, το κρανίο τού Αρχανθρώπου

Το σημείο που το χώμα υπέστη καθίζηση και η παλαιότερη στάθμη του φαίνεται από τις πέτρες που είναι κολλημένες στα τοιχώματα του σπηλαίου.

Το τελευταίο επισκέψιμο τμήμα είναι το “Μαυσωλείο”, που είναι η πιο στεγνή και πιο ζεστή αίθουσα του σπηλαίου. Εδώ βρέθηκε το κρανίο και ο σκελετός τού Αρχανθρώπου, ο οποίος ή ταν άντρας και είχε ύψος 155-157 εκατοστά. Πέθανε σε ηλικία περίπου 30-35 ετών, ήταν δηλαδή πολύ ηλικιωμένος για την εποχή του, αφού η μέση ηλικία κυμαινότανε τότε ανάμεσα στα 18 και τα 20 χρόνια. Γύρω του βρέθηκαν διάσπαρτα οστά ζώων, τα περισσότερα υπολείμματα τροφής, πολλές οστέινες βελόνες και ίχνη φωτιάς. Τα χαρακτηριστικά τού προσώπου τού Αρχανθρώπου των Πετραλώνων μαρτυρούν τον αρχαιότερο πρόγονο των Ευρωπαίων που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα.



(Μετάφραση από το σχετικό κεφάλαιο της διδακτορικής διατριβής του Νίκου Α. Πουλιανού: «Το σπήλαιο και ο άνθρωπος των Πετραλώνων – La grotta e l΄ uomo di Petralona», Σεπτ. 1995, εκδ. Ανθρωπολογικού Ινστιτούτου Φλωρεντίας).


     Πριν αναπτυχθεί η συζήτηση σχετικά με τη στρωματογραφία, είναι αναγκαίο να γίνει μία σύντομη ιστορική αναδρομή των ερευνών και των εργασιών που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα στο σπήλαιο Πετραλώνων, για να γίνει φανερή η αλληλουχία των γεγονότων, τα οποία επέτρεψαν τη συλλογή των επιστημονικών πληροφοριών που έκρυβαν τα ιζήματά του.
Όπως προαναφέρθηκε, τα πρώτα απολιθώματα που βρέθηκαν ήταν δύο δόντια ζώων που απέστειλε η Κοινότητα Πετραλώνων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Κατά τις εξερευνήσεις που ακολούθησαν από τον Ι. Πετρόχειλο (1959, 1960α), συνελέγησαν επιπλέον διάφορα οστά, για τα οποία όμως είναι άγνωστος ο ακριβής αριθμός, η θέση ανεύρεσης και ο σημερινός χώρος φύλαξής τους.
      Επόμενες εργασίες έλαβαν χώρα εκ μέρους του Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης. Αυτό προκύπτει από τον Πρόλογο του 9ου τόμου του Ι.Γ.Ε.Υ. (Ινστιτούτου Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους, σημερινό Ι.Γ.Μ.Ε.), όπου ο τότε Γενικός Διευθυντής, Δρ. Κ. Ζάχος (1964) αναφέρει: “Εν συνεχεία της ανευρέσεως του κρανίου του Παλαιοανθρώπου… διενεργήθηκαν συστηματικαί μελέται και ανασκαφαί του σπηλαίου υπό του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το δε ούτως εξαγχθέν παλαιοντολογικόν υλικόν επεξειργάσθη ο καθηγητής κ. Α. Κανέλλης… Εξάλλου η Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία συνεχίζει τας ερεύνας της εις το ενδιαφέρον τούτο σπήλαιον. Κατά το έτος 1962 ο γεωλόγος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ι.Γ.Ε.Υ. κ. Γ. Μαρίνος συνέχισε τας ανασκαφάς εις το σπήλαιον… και ανέθεσεν εις τον ειδικόν επί των θηλαστικών του Πλειστοκαίνου καθηγητήν O. Sickenberg του Ανοβέρου, όστις είναι από μακρού συνεργάτης του Ι.Γ.Ε.Υ., την μελέτην του συγκεντρωμένου εις το εργαστήριον Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης παλαιοντολογικού υλικού”.
     Την διενέργεια ανασκαφών βεβαιώνει και ο Sickenberg (1964), ο οποίος όμως αντίθετα από τον Ζάχο (1964) μνημονεύει σχετικά τους καθηγητές Π. Κόκκορο και Α. Κανέλλη, ενώ ο ίδιος ο Μαρίνος (1965) αναφέρει ότι μία σειρά από ανασκαφές πραγματοποίησε ο Πετρόχειλος.
      Ανεξάρτητα πάντως από τις πάρα πάνω αντιφατικές πληροφορίες, οι ίδιοι οι Ι. Πετρόχειλος, Π. Κόκκορος, Α. Κανέλλης και Γ. Μαρίνος, ουδέποτε αναφέρθηκαν στις δημοσιεύσεις τους σε συστηματικές ανασκαφές. Έτσι παραμένει αδιευκρίνιστο τι ακριβώς συνέβη την περίοδο 1959-1962, παρόλο που το θέμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως ό,τι αφορά το συσχετισμό των απολιθωμάτων που είχαν περισυλλεγεί με τα ιζήματα του σπηλαίου.

Γεγονός όμως είναι ότι τα αποτελέσματα των υποτιθέμενων αυτών ανασκαφών ουδέποτε δημοσιεύθηκαν, ενώ ακόμη λιγότερα είναι γνωστά για τις τεχνικές που εφαρμόσθηκαν. Σχετικά, μπορεί να παρατεθεί μία φωτογραφία (αρ. 9.27, τοπογραφική στάση 136, χώρος εξωτερικού Μαυσωλείου, από ανατολικά προςτα δυτικά, σχ. 7.6), του Ι. Πετρόχειλου (1960α), στην οποία διακρίνονται δύο εργάτες σε μία προσπάθεια “εξερεύνησης”, πάντως όχι με τις πιο σύγχρονες μεθόδους, των σπηλαιοαποθέσεων.

Κάτω από αυτήν την φωτογραφία ο Ι. Πετρόχειλος (1960α) αναγράφει: “Διαμέρισμα ευρέσεως οστών” και οπωσδήποτε όχι ανασκαφών. Στο τέλος του ίδιου άρθρου καταλήγει: “Εκ του ανασκαφέντος προχείρως ανωτέρω οστεοφόρου κοιτάσματος… συμπεραίνεται ότι εντός του σπηλαίου υπάρχει μέγας αριθμός οστών… Δια το Ι.Γ.Ε.Υ. το σπήλαιον έχει ανάγκη ιδιαιτέρας προσοχής, διότι θα είναι δυνατόν να εξαχθούν εξ’ αυτού δι’ ανασκαφών πολλά τέλεια δείγματα, της πανίδος της μεσοτεταρτογενούς εποχής, τα οποία δεν υπάρχουν στα Μουσεία της Ελλάδος. Προς τούτο είναι αρκετή η παρακολούθησις τοιούτων ανασκαφών υπό γεωλόγου επί 10 ημέρας με ένα ή δύο εργάτας λαμβανομένους εκ των κατοίκων της περιοχής.

Για το ίδιο θέμα η πιο λεπτομερής (αλλά όχι και ικανοποιητική) περιγραφή των εργασιών που έγιναν τα έτη 1959-1962, προέρχεται από τους Κόκκορο και Κανέλλη (1960): “Στο πιο εσωτερικό άκρο του σπηλαίου (σχ. 7.2) και στο χαμηλότερο σημείο του δαπέδου του, απαντάται ερυθρογή μετά κατεστραμμένων οστών. Αυτά τα οστέινα τμήματα είναι συνήθως σαθρά, σε κακή κατάσταση και ανακατεμένα με ερυθρογή χωρίς τάξη. Από ένα τέτοιο ανακάτεμα είναι εύκολο να αποσπαστούν μεγάλα τμήματα οστών ακόμα και σε καλή κατάσταση, όπως αστράγαλοι, σπόνδυλοι και δόντια… Βρήκαμε επίσης δύο καλοδιατηρημένα κρανία άρκτων σε μία απόσταση 18 περίπου μέτρων απ’ όπου είχαν βρεθεί τα οστά εντός του διαδρόμου που έχει φραχθεί από κεκλιμένα χώματα, τα οποία φτάνουν έως την οροφή του σπηλαίου”. Στο ίδιο πνεύμα ο Κανέλλης (1962) αποφαίνεται: “Οι ανασκαφές που έγιναν στο θάλαμο που βρέθηκε το κρανίο, καθώς και σε άλλα μέρη της σπηλιάς, έδειξαν ότι σ’ ένα ορισμένο τμήμα της βρίσκονται συγκεντρωμένα πολλά οστά διαφόρων ζώων, που μόνο με συστηματικές έρευνες μπορούν να αποκαλυφθούν”.
      Παρομοίως, η Τσουκαλά (1989, σ. 7, & 3), σε διδακτορική διατριβή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αναφέρει ότι παλαιοντολογικές ανασκαφές πραγματοποίησαν οι προαναφερόμενοι καθηγητές, παρόλο που η ίδια (σ. 13, & 4 και σ. 342 – 344) παραδέχεται ότι το παλαιοντολογικό υλικό που μελέτησε είχε περισυλλεγεί (και όχι ανασκαφεί) από την επιφάνεια του σπηλαίου.Προφανώς αυτός είναι ο λόγος που είναι άγνωστη η θέση (και το στρώμα) προέλευσης των περισσότερων ευρημάτων που μελέτησε στη διατριβή της.
       Έτσι, από τη διερεύνηση της βιβλιογραφίας, αλλά και των αρχείων του Υπουργείου Πολιτισμού, είναι φανερό ότι το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ουδεμία συστηματική ανασκαφή πραγματοποίησε στο σπήλαιο Πετραλώνων. Αυτό έγινε δυνατό μόνο από τον ανθρωπολόγο Δρ. Α. Πουλιανό, ο οποίος από την στιγμή πού βρέθηκε το ανθρώπινο κρανίο έδειξε ζωηρό ενδιαφέρον με τη δημοσίευση σχετικών μελετών (Α. Poulianos 1961, 1963) και ήλθε σε επαφή με τους καθηγητές του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και μέλη της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας (Ε.Σ.Ε.), με το σκοπό να πληροφορηθεί με όσο το δυνατόν περισσότερες λεπτομέρειες πάνω στις προηγούμενες επιφανειακές έρευνες.
        Το 1965 ο Α. Πουλιανός επέστρεψε στην Ελλάδα ύστερα από σπουδές και έρευνες στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας και πραγματοποίησε την πρώτη του αυτοψία στο σπήλαιο Πετραλώνων, κατά την οποία ξενάγησε τον φιλοξενούμενό του καθηγητή Ph. Tobias. Όπως αναφέρει αργότερα (Α. Πουλιανός 1982), είχε υποπτευθεί αμέσως ότι τα ιζήματα του σπηλαίου παρουσιάζονται σε μία στρωματογραφική διάταξη, η οποία δεν είχε επισημανθεί προηγούμενα, κυρίως στο τμήμα του σπηλαίου που είχε βρεθεί το ανθρώπινο κρανίο και ότι έτσι δεν ευσταθούσε η άποψη των Kokkoros & Kanellis (1960) και Μαρίνου και λοιπών (1965) ότι αυτό είχε παρασυρθεί στο χώρο του Μαυσωλείου από βρόχινα ή άλλα ύδατα.
       Τον ίδιο χρόνο (1965) ο Α. Πουλιανός γίνεται μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Ανθρωπολογικής Εταιρείας (επί προεδρίας του καθηγητή Ι. Κούμαρη), ενώ είχε ήδη τιμηθεί με το βραβείο “Κούμαρη” για τη διδακτορική του διατριβή “Η Προέλευση των Ελλήνων” (1962). Επίσης, αναλαμβάνει θέση επιστημονικού σύμβουλου στο Υπουργείο Συντονισμού και μετέχει στη Διοικούσα Επιτροπή του Πανεπιστημίου Πατρών.
        Τον επόμενο χρόνο (1966) εκλέγεται αντιπρόεδρος της Ε.Σ.Ε. και δεδομένης της έλλειψης κάθε ενδιαφέροντος από κρατικής πλευράς, αναλαμβάνει την ευθύνη να προετοιμάσει περαιτέρω εξερευνήσεις του σπηλαίου Πετραλώνων και κυρίως τη διοργάνωση συστηματικών ανασκαφών. Η πραγματοποίησή τους όμως καθυστέρησε εξαιτίας του στρατιωτικού πραξικοπήματος του 1967 και μόνο την άνοιξη του 1968 κατόρθωσε, παρόλο που ο Α. Πουλιανός είχε απομακρυνθεί από κάθε κρατική θέση, να διενεργήσει την πρώτη συστηματική ανασκαφή σαν αρχηγός αποστολής της Ε.Σ.Ε., με άδεια που είχε δοθεί στην ίδια Εταιρεία από την Νομαρχία Χαλκιδικής (βλ. Α. Πουλιανός 1968, 1971, Α. Πετροχείλου 1972).
         Στα πλαίσια προγράμματος βασικής σπηλαιολογικής εκπαίδευσης, ανάμεσα σε άλλες αποστολές (βλ. Α. Πουλιανός 1974), έλαβα μέρος και σε αυτή του 1968, μετέχοντας σε διάφορες ελαφριές βοηθητικές εργασίες των ανασκαφών, καθώς και στην εξερεύνηση σχισμών και υπόγειων στοών, ιδίως στις περιπτώσεις που αυτό ήταν αδύνατο για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Αυτή ήταν και η αρχική μου επαφή με το χώρο του σπηλαίου Πετραλώνων.
         Η πρώτη δοκιμαστική ανασκαφή ονομάσθηκε Τομή ‘Άλφα και πραγματοποιήθηκε στη μικρή Αίθουσα του Θεόφραστου (30 περίπου τ.μ. εμβαδόν και 4-6 μ ύψος), η οποία βρίσκεται ανατολικά και σε συνέχεια με την Αίθουσα του Αριστοτέλη. Η επιλογή αυτής της Αίθουσας έγινε με τα εξής κριτήρια: α) βρίσκεται στη βάση του κώνου των ιζημάτων που προέρχονται από την κύρια παλαιά φυσική είσοδο του σπηλαίου και β) το σταλαγμιτικό της δάπεδο είχε παραμείνει αδιατάραχτο από τις εξερευνήσεις των προηγούμενων ετών.
        Η μεταφορά των ιζημάτων για πλύσιμο και των ευρημάτων για συντήρηση, από την Τομή Άλφα έως την παλαιά (πρώτη τεχνητή) είσοδο του σπηλαίου, γινόταν χάρη σε μία αλυσίδα 40 περίπου εργατών.
        Η ανασκαφή αυτή, διάρκειας ενός περίπου μηνός, διακόπηκε απότομα και με δικτατορικό τρόπο. Αμέσως ο Α. Πουλιανός προχώρησε σε ανακοίνωση Τύπου (βλ. ΜΜΕ 18, 19 Απριλίου 1968) επί των προκαταρκτικών αποτελεσμάτων των ερευνών, τα οποία δημοσιεύθηκαν στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Archaeology (A. Poulianos 1971). Λίγα χρόνια αργότερα έγινε γνωστό (βλ. “Απογευματινή” της 29-6-1972) ότι ήταν ο τότε Γενικός Διευθυντής Αρχαιοτήτων και Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Σ. Μαρινάτος, που έδωσε την εντολή να διακοπούν οι ανασκαφές και να κλείσει το σπήλαιο με την αιτιολογία ότι ο Πουλιανός ενοχλούσε με τις εργασίες και τις ανακοινώσεις του την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Τις ίδιες μέρες (βλ. “Ελληνικός Βορράς” της 22-6-1972) ο Υπουργός Β. Ελλάδος συνταγματάρχης Ν. Γκαντώνας, δήλωνε ότι οι έρευνες θα συνεχιστούν από τον καθηγητή της Γεωλογίας Ι. Μελέντη, παρόλο που αυτός είχε μόλις μετατεθεί στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και δεν είχε ποτέ ασχοληθεί με το σπήλαιο. Σύντομα όμως η χούντα έπεσε (1974) και ο Ι. Μελέντης ουδέποτε κατόρθωσε να προχωρήσει σε ανασκαφές, παρόλο που ακόμα και μετά την πτώση της δικτατορίας προσπάθησε με κάθε τρόπο να αποκτήσει την κυριότητα των ερευνών στα Πετράλωνα (βλ. επιστολές του καθ. R. Protch ‘Άνθρωπος 1983, 1986). Από τα πάρα πάνω είναι φανερό ότι η αναφορά της (αναπληρώτριας σήμερα καθηγητή) κ. Τσουκαλά (1989, σ. 7, & 3), που υποστηρίζει ότι πριν τις ανασκαφές του Α. Πουλιανού σε επιφανειακές περισυλλογές οστών προέβη και ο Ι. Μελέντης, δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια.
       Εν τω μεταξύ (1968/69) εξαιτίας πάντα της πολιτικής κατάστασης, ο Α. Πουλιανός υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Ε.Σ.Ε., ύστερα από αίτημα της προέδρου της Α. Πετροχείλου, με την αιτιολογία ότι διαφορετικά ετίθετο σε κίνδυνο η λειτουργία της Εταιρείας. Σχεδόν ταυτόχρονα με δικαστική απόφαση, διαλύθηκε η Ελληνική Ανθρωπολογική Εταιρεία με διάφορες αιτιάσεις. Έτσι τα παλαιά μέλη του Διοικητικού της Συμβουλίου ένοιωσαν την υποχρέωση να δημιουργήσουν το 1970/1 την Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος (Α.Ε.Ε.) και εξέλεξαν Πρόεδρο τον Α. Πουλιανό.
      ΠΠεριέργως μετά την πτώση της Δικτατορίας, το 1976, ο προαναφερθείς καθηγητής Ι. Μελέντης προχώρησε στην “ανασύσταση” υπό την προεδρία του της Ελληνικής Ανθρωπολογικής Εταιρείας, με βάση ένα Νόμο της Βουλής για την αποκατάσταση των επί Χούντας αδικηθέντων, χωρίς να διαθέτει ούτε έναν Ανθρωπολόγο ανάμεσα στα μέλη του και παρόλο που ουδέποτε είχε διωχθεί από τη χούντα, παραμένοντας όλα τα χρόνια καθηγητής του Παν/μίου Θεσσαλονίκης.
        Με το τέλος της δικτατορίας ο Α. Πουλιανός, ως πρόεδρος της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος, και με άδειες ανασκαφών του Υπουργείου Πολιτισμού, αναλαμβάνει το 1974 τη συνέχιση των ερευνών στα Πετράλωνα μέχρι το 1983, όταν αυτές πάλι για λόγους όχι ακριβώς επιστημονικούς διακόπτονται για δεύτερη φορά (βλ. Ν. Πουλιανός 1985). Σήμερα το μέλλον τους εξαρτάται από το πότε θα εφαρμοσθούν τελικά οι Αποφάσεις του Αρείου Πάγου που δικαίωσαν (1994,1996) την Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος στη δωδεκαετή αντιπαράθεσή της με τα Υπουργεία Πολιτισμού και Τουρισμού.
       ‘Όσον αφορά τις εργασίες της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος στα Πετράλωνα, παρατίθεται η πάρα κάτω συνοπτική εικόνα για τα έτη 1974-1983 (βλ. επίσης τόμους “‘Άνθρωπος”):

1974-5: Επανάληψη των ανασκαφών στην Τομή ‘Άλφα, λόγω του ότι πολλά δεδομένα είχαν χαθεί κατά την προηγούμενη απότομη διακοπή των ερευνών του 1968. ‘Έτσι ανασκάφηκε 1-2 μ. δίπλα στην Τομή Άλφα 1 η Τομή Άλφα 2. Για την ευκολότερη πρόσβαση στο εσωτερικό του σπηλαίου διανοίχτηκε μία γαλαρία μήκους 100 περίπου μ. (σχ. 10), ενώ για την προστασία του μικροκλίματος τοποθετήθηκαν κάθε 30 περίπου μέτρα τρεις ενδιάμεσες θύρες. Επίσης, μέσα σε αυτή τη γαλαρία τοποθετήθηκαν ράγες και ένα βαγονέτο, τόσο για την εξυπηρέτηση των ανασκαφών στη μεταφορά των ιζημάτων για πλύσιμο και κοσκίνισμα έξω από το σπήλαιο, όσο και για τη μεταφορά στο εσωτερικό υλικών που χρησίμευσαν στην τοποθέτηση κατάλληλων διαδρόμων για τους επισκέπτες. Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτοί οι παγκόσμια πρωτότυποι διάδρομοι δεν προξενούν βλάβη στο σταλαγμιτικό δάπεδο γιατί έχουν τοποθετηθεί εναέρια και είναι δυνατό να αφαιρεθούν ή να αποκλίνει η διαδρομή τους εντός ολίγων ημερών.

1976: Ανασκαφές στην Τομή Α-2, στην Αίθουσα του Σφαγείου, στο Βάραθρο 1 και στην Τομή Β΄, ενώ παράλληλα καταρτίστηκε και ο τοπογραφικός χάρτης του σπηλαίου. Η απουσία ύδρευσης και ηλεκτροφωτισμού στην περιοχή, κατά τη δεκαετία του ’80, αποτέλεσε τη μεγαλύτερη δυσκολία για τη διενέργεια των ερευνών και οι αναγκαίες ποσότητες του νερού για το πλύσιμο των ιζημάτων μεταφερόταν από τη Σωζόπολη με φορτηγά. Την δεκαετία του ’90 η άντληση του νερού για τις ανάγκες της Κοινότητας και του σπηλαίου Πετραλώνων γινόταν από μία γεώτρηση 3 περίπου χλμ. νότια του σπηλαίου και από βάθος 60-70 μ., ενώ σήμερα η υδροδότηση της περιοχής γίνεται από την Κοινότητα Γαλαρινού.

Αριστερά: Ο ΄Αρης Πουλιανός επεξηγεί τμήμα της στρωματογραφίας της Τομής Β. Δεξιά: “αιωρούμενες” πέτρες δίπλα στο Μαυσωλείο συγκολλημένες με σταλαγμιτικό υλικό στο τοίχωμα του σπηλαίου, έτσι όπως βρέθηκε και το κρανίο του Αρχανθρώπου.

1977-1983: Ανασκαφές στους χώρους που προαναφέρθηκαν και στην Αίθουσα της Μεσογείου, στο Μαυσωλείο, στα Βάραθρα 2 και 3, καθώς και στις Τομές Γάμα, Δέλτα και Έψιλον. Η τελευταία Τομή έγινε στον εξωτερικό χώρο του σπηλαίου και σε αντιστοιχία με την αρχαία πλειστοκαινική είσοδό του.
       Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών το σπήλαιο Πετραλώνων ανοίγει τις πόρτες του στο κοινό (1979), ενώ το 1981 και το Ανθρωπολογικό Μουσείο της Α.Ε.Ε., όπου το φθινόπωρο του 1982 διοργανώθηκε το 3ο Πανευρωπαϊκό και το 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ανθρωπολογίας, υπό την προεδρία του Α. Πουλιανού. Το Μουσείο αυτό διαθέτει μία χωρητικότητα άνω των 1000 τ.μ. και μαζί με άλλες εγκαταστάσεις δίνει τη δυνατότητα φιλοξενίας σε τριάντα τουλάχιστον ερευνητές, καθώς στα αρχικά σχέδια της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος συμπεριλαμβάνεται και η δημιουργία ενός Ινστιτούτου Ανθρωπολογικών Ερευνών.
        Οι παλαιοανθρωπολογικές ανασκαφές της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος πραγματοποιήθηκαν με τις πιο σύγχρονες μεθόδους. Έτσι για πρώτη φορά, όσον αφορά την εποχή του Μέσου Πλειστόκαινου, βρέθηκαν τμήματα απολιθωμένων ξύλων, ένα φύλλο πρίνου καθώς και τρίχες ζώων, περιβεβλημένα από λεπτότατη σταλαγμιτική επίστρωση. Εξάλλου, ακριβώς αυτή η λεπτομερής επεξεργασία των βιο-χρονο-στρωματογραφικών δεδομένων χρησίμευσε να αλληλοσυσχετιστούν μεταξύ τους πολλές ευρωασιατικές ανασκαφές.
         Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι οι πάρα πάνω εργασίες επιδοτήθηκαν από τον Ε.Ο.Τ. με το ποσό των 23 εκ. δρχ., το οποίο αποτελεί ένα μικρό μόνο μέρος των εξόδων. Το υπόλοιπο και μεγαλύτερο μέρος καλύφθηκε από την Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος και κυρίως από τον Πρόεδρό της Α. Πουλιανό (βλ. την 289/24-2-1987 απόφαση του Αρείου Πάγου και το περιοδικό “ΑΝΤΙ” της 25-5-1988).

1983-1997: Διακοπή των εργασιών της Α.Ε.Ε. εντός του σπηλαίου Πετραλώνων, στα μέλη της οποίας απαγορεύεται η πρόσβαση στους χώρους ανασκαφής, αλλά ακόμη και στα ευρήματά της που είναι αποθηκευμένα στα εργαστήρια του Ανθρωπολογικού Μουσείου. Για την ειρωνεία του πράγματος, ένας από τους εργαζόμενους που απολύθηκε αυτό το διάστημα ήταν και ο Χ. Σαρρηγιαννίδης που βρήκε το ανθρώπινο κρανίο. Το ίδιο χρονικό διάστημα διαπιστώθηκαν απώλειες, αλλά ακόμη και κλοπές ευρημάτων, ανασκαφικών ημερολογίων και χαρτών. Επίσης, παρατηρήθηκε το φαινόμενο των λαθραίων παρεμβάσεων στα δεδομένα των στρωματογραφικών Τομών, μέσα σε διάφορες Αίθουσες των επισκέψιμων χώρων και κυρίως της Μεσογείου και του Μαυσωλείου (σχ. βλ. Α. Πουλιανός & Ν. Πουλιανός 1988).
       Η αλληλεγγύη των Ευρωπαίων Ανθρωπολόγων, τόσο πριν (Chiarelli, 1981, Bielitski et al., 1983, Gerassimova et al., 1983), όσο και μετά τη δεύτερη διακοπή των ανασκαφών (Gray et al., 1988, Susanne et al., 1988, Henenberg, 1988), η οποία εκφράσθηκε μέσα από δημοσιεύσεις, διαμαρτυρίες ή αποφάσεις διαφόρων Πανευρωπαϊκών Συνεδρίων Ανθρωπολογίας, μαρτυρεί τη σημασία και το επιστημονικό ενδιαφέρον για τις έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στα Πετράλωνα. Η αλληλεγγύη αυτή βοήθησε τα μέλη της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος να βρουν το αναγκαίο κουράγιο για να ξεπεράσουν πολλά από τα εμπόδια που δημιούργησε η δεύτερη διακοπή των ερευνών, αλλά και να ευαισθητοποιηθούν ακόμα περισσότερο μπροστά στην κινητοποίηση της Διεθνούς Επιστημονικής Κοινότητας.

Σημ: Για τα έτη 1997-2009, μετά δηλαδή τη δημοσίευση της ως άνω διδακτορικής διατριβής, καθώς και την επανεγκατάσταση της Α.Ε.Ε. (1997) στο χώρο του σπηλαίου, παρατίθεται σε χωριστή σελίδα ηλ. επιστολή που απεστάλη σε όλους τους βουλευτές και πλείστα ΜΜΕ. Η επιστολή αυτή είναι ενδεικτική για την τρομερή αντίδραση που ξεσήκωσε η ανικανότητα των αντίπαλων της Α.Ε.Ε. για οποιονδήποτε διάλογο, είτε σε επιστημονικό, είτε σε διοικητικό επίπεδο, οδηγώντας τα πράγματα για άλλη μια φορά σε ένδικες διαδικασίες, που για την Α.Ε.Ε. αποτελούν ύστατο μέσο άμυνας και υπεράσπισης της ιστορικής αξίας του σπηλαίου Πετραλώνων.



Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , | Leave a comment


Towards a New Egyptology?

In his inaugural lecture as Edwards Professor of Egyptian Archaeology and Philology, Stephen Quirke – who is also Curator of UCL’s Petrie Museum of Egyptian Archaeology – delivered a radical and highly personal vision of the future of Egyptology.

Invoking Walter Benjamin in On the Concept of History, Professor Quirke explained to a full auditorium how the collection, for him, is a problematic legacy of foreign (and often unwelcome) intervention in Egypt’s cultural past: an assemblage of unstable “monads”, overflowing with tensions and “waiting to explode”.

The talk began with the Arab Spring, moving back through the history of Egyptian archaeology, viewed not just from the standpoint of European scholars and explorers, but also through the eyes of Egyptian observers such as Al-Jabarti.

It ended at the recently established cultural village of New Hermopolis, devoted to the revitalisation of Middle Egypt through alternative forms of tourism and education.

There was also a vote of thanks from Dr Ayman El-Desouky of SOAS, who acknowledged Stephen’s quiet but fundamental role in the establishment of their Centre for Cultural, Literary and Postcolonial Studies: a ‘hidden hand’, evoking the title of Stephen’s own (2010) book, which uses the archives of Flinders Petrie’s excavations to bring to light the biographies of those Egyptian archaeologists who have been largely written out of the subject’s history.

El-Desouky spoke of Stephen’s radical scholarship, grounded in an uncanny ability to discern the silences and absences that frame orthodox knowledge, such as the muting of Arabic and African languages as sources for understanding ancient Egyptian texts and material culture.

There was, however, no trace of polemic in Professor Quirke’s lecture. It was delivered with a characteristic gentleness and modesty that has endeared him to colleagues, students and to an international public, not least in Egypt itself.

In marking his elevation to the Edwards Professorship, Stephen chose to largely set aside his own remarkable track-record of Egyptological scholarship – including some 18 monographs and 40 academic papers – preferring instead to destabilise our assumptions about what constitutes Egyptological knowledge, and to confront us with the prospect of a new and less strident Egyptology, written from the margins rather than the centres of power.

Prof Quirke’s lecture is one of a series of 75th anniversary inaugural lectures being held in 2012 to mark the Institute’s 75 years leading global archaeology. Further details of all anniversary events are available on the Institute’s dedicated 75th anniversary webpages

David Wengrow is Professor of Comparative Archaeology at the UCL Institute of Archaeology. His research interests include early state formation, cognitive and evolutionary approaches to culture and prehistoric art and aesthetics.

SOURCE /2012


Egypt and Europe in the 19th Century


Although Egypt’s influence on European history dates back more than 5000 years, at the beginning of the 19th century, it was still a mysterious and relatively unknown place to Europeans. One reason was that Egypt was Muslim and Europe was Christian, and the bitterness engendered by the Crusades and subsequent wars hindered open communication. Another reason was that most knowledge of ancient Egyptian society had been lost some time before the Greeks occupied the coast, so even though many people had seen the pyramids, temples and hieroglyphics, no one knew their origin or purpose.

All of that began to change during the Napoleonic Wars when a French army led by General Napoleon himself landed near the western mouth of the Nile River in 1798. His goal was to disrupt Britain’s trade with India, and although he was not successful–the French defeated Egypt’s Ottoman defenders but then had its fleet sunk by the British–Napoleon’s invasion kindled European interest in ancient Egypt and its history. The new science of “Egyptology” received a boost when a small group of French soldiers uncovered a stone table near Rosetta that contained inscriptions that enabled scholars to decipher hieroglyphics.

After Napoleon’s invasion force withdrew, an Ottoman military officer named Mehemet Ali established his own independent government in Egypt by 1811. By the time he died in 1849, he had also invaded the Sudan and Syria, created an educational system modeled after the one used by the French, nationalized all farm land, reformed and expanded the army and introduced new crops and technology. Not all Egyptians appreciated Ali’s modernizing efforts, and subsequent governments were caught between supporters of full cooperation with Europeans and those who favored resistance to outsiders.


Britain’s main interest was in stabilizing the region, so the government tended to support the Ottoman Empire (theoretically sovereign over Egypt) against all challengers, while British merchants tried to find business opportunities in the Nile Valley and Suez. An “overland route” opened between the port of Alexandria and the Gulf of Suez in the 1840s and Robert Stephenson’s railroad, completed in the 1856, improved the route. Although it could not handle bulk cargoes, which traveled by ship around Africa, the railroad and telegraph line sped up communications between Britain and India, and was put to especially good use in organizing military forces to put down the 1857 Indian Mutiny.

The opening of the Suez Canal in 1869 complicated the British position in Egypt. The government had opposed the construction of the Suez Canal from the beginning, but only managed to force the Egyptian government into a partnership with the French to build the canal. British canal opponents feared that British shipping would gravitate towards the canal and become dependent on it, making it vulnerable to interruptions during war time. The opponents were partially correct–the canal was enormously successful and British merchant shipping abandoned the route around Africa in its favor. In its first thirteen years of operation, the freight that travelled through the canal each year increased from just under a half million to more than five million tons, and by 1882 more than eighty percent of it travelled in British ships.

At first, the British government tolerated that arrangement, since British ships paid only nominal fees to pass through a canal owned by European (mostly French) investors (55%) and the Egyptian government (45%). According to the British Foreign Secretary Lord Palmerston, Britain had no interest in possessing Egypt as long as Egypt was “well-run and hospitable”; i.e. British merchants could operate freely there. But the process of modernization, with its dependence on French military advisors, British capital and other foreign influences, stimulated the Egyptian nationalist movement. The nationalists’ demonstrations against foreign interference ultimately provided a pretext for the British government to get directly involved in the canal.

The trouble started in the 1870s when the Egyptian nationalist movement became active and began to target Europeans as well as Turks. The defeat of the Ottoman Empire in the 1877-1878 Russo-Turkish War encouraged Egyptian nationalists who rejected Mehemet Ali and his successors as “Turks.” One of them was Ahmed Arabi (later known as “Arabi Pasha”), a native Egyptian who received officer training in a school founded by Ali and promotion to the rank of colonel under Ali’s son Said (ruled 1854-1863). Arabi and his colleagues were particularly incensed at how Egypt became indebted to foreigners during the reign of Said’s nephew Ismail.


Under Ismail (ruled 1863-1879), the Egyptian government debt rose from £3 million to nearly £100 million, largely due to Ismail’s efforts to modernize Egypt. In addition to completing the Suez Canal, he hired veterans of the civil war in the United States to train his army, built more than a thousand miles of railroads, developed a deepwater port at Alexandria, financed land reclamation and irrigation projects to create more farm land and paid Ottoman authorities in Constantinople to allow his son Tewfik to succeed him.

Ismail also spent money to expand the Egyptian cotton industry. During the shortages caused by the US Civil War, this effort was successful, but once the war ended Egypt was left with an enormous debt and declining export revenues. Efforts to refinance the debt only made things worse because service fees on foreign loans absorbed a large part of their value. In one instance, Egypt received only £35 million from five loans worth £55 million, and because Egypt paid interest on the full value of the loans, the contractual interest rate of seven percent turned into an effective rate that went as high as twenty percent.

By 1875, even though Egypt had repaid £29 million on its loans, it still owed £46 million and the country was near bankruptcy. British prime minister Benjamin Disraeli learned from private sources that the Egyptian shares in the Suez Canal were for sale. Acting without parliamentary authorization, he bought them for the British government and thereby greatly increased the British stake in Egyptian stability.

Ismail’s government requested British financial advisors in 1876, so Disraeli sent Stephen Case to investigate. Case reported that Egypt’s economy was basically sound but recommended more direct European influence in its management. Acting on Case’s recommendations, the governments of France and Britain (Egypt’s largest creditors) sent representatives to oversee the Egyptian finances. In 1878 Britain sent Evelyn Baring (later Lord Cromer) to act as the Controller of the Revenue while the French sent M. de Blignières to serve as the Controller of the Expenditure. Other Europeans served briefly in the Egyptian ministry in 1878-1879, but the French and British representatives remained until 1882.


Although they made some progress in reducing the Egyptian debt, the presence of foreigners in the Egyptian government aggravated the nationalists. Their cause was further aided by abnormally low flooding of the Nile in 1876 and 1877 which caused food shortages and starvation in Upper Egypt. As the government went further into debt, it fell behind on payments of wages to the army. Elements of the army began to mutiny in February 1879 and Ismail was overthrown by a second army revolt in June 1879.

Before the nationalists could propose another candidate, Ismail’s son Tewfik took over. Europeans supported the change because they believed Tewfik would be a weak ruler who could be influenced easily. Unfortunately, Tewfik proved too weak to control the Egyptian nationalists and his reign turned out to be a disaster. Egyptian military officers rose up against Tewfik’s government in February 1881 and again in September, both times under the leadership of Colonel Ahmed Arabi Pasha. In the hope of placating the nationalists, Tewfik dismissed the pro-European Prime Minister Cherif Pasha and replacing him with a nationalist, Mahmoud Pasha Sami. Sami then placed the nationalist leader Arabi Pasha in charge of one of the government ministries.

Fearing that the nationalists had become too powerful, France and Britain tried to strengthen Tewfik by signing a secret “Anglo-French Joint Note” on January 8, 1882, which pledged support for Tewfik against anyone who disturbed the peace. The move backfired, however, when Egyptian nationalists learned about it interpreted it as a signal that the Europeans would invade to protect Tewfik. Their fears were heightened in May 1882, when France and Britain each sent small naval squadrons to protect “European interests.” Tensions mounted until, on Sunday June 11, a riot in Alexandria resulted in the death of about 50 Europeans including three British military personnel. The British responded by bombarding Alexandria on July 11, and in response, Arabi’s army set siege to Alexandria and cut off its water supplies.


Arguing that Egypt was descending into “anarchy” which threatened the Suez Canal (located about 180 miles to the east), the British government sought international support for an invasion of Egypt. Neither the Ottoman sultan nor any European governments joined in, so in August 1882, Britain acted alone. Within two months, they captured the canal and defeated the Egyptian army at Tel-el-Kebir. Arabi and the other nationalist leaders were sent to exile in Ceylon (modern Sri Lanka).

Although British prime minister Gladstone tried to withdraw the British forces immediately, there was no Egyptian government left to maintain order, and even worse, the British invasion ignited a revolution by fundamentalist Muslim forces in the Sudan on the Upper Nile River under the leadership of a man known as the Mahdi. Under British pressure, Tewfik withdrew the remaining Egyptian forces (and their British advisors) from the Upper Nile, but not before General Gordon, a British officer employed by Egypt, was killed at Khartoum in January 1885. The news of his death reached Great Britain while the Congress of Berlin was still underway, and made him a martyr in the minds of the British public. For many years afterward, the cry “avenge Gordon” was sufficient to rouse enthusiasm for imperial expansion.

Gordon’s death triggered endless recriminations and criticism of Britain’s Egypt policy. Critics argued that the Egyptian intervention was fought on behalf of British investors using taxpayers’ money. Later, others charged that Egypt was the prototype for a form of financial imperialism that used loans of questionable value to gain an interest in local affairs, and then a subsequent default as justification for invasion to protect “European interests.”

Jim Jones /2014


Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , , , , | Leave a comment


Νέα αρχαιολογική ανακάλυψη αλλάζει την ιστορία της Κύπρου και της Μεσογείου

Πρόσφατη ανακάλυψη αντικειμένων σε αρχαιολογικό χώρο της Κύπρου, αλλάζει τα δεδομένα για την ιστορία του νησιού και της Μεσογείου, αφού αποδεικνύεται ότι οι πρώτες αποικίες ανθρώπων στην περιοχή χρονολογούνται 1.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι πίστευαν αρχικά οι ερευνητές αποδεικνύοντας ότι η Κύπρος εξελισσόταν παράλληλα με τις ηπειρωτικές χώρες.
Ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο Αγία Βαρβάρα – Ασπροκρεμνός (AVA) από ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Τορόντο , το Πανεπιστήμιο Κορνέλ και του Πανεπιστημίου της Κύπρου ανακάλυψαν, μεταξύ άλλων αντικειμένων , το πρώτο ολοκληρωμένο ανθρώπινο ειδώλιο στην περιοχή.
Ο αρχαιολογικός χώρος χρονολογείται μεταξύ 8800-8600 π.Χ. , κοντά στην αρχή της Νεολιθικής Περιόδου (επίσης γνωστή ως την Υστερη Εποχή του Λίθου) όταν η μετάβαση από το κυνήγι στις γεωργικές οικονομίες εξαπλωνόταν σταδιακά σε όλη τη Μέση Ανατολή.
Οπως εξηγεί η Σάλι Στιούαρτ, ερευνήτρια του Κέντρου Αρχαιολογίας και Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο: «Αυτό μας αποδεικνύει ότι η Κύπρος ήταν αναπόσπαστο μέρος της νεολιθικής επανάστασης που είδε σημαντική αύξηση στον τομέα της γεωργίας και την εξημέρωση των ζώων. Με τη γεωργία ήρθε αύξηση του πλούτου αλλά και του ελεύθερου χρόνου. Οι άνθρωποι είχαν πια το χρόνο να εστιάσουν σε άλλες δραστηριότητες όπως η κατασκευή και η εικονιστική τέχνη.»
Το πέτρινο ειδώλιο είναι ένα πλήρες γυναικείο ομοίωμα και βρέθηκε σε μια συλλογή από πυριγενή λίθινα αντικείμενα που περιελάμβανε επίσης δύο επίπεδα λίθινα εργαλεία ένα εκ των οποίων ήταν βαμμένο κόκκινο με ώχρα. Η ανακάλυψη των εργαλείων παρέχει μια περαιτέρω απόδειξη της σημαντικής βιομηχανικής δραστηριότητας που συνδέεται με την παραγωγή λίθινων εργαλείων και την επεξεργασία της ώχρας.
Μέχρι σήμερα, οι ερευνητές πίστευαν ότι η Κύπρος απέκτησε γεωργικό τρόπο ζωής πολύ αργότερα από τις ηπειρωτικές περιοχές γύρω από τη Μεσόγειο Θάλασσα. Αλλά με λιγότερο από 100 χιλιόμετρα απόσταση από τις ακτές, οι έποικοι θα μπορούσαν εύκολα να διασχίσουν το νερό από τη βόρεια Συρία, την Τουρκία και το Λίβανο και να δημιουργήσουν αποικίες στην περιοχή.
«Με αυτές τις ανακαλύψεις μπορούμε πραγματικά να έχουμε μια σαφέστερη εικόνα για το τι συνέβαινε στην Κύπρο τα πρώτα χρόνια. Δεν μπορούμε πλέον να πούμε πως βρισκόταν στο περιθώριο σε σχέση με το τι συνέβαινε σε όλη την ηπειρωτική περιοχή εκείνη την εποχή» καταλήγει η Στιούαρτ.

Τα 3.400 μυστικά του μηχανισμού των Αντικυθήρων

Το μυστήριο του μηχανισμού των Αντικυθήρων στο φως- Διαβάστηκε το 99%

Ο υπολογισμός της θέσης των ουράνιων σωμάτων είχε ανέκαθεν ιδιαίτερη σημασία για την οργάνωση της ζωής των ανθρώπων.

Οι κύκλοι της Σελήνης, επί παραδείγματι, ήταν πολύ σημαντικοί για τους αρχαίους. Με βάση αυτούς αποφάσιζαν πότε να σπείρουν, πότε να πολεμήσουν, πότε να κάνουν τις γιορτές και τα νυχτερινά ταξίδια τους.

Γι’ αυτό ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, ο πολύπλοκος ωρολογιακός μηχανισμός με τις αστρονομικές και υπολογιστικές λειτουργίες που βρέθηκε στον βυθό μαζί με το περίφημο ναυάγιο, συγκεντρώνει σήμερα τον θαυμασμό επιστημόνων και κοινού, καθώς στην εποχή μας χρησιμοποιούμε ηλεκτρονικούς υπολογιστές για ανάλογους υπολογισμούς και μελέτες.

Από τη στιγμή που ανακαλύφθηκαν τα θραύσματα του μηχανισμού, παρατηρήθηκε ότι τα μηχανικά μέρη του συνδυάζονταν με τμήματα επιγραφών όπου διακρίνονταν αστρονομικοί όροι όπως «ΗΛΙΟΥ», «ΑΚΤΙΝΑ», «ΑΦΡΟΔΙΤΗ».

Όσο προχωρούσε ο καθαρισμός των θραυσμάτων και αποκαλύπτονταν νέες επιγραφές, όπως αριθμοί που σχετίζονται με γνωστές αστρονομικές περιόδους (π.χ. ο ΙΘ για τη σεληνιακή περίοδο του Μέτωνος και ο ΣΚΓ για την περίοδο προγνώσεως εκλείψεων του Σάρου), γινόταν φανερό ότι επρόκειτο για ιδιαίτερα περίπλοκο αστρονομικό όργανο. Οι σεληνιακές περίοδοι Μέτωνος και Σάρου ήταν μέθοδοι της αρχαίας εποχής με τις οποίες γίνονταν διάφορες προβλέψεις και μελέτες.

Η σάρωση
Ο μηχανισμός σαρώθηκε από τομογράφο και έτσι έγινε δυνατή η ανάγνωση περίπου του ενός τρίτου έως του μισού των επιγραφών του, που είναι γραμμένες με πάρα πολύ μικρά γράμματα, 1,2 έως 1,5 χιλιοστών. Μάλιστα, μερικά τμήματα λείπουν και η μελέτη έχει καταφέρει να προσδιορίσει ποια είναι αυτά.

Όπως έχουν κατανοήσει οι επιστήμονες, ο αρχαιότατος και πολυσύνθετος αστρονομικός φορητός υπολογιστής προσδιόριζε τις θέσεις του Ηλίου, της Σελήνης και πιθανότατα των πέντε γνωστών κατά την αρχαιότητα πλανητών. Χρησιμοποιούνταν για την πρόβλεψη των ηλιακών και σεληνιακών εκλείψεων, για την τήρηση ενός πολυετούς ημερολογίου με μεγάλη ακρίβεια, καθώς και για τον προσδιορισμό του χρόνου τέλεσης των Πανελλήνιων Αγώνων που πραγματοποιούνταν στην Ολυμπία, τους Δελφούς, τη Νεμέα, την Ισθμία και τη Δωδώνη.

Τα ρήματα που χρησιμοποιούνται είτε είναι σε τρίτο πρόσωπο ή μετοχές και περιγράφουν κινήσεις, είτε σε δεύτερο πρόσωπο σε οριστική ή προστακτική έγκλιση και απευθύνονται προς τον χρήστη. Επομένως, ο κατασκευαστής του δεν τον δημιούργησε για τον εαυτό του, αλλά τον προόριζε για τρίτα πρόσωπα, μαθητές του ή αστρονόμους. Ετσι, μας έδωσε ένα εγχειρίδιο χρήσης ή, όπως το λέμε σήμερα, users’ manual.

Η άνω σπείρα της οπίσθιας όψης διαιρείται σε 235 τμήματα, καθένα από τα οποία αντιστοιχεί σε έναν σεληνιακό μήνα. Ορισμένοι από τους μήνες περιέχουν επιγραφή με πρόγνωση έκλειψης και με κάποια χαρακτηριστικά της: το αν θα είναι έκλειψη Ηλίου ή Σελήνης, αν θα συμβεί κατά τη διάρκεια της ημέρας ή της νύχτας, αλλά και ποια ώρα. Ενας μικρότερος δείκτης διορθώνει την ώρα έκλειψης. Οι Βαβυλώνιοι είχαν παρατηρήσει ότι κάθε 223 σεληνιακούς μήνες (6.586 μέρες και ένα τρίτο ημέρας, δηλαδή κάθε 18 έτη) επαναλαμβάνονται οι εκλείψεις του Ηλιου και της Σελήνης, αλλά όχι ακριβώς με τις ίδιες συντεταγμένες.

Ο χρήστης περιέστρεφε μια λαβή και μπορούσε να δει την αντιστοιχία ανάμεσα στο ηλιακό και στο σεληνιακό ημερολόγιο, αλλά και τη θέση και τη φάση της Σελήνης, καθώς και τις εκλείψεις που ενδεχόταν να συμβούν σε συγκεκριμένη ημέρα του σεληνιακού μήνα. Εκτιμάται ότι ο μηχανισμός κατασκευάστηκε κατά το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Η ομάδα μελέτης ελπίζει ότι αν ποτέ ανελκυσθεί από τον βυθό το κομμάτι των επιγραφών που λείπει, θα βρεθεί και το όνομα του κατασκευαστή του. Προϋπήρχε, πάντως, η παράδοση του Αρχιμήδη και της «σφαιροποιίας».

Η αποκρυπτογράφηση των επιγραφών έφερε στο φως αριθμούς που σχετίζονται με γνωστές αστρονομικές περιόδους

Πιθανός κατασκευαστής του έχει θεωρηθεί ο Ποσειδώνιος ο Ρόδιος. Ο Ιππαρχος και ο Ποσειδώνιος παραπέμπουν στη Ρόδο ή στις κοντινές ακτές της Ιωνίας ως τόπους κατασκευής. Στα ίδια μέρη παραπέμπει και το φορτίο του πλοίου που ναυάγησε στα Αντικύθηρα.

Όμως το Μετωνικό ημερολόγιο έχει χαραγμένα ονόματα μηνών που φαίνεται να ανήκουν στην Κόρινθο ή σε κάποια από τις αποικίες της στον δυτικό ελληνικό κόσμο, όπως το Ταυρομένιον, το οποίο είχαν ιδρύσει οι Συρακούσιοι. Αραγε να επέζησε η παράδοση του Αρχιμήδη σε κάποιο εργαστήριο;

Ο μηχανισμός ήταν συναρμολογημένος σε ένα ξύλινο κιβώτιο (πυξίδα) διαστάσεων 32 χ 16 χ 10 εκ. Τη μπροστινή και την πίσω επιφάνεια κάλυπταν μπρούτζινες πλάκες με ημερολογιακές ή αστρονομικές κλίμακες και δείκτες. Οι επιφάνειες αυτές προστατεύονταν από δύο (επίσης) ξύλινα εξωτερικά καλύμματα, στα οποία ήταν προσαρμοσμένες, πυκνογραμμένες μπρούτζινες πλάκες.

Κρυμμένα μυστικά σε 3.400 χαρακτήρες
Ολες οι επιγραφές του θαυμαστού όσο και μυστηριώδους Μηχανισμού των Αντικυθήρων έχουν αποκρυπτογραφηθεί και αυτό επιτρέπει στους επιστήμονες να κατανοήσουν πλήρως την τεράστια σημασία και αξία που είχε αυτό το «αρχαίο μηχανικό σύμπαν» όπως έχει ονομαστεί.

Η Ομάδα Μελέτης του Μηχανισμού των Αντικυθήρων κάνει απόψε την πρώτη παγκόσμια παρουσίαση των μελετών της για τη συνολική ανάγνωση των επιγραφών του μηχανισμού, αποτέλεσμα διεθνούς ερευνητικής προσπάθειας κατά τα δέκα τελευταία χρόνια.


Η παρουσίαση θα πραγματοποιηθεί στις 7.30 μ.μ., σε ειδική εκδήλωση στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Λασκαρίδη (2ας Μεραρχίας 36 και Ακτής Μουτσοπούλου στον Πειραιά). Το ίδρυμα ανήκει στους χορηγούς της αποστολής. Συνδιοργανωτές της εκδήλωσης είναι και οι εκδότες του διεθνούς διεπιστημονικού περιοδικού «Almagest», στο οποίο δημοσιεύονται τα αποτελέσματα της έρευνας. Ηδη από την ανακάλυψη των θραυσμάτων του μηχανισμού το 1902, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο οι πρώτες λέξεις που διαβάστηκαν -«Αφροδίτη» και «Ηλίου ακτίνα»- ανέδειξαν την αστρονομική χρήση του αντικειμένου.

Η αποκρυπτογράφηση
Στην πρώτη αρχαιολογική δημοσίευση είχαν αποκρυπτογραφηθεί περίπου 600 χαρακτήρες. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 είχαν διαβαστεί περίπου 923 χαρακτήρες, ενώ η πρώτη δημοσίευση της Ομάδας Μελέτης του Μηχανισμού, το 2006, υπερδιπλασίασε το πλήθος των χαρακτήρων, ανεβάζοντάς το στους 2.160.

Σταδιακά αποκαλυπτόταν έτσι ο ρόλος των επιγραφών ως ενός είδους συνοδευτικού εγχειριδίου που σχετίζεται με τη λειτουργία του οργάνου και με τις αστρονομικές γνώσεις που αυτό εμπεριέχει. Η νέα και ολοκληρωμένη ανάγνωση των σωζόμενων θραυσμάτων του μηχανισμού ανέβασε τον αριθμό των χαρακτήρων στους 3.400, προσφέροντας επίσης καλύτερη ποιότητα ανάγνωσης και νέες δυνατότητες ερμηνείας: πλέον, ολόκληρες προτάσεις και πολλοί νέοι αριθμοί βοηθούν στην αποκωδικοποίηση των λειτουργιών του μηχανισμού.

Ομιλητές: Γ. Μπιτσάκης, φυσικός και ιστορικός των Επιστημών και της Τεχνολογίας, Αγ. Τσελίκας, φιλόλογος, παλαιογράφος, Al. Jones, καθηγητής Αρχαίων Επιστημών, Ξ. Μουσάς, καθηγητής Φυσικής Διαστήματος, και Γ. Σειραδάκης, καθηγητής Αστροφυσικής, Mike Edmunds, καθηγητής Αστροφυσικής.


PAGAN aneksigita-fainomena.blogspot

Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , | 1 Comment


BY Christian Lauwers


Avec Rome, Alexandrie fut une des deux plus grandes cités de l’Antiquité. Textes antiques et récits de voyageurs donnent des éléments de description de cette ville, que l’archéologie de sauvetage complète par bribes et morceaux. Quelle idée de la ville antique pouvons-nous nous faire, sur base de ces divers témoignages ?

Fig. 1 – Alexandrie sur la carte de l’Égypte moderne.

La ville d’Alexandrie se trouve à quelque 210 kilomètres au nord-ouest du Caire, non loin de l’ancienne branche canopique du Nil, sur une étroite bande de terre entre la Méditerranée et le lac Mariout, autrefois appelé le lac Maréotis. L’île de Pharos, qui donna son nom au phare, fut reliée au rivage par une jetée d’environ un kilomètre et demi, l’Heptastade, aujourd’hui enfouie sous les alluvions. Cette jetée était dans l’Antiquité percée de deux tunnels permettant aux navires de passer du port est au port ouest et réciproquement. Des récifs rendent l’entrée des ports périlleuse, mais l’eau y est profonde et permet le mouillage de bateaux de fort tirant d’eau (fig.1).

Fig. 2 – Alexandre le Grand (356-323 av. J.-C.) sur la mosaïque de la Maison du Faune, Pompéi.

En 332 av. J.-C., Alexandre avait passé sept mois à assiéger la forteresse insulaire de Tyr, en Phénicie. Pour la prendre, il avait dû faire construire une chaussée reliant l’île au continent. Alexandre s’empara ensuite sans coup férir de la satrapie d’Égypte et se fit couronner pharaon à Memphis en 331. Accompagné de l’architecte grec Deinocrates, il choisit le site de la future Alexandrie. Selon les auteurs antiques, il choisit cet emplacement parce que la situation de l’île de Pharos lui rappelait Tyr, et la chaussée qu’il fit construire pour la relier au continent reproduisait celle qui lui avait permis de prendre la ville phénicienne. Selon une autre tradition, Alexandre choisit cet emplacement parce que l’île de Pharos était citée dans Homère. Il décida du tracé des murailles, de l’orientation des rues en fonction des vents frais dominants, de la place des temples et de l’agora (fig.2).

Fig. 3 – Carte d’Alexandrie à l’époque ptolémaïque (305-30 av. J.-C.)

Fig. 4 – Titus Flavius Vespasianus, empereur de 69 à 79 ap. J.-C. Buste du Musée Capitolin.

Lorsqu’à la mort d’Alexandre en 323 Ptolémée fils de Lagos obtint la satrapie d’Égypte, il choisit d’installer sa capitale à Alexandrie plutôt qu’à Memphis. Macédonien de culture grecque, il préférait avoir la Méditerranée à portée de vue. Ptolémée était un érudit et un historien, qui écrivit une vie d’Alexandre, perdue, mais dont beaucoup d’auteurs postérieurs s’inspirèrent. C’est pourquoi il voulut que sa capitale soit non seulement un port de commerce et la caserne de son armée de métier, mais également la nouvelle patrie de la science, de l’érudition et de l’art grecs. S’inspirant du Lycée d’Aristote, il fonda le Musée et la Bibliothèque et y invita des savants et des artistes de tout le monde grec. Il eut également une grande activité édilitaire, ainsi que son fils Ptolémée II. Les sources épigraphiques attestent la fondation par ces deux monarques de tout l’appareil urbanistique d’Alexandrie : les ports, le phare, le Sérapeion, le gymnase… Sous le règne des Lagides, de Ptolémée Ier à la mort de Cléopâtre VII en 30 av. J.-C., Alexandrie fut la première cité du monde hellénistique, abritant une population d’environ 500000 personnes (fig.3). Sous Auguste, l’Égypte devint une province romaine, et Alexandrie passa au second rang, derrière Rome. Le gouvernement de l’Égypte, par ordre du premier empereur, fut réservé à des fonctionnaires de rang équestre. Les sénateurs n’avaient pas le droit de se rendre en Égypte. L’approvisionnement de Rome en blé dépendait en grande partie de la production égyptienne : qui tenait Alexandrie, tenait Rome. À la mort de Néron en 68 de notre ère, Vespasien abandonna à son fils Titus le siège de Jérusalem et alla s’emparer de l’Égypte. Il s’installa à Alexandrie, d’où il fit le blocus de Rome. Quelques mois plus tard, en 69, Vespasien devenait empereur (fig.4).

Fig. 5 – Vues d’artiste d’Alexandrie à la fin du XVIIIème siècle.

Pendant l’Antiquité tardive, la ville fut le siège de nombreuses luttes religieuses. Prise par l’armée du calife Omar, sous le commandement du général Amr Ibn el-Ass en octobre 641, Alexandrie perdit son rôle de capitale au profit de Fostat, qui deviendra plus tard Le Caire. La ville resta d’abord prospère, servant d’avant-port à la nouvelle capitale, avant de péricliter suite à la découverte de la route du Cap en 1498. Lorsque Napoléon débarqua à Alexandrie en 1798, la ville tout entière tenait sur l’Heptastade, le reste n’étant qu’un champ de ruines (fig.5). C’est le pacha Muhammad (ou Méhémet) Ali qui, à partir des années 1820, présida à la renaissance d’Alexandrie. Sous son règne, le canal antique fut curé, le port réaménagé, et la population, qui était tombée à 13000 habitants, remonta rapidement, jusqu’à atteindre aujourd’hui plus de quatre millions d’âmes (fig.6).

Depuis les années 1990, les constructions du XIXème et du début du XXème siècles, qui ne comptaient que quelques niveaux et possédaient des fondations peu profondes, sont démolies pour faire place à des buildings dont les fondations reposent sur le roc. Ces grands travaux amènent la destruction de toutes les strates archéologiques. D’autre part, toute la surface de la ville antique, y compris les cimetières, est couverte d’habitations modernes (fig.7).Les fouilles terrestres sont donc exclusivement des fouilles de sauvetage, pratiquées dans l’urgence. La pression des promoteurs est permanente. Un autre problème se pose : le niveau du sol s’est abaissé de près de 9 mètres par rapport au niveau de la mer. Les strates archéologiques les plus basses se trouvent aujourd’hui sous la nappe phréatique, tandis que les installations portuaires antiques se trouvent sous la mer. Le site a également été touché par plusieurs séismes, et de nombreux bâtiments ont été détruits lors de révoltes religieuses ou d’épisodes guerriers. Le quartier des palais, par exemple, a été incendié par les Palmyréniens lorsqu’ils envahirent la ville à la fin du troisième siècle de notre ère. Enfin, les remplois de matériaux architecturaux sont innombrables, au point qu’il est difficile de distinguer les vestiges des enceintes antiques et médiévales et que très peu d’inscriptions ont été retrouvées dans leur contexte original.



La littérature alexandrine et la littérature sur Alexandrie sont abondantes. Fraser a fait le relevé complet de la littérature grecque en 1972 dans ce qui était alors la somme sur le sujet, Ptolemaïc Alexandria. Un série de textes anciens sont consacrés à l’urbanisme et peuvent nous aider à nous faire une idée de la ville dans l’Antiquité. Philon d’Alexandrie a donné une indication supplémentaire en signalant qu’Alexandrie était divisée en cinq quartiers désignés par les lettres a, b, g, d et e, les Juifs étant concentrés dans les quartiers d et e. L’historien grec Diodore de Sicile, dans son Histoire universelle, écrivit :(Alexandre) voulait bâtir dans ce royaume une grande ville. Il avait déjà donné ordre à ceux qu’il y avait laissés d’en préparer le terrain entre la mer et le lac Maréotide ; [2] et lui-même revenu sur les lieux en traça le plan avec beaucoup de soin et la nomma d’avance Alexandrie de son nom.

Par la situation qu’il avait choisie il lui avait procuré l’avantage d’avoir dans son port l’île du Phare. Il eut attention que les vents du nord pussent enfiler toutes les rues pour les rafraîchir… [6] Aussi n’y a-t-il aucune autre ville qui l’égale par le nombre des citoyens. Dans le temps que j’y ai passé moi-même, ceux qui tenaient les registres publics m’ont dit qu’il y avait plus de trois cent mille personnes libres et que les revenus royaux montaient à plus de six mille talents. 6000 talents de 26 kilos représentaient 156 tonnes d’argent par an, provenant principalement des bénéfices sur la vente de céréales et de papyrus, sur les taxes douanières et portuaires, sur le change des monnaies étrangères en monnaies ptolémaïques et sur les autres productions locales telles que les verreries. Strabon, contemporain d’Auguste, nous fournit au livre XVII de sa Géographie une description de la ville, où il résida plusieurs années entre 27 et 20 avant notre ère : [8] Le terrain sur lequel a été bâtie la ville d’Alexandrie affecte la forme d’une chlamyde, les deux côtés longs de la chlamyde étant représentés par le rivage de la mer et par le bord du lac, et son plus grand diamètre pouvant bien mesurer 30 stades, tandis que les deux autres côtés, pris alors dans le sens de la largeur, sont représentés par deux isthmes ou étranglements, de 7 à 8 stades chacun, allant du lac à la mer. La ville est partout sillonnée de rues où chars et chevaux peuvent passer à l’aise, deux de ces rues plus larges que les autres (…) s’entrecroisent perpendiculairement. A leur tour, les magnifiques jardins publics et les palais des rois couvrent le quart, si ce n’est même le tiers de la superficie totale. (…) on peut compter aussi comme faisant partie des palais royaux le Musée, avec ses portiques, son exèdre et son vaste cénacle (…)

Une autre dépendance des palais royaux est ce qu’on appelle le Sêma, vaste enceinte renfermant les sépultures des rois et le tombeau d’Alexandre… [10] La ville d’Alexandrie peut être dépeinte d’un mot : «une agglomération de monuments et de temples». Le plus beau des monuments est le Gymnase avec ses portiques longs de plus d’un stade. Le tribunal et ses jardins occupent juste le centre de la ville. Là aussi s’élève, comme un rocher escarpé au milieu des flots, le Panéum, monticule factice, en forme de toupie ou de pomme de pin, au haut duquel on monte par un escalier en limaçon pour découvrir de là au-dessous de soi le panorama de la ville… [13]

Toutefois, ce qui aujourd’hui encore contribue le plus à la prospérité d’Alexandrie, c’est cette circonstance qu’elle est le seul lieu de l’Égypte qui se trouve également bien placé et pour le commerce maritime par l’excellente disposition de son port, et pour le commerce intérieur par la facilité avec laquelle lui arrivent toutes les marchandises qui descendent le Nil, ce qui fait d’elle le plus grand entrepôt de toute la terre.En 47 av. J.-C., Jules César se trouva assiégé avec une petite armée dans le quartier des palais, le Bruccheion. Un de ses officiers ou de ses secrétaires rédigea, d’après les notes de César, le récit de cette Guerre alexandrine. Nous y trouvons d’utiles renseignements sur le système de distribution d’eau dans la ville à la fin de l’époque hellénistique :
[5] (1) Alexandrie est presque tout entière minée, et a des canaux souterrains qui partent du Nil et par lesquels l’eau est conduite dans les maisons des particuliers, où, avec le temps, elle dépose et s’éclaircit peu à peu… [6] (1) Ganymède (…) nous coupa d’abord toute communication avec les canaux de la partie de la ville qu’il occupait; ensuite, à force de roues et de machines, il éleva l’eau de la mer et la fit couler des quartiers supérieurs dans celui de César. (2) Aussi, bientôt, l’eau qu’on allait puiser aux citernes voisines parut-elle plus salée que de coutume, et nos soldats étaient tout surpris, ne sachant d’où cela pouvait provenir. Ils avaient peine à en croire leur goût, quand ceux de leurs camarades, qui étaient postés plus bas, disaient que leur eau était toujours de même espèce et de même saveur qu’à l’ordinaire; ils les comparaient l’une avec l’autre, et en les dégustant, ils reconnaissaient combien elles étaient différentes. (3) Mais au bout de quelques jours, l’eau du quartier le plus élevé ne pouvait plus se boire d’aucune façon, et celle de la partie inférieure commençait à se corrompre et à devenir salée.On peut également y trouver la description de maisons :
[1] (3) Alexandrie est à peu près à l’abri de l’incendie, parce qu’il n’entre ni charpente ni bois dans ses constructions, que tous les étages y sont voûtés, et les toits recouverts en maçonnerie ou pavés.
[17] (1) César (…) crut devoir mettre tout en œuvre pour s’emparer de l’île (de Pharos) et de la jetée qui y conduisait (…) les ennemis (…) sortirent des vaisseaux pour défendre les maisons (…) quoique, toute proportion gardée, leurs maisons fussent à peu près dans le genre de celles d’Alexandrie; que leurs hautes tours, qui se touchaient, leur tinssent lieu de rempart (…) Ces mêmes hommes n’osèrent nous attendre dans des maisons hautes de trente pieds (…)

La description de ces maisons munies de tours rappelle les modèles réduits de maisons macédoniennes que l’on a retrouvés dans certaines tombes d’Alexandrie (fig.8 et 9).



Fig. 10 – Tablette de fondation en or du sanctuaire de Sarapis, dédiée par Ptolémée III (246-222 av. J.-C.)

Le matériel épigraphique non funéraire d’Alexandrie a été publié de façon scientifique, le recueil des inscriptions d’époque ptolémaïque en 2001, celui des inscriptions du haut empire romain en 1994. Pour beaucoup de pierres on ne dispose pas de contexte, soit parce qu’elles furent remployées dès l’Antiquité, soit parce que leurs inventeurs modernes n’ont pas signalé leurs lieux de découverte. Seules les pierres disposant d’un contexte assuré présentent un intérêt ici, car les dédicaces qui y sont gravées permettent d’identifier certains bâtiments antiques. Pour l’époque ptolémaïque, c’est par exemple le cas d’une tablette de fondation en or (fig.10), découverte par Alan Rowe, alors directeur du musée gréco-romain, le 27 août 1943. Cette tablette avait été enterrée avec neuf autres, faites de différentes matières, à l’angle sud-est de l’enceinte du Sérapéum. Voici la traduction du texte grec : «  Le roi Ptolémée, fils de Ptolémée et d’Arsinoé, Dieux Adelphes, (sous-entendu : a dédié) à Sarapis le temple et le sanctuaire ». Le texte hiéroglyphique se lit : « Le roi de la Haute et Basse Égypte, héritier des Dieux Frères, choisi par Amon, puissante-est-la-vie-de-Râ, fils de Râ, Ptolémée III, vivant éternellement, aimé de Ptah, a fait le temple et l’enceinte sacrée pour Ousor-Hapi ». Cette inscription fixe de façon précise l’emplacement du sanctuaire principal de la ville antique et nous donne une fourchette chronologique pour sa fondation, le règne de Ptolémée III (246-222 av. J.-C.).

Pour l’époque impériale, une colonne et une plaque en calcaire (fig. 11 et 12) rappellent la construction du « Canal Auguste ». Découvertes, la colonne dans le centre-ville, la plaque hors les murs, près de la porte Canopique, elles portent la même inscription, le texte latin inscrit en lettres plus grandes et au-dessus du texte grec, comme il convient pour une inscription impériale. En voici la traduction : « L’empereur César Auguste, fils d’un dieu, grand pontife, a fait venir depuis Schedia le « Canal Auguste », destiné à couler de lui-même dans toute la ville, Caïus Iulius Aquila étant préfet d’Égypte, l’an 40 de César. » Le dossier de ce canal est bien sûr incomplet : nous disposons de deux points de repère, les lieux des deux découvertes, et d’une date. Mais le système d’adduction d’eau d’Alexandrie était complexe. Ce canal fut-il creusé sous Auguste ? Ou bien ces inscriptions commémoraient-elles la réfection d’un canal existant ?



Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , , | Leave a comment