THE PELASGIANS – The History of Etruria ,A Ture (1ct)

(being continued from  5/10/13)

















By Mrs Hamilton Gray  1839

from the foundation of tarqynia to the foundation of Rome


Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 10/10/2014)















Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , | Leave a comment

The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century (VI)


Food of Animal Origin

Livestock, both large and small, held an important place in the Mediterranean world.
Its character varied considerably according to the importance of pasturage. Thessaly,
Epiros, Thrace, and the plains and plateaus of Asia Minor have produced livestock
from time immemorial. Texts provide many references to the consumption of beef,
notably the Life of St. Nicholas of Sion, which traces the saint’s rounds and his slaughtering
of cattle in the villages of Lycia. The monks of Theodore of Sykeon distributed
beef to the inhabitants of the village. Beef was consumed at Dehes and Hesban.163
Cattle were also valued for the production of milk and cheese, as well as for their hides.
Hump-backed cattle, closely related to present-day zebus, must have been numerous,
particularly in marshy regions (Apameia). Farms and village houses kept ranks of feeding
stalls on the ground floor of their main buildings, separated by pillars that supported
the second floor. These features are common in northern Syria, the Hauran,
and the Negev. Pillars have been found in the Golan (notably at Meiron), but an interpretation
of these finds as evidence for feeding stables does not seem to have been
adopted by site excavators, although it would seem the most plausible. While cattle
must often have been lodged in these stables, it is also likely that horses and mules
had similar shelters. There are no clear, published criteria, however, that permit us to
distinguish horse stables from cattle stables.
Goats, sheep, and other flock animals were lodged in the courtyards of village houses
or, on farms, within enclosures, which have been found in a number of cases near
water troughs. Their existence is attested in the cadasters of Thera and Lesbos. At
Hesban, there is a noticeable increase in the number of goats, undoubtedly after the
early Byzantine period; this may indicate an impoverishment in the condition of the
pastures, as grass gave way to low shrubs and bushes.164 In North Africa, where evidence
of meat consumption varies by location, sheep exceeded large livestock by a
wide margin.165 In addition to meat, they provided milk, cheese, and wool.
Pork was highly valued in Rome; it was distributed in annonary rations, and the
guild of pork butchers (corpus suariorum) seems to have been more important than that
of the pecuariorum (butchers of small livestock) and the boarii (beef butchers).166 It was
equally so in Italy and North Africa, as instanced by a miracle from the first half of the
fourth century that portrays a butcher from Uzalis and his son.167 The cadaster of Hypaipa (Lydia) mentions pigs.

Remains of them have been found at Dehes, Nessana,168
and Hesban, where they were most in abundance during the early Byzantine period.
In Egypt, pork was the most common meat.169 Chickens and pigeons were equally a
source of meat; dovecotes were numerous in the countryside of the Near East, and
there is abundant evidence for the consumption of chicken in the early Byzantine levels
at Apameia, Pella, and Carthage.
In fifth- and sixth-century Carthage, pork (pigs were in many cases slaughtered for
meat at under a year in age) and sheep or goats (generally slaughtered prior to their
twenty-eighth month; only rarely at under a year) were the most widely consumed
meats. In one sector of the city, horses and camels were also consumed.170 At Apameia,
changes in diet took place following the Sasanian conquest. The consumption of small
livestock (sheep and goats) increased, while that of large livestock decreased appreciably.
Pork consumption also dropped significantly, particularly in contexts dating
to the seventh and eighth centuries, that is, in the time of Islamic rule (whereas consumption
during the same period at Pella remained high).171 The consumption of
fowl doubled.172
Fish constituted a significant portion of the diet in large cities such as Constantinople173
and Antioch, in which, as Libanios notes with pride, both salt- and freshwater
fish were to be found. At Dehes and Apameia, numerous remains of silurids and catfish
have been identified. At Carthage, fish remains have been found in great variety;174 at
the end of the sixth century, fish was consumed far in excess of fowl, which had not
been the case earlier. Shellfish played a role in the diet, but were particularly valued
for their purple dye, which was used to dye cloth.175 The consumption of meat, while
variable, was more common among laypeople than is suggested by our sources, which
describe the diet of monks.
Donkeys seem to have been more important than horses as draft animals. The use
of mules increased to a certain extent during the early Byzantine period. Camels were

widespread as far west as Asia Minor, and essential in the Near East. Both camels and
horses could be used as food when necessary. Crises notwithstanding,176 the supply of
food seems to have been adequate to the needs of the population throughout the empire.
There were significant surpluses in the sixth century that facilitated the provisioning
of cities (Constantinople most importantly) and the army. With the loss of important
wheat-growing land during the seventh century, however, changes in the diet
of the empire followed; the role of bread diminished, while that of meat and fish grew.
Artisanal Production and Small-Scale Trade
References to trades hold an important place in epitaphs from the fourth century on.
The cause may have been the strengthening of the guilds, which gave each artisan the
sense of belonging to a profession that was to be protected, or it may be linked to
the system of tomb purchases, although we have no proof that guilds participated in
the purchase of a sepulcher, either in Korykos177 or in Tyre,178 which provide the two
largest groups of such epitaphs. Pride in one’s craftsmanship, and its assertion in the
tombs’ inscriptions, were perhaps accentuated by rivalry between social groups. The
strength of the trades in any event gave rise to a great diversification of subtrades
within certain branches of activity.179 While there were, as we have seen, artisans in the
larger villages, these small trades were, for the most part, an urban phenomenon.
Provisioning and the hardware trades were particularly well represented, the first
undoubtedly implicating rural inhabitants as well. The place in which commercial activity
took place is often specified: a baker in Nicaea had his shop near the stone tetrapylon;
180 at Nea Anchialos, a salt meat or fish merchant sold his produce at the agora.181
Fine examples of taverns have been found at Sardis (Fig. 6).182
Construction flourished during this period, as indicated above, developing as much
in the city as it did in the countryside, and calling into play a large number of village
inhabitants and, in some cases, seasonal workers.183 The trade included marble workers
(who may be linked with the epitaphs of the “Proconnesians”),184 stonecutters (whose  activities ranged from quarrying to sculpture), brickmakers,185 masons, specialists in
stone facing and opus sectile, and mosaicists (whose signatures often appear in the Near
East in paving inscriptions),186 specialists in surfacing (plasterers), and, at the head of
all these trades, entrepreneurs and architects.187 The famous agreement of 459 ratified
at Sardis between the guild of masons and their employers demonstrates the ability of
the guild to negotiate with its employers (in particular through recourse to strikes)
and to represent the profession as a whole, as well as the existence of a strained labor
market in which specialized personnel were sought after.188
Pottery held an exceptional place in the economy of the sixth century;189 it has been
recovered in large quantity by archaeologists, and it functioned, in the case of amphoras,
as packaging. The typology of Byzantine pottery has long been established, and
the determination of its various places of origin has made great progress, as has its
dating, permitting us to evaluate the level of commercial exchanges.190 The quantities
recovered represent but a small proportion of the quantities produced. Significant production
areas were North Africa, Attica and Corinth, Moesia, the western coast of Asia
Minor (the areas around Pergamon, Phokaia, the peninsula of Cnidus), Sagalassos, the
Cilician coasts, the regions of Antioch and Cyprus, Galilee and the northern part of
Samaria, the regions of Gaza and of Ascalon, and Egypt.191 The production of tableware,
like that of amphoras, took place on a regional scale and was rarely concentrated
in a specific site. The presence of kilns maintained this production outside cities, as
did, undoubtedly, the need for easy access to combustible materials. The manufacture
of amphoras, for reasons of profitability, must have occurred near locations at which
foodstuffs were produced (principally wine, oil, and garum).192 In North Africa, it seems
to have been associated with large landholdings and allied to the production of tableware and lamps. Such was the case in any event, according to Michael Mackensen, at El-Mahrine and Henchir el Biar: the workshops were probably owned by a possessor
fundi, while the potters were the conductores of their workshops.193

There is evidence  for such an arrangement in third-century Egypt, where contracts between large landowners
and amphora manufacturers have been preserved,194 and where large factories
dating from the second to the fourth centuries have been found, together with associated
presses and kilns near Lake Maryut.195 Nonetheless, the production of tableware
could be a separate activity. In the region of Gaza and Ascalon, workshops located
around villages and hamlets produced amphoras exclusively.196 The most impressive
kilns are those that have been found in the agricultural complex located to the north
of Ascalon: the relation in this case between large estate and amphora production was
very close.197 At Sagalassos, the potters’ quarter was located northeast of the city; its
production was diversified (cups, bowls, plates, but also open and covered vessels).198
Secondary centers appeared around the sixth century, producing a painted tableware
(in Gerasa, possibly Nea Anchialos, Gortyna, and Egypt).
Greek molded lamps have a curious history. Corinth launched a spectacular production
in the second century, with potters who signed their pieces. It was quickly imitated
by Athens, which dominated the market in the fourth century. By the middle of the
fifth century, the rivalry between the two centers came into resurgence; neither was a
producer strictly speaking, but rather thrived in creating counterfeits and systematic
adaptations of cast pieces, in particular lamps from North Africa. These phenomena
multiplied in secondary centers.199 In the course of the sixth century, pottery workshops
with small facilities proliferated within the centers of abandoned cities (Delphi,
Utina), but we are not able to fathom the reasons for this phenomenon. The same
holds true at Gerasa and at Aqaba under Umayyad domination.
The work of potters from this period, except for certain Attic lamps (from the workshops
of Chione and Sotiria until the beginning of the 6th century) and lamps from
the Near East (6th and 7th centuries), is anonymous or marked by a few plain stamps.
Amphoras tend to bear indications of the contents, the quantity of products transported, and the name of their owner. Only one signature is known, on a jar; it seems  to be humoristic, the potter being designated by the surname Pulofa´go” (clay-eater).200
Glassmaking grew rapidly as the result of the dissemination of the technique of glassblowing
during the early Byzantine period.201 It played a role in fenestration, which  developed in churches in particular, in lighting (the hanging lamps or bowls of the  polykandela and standing lamps), and in dishes, where it inspired certain types of ceramics.
The major regions in which glass has been found, and undoubtedly was produced,
are Egypt,202 the provinces of Palestine (where two glass factories have been
found),203 Transjordan and the Hauran,204 undoubtedly Phoenicia (Tyre in particular),
the Syrian coast (?), Cilicia,205 the region of Sardis,206 Constantinople,207 and the Crimea.
208 Glassworking developed in parallel between Mediterranean Europe and the
Near East, although the precise relations between the two regions remain unclear.
Textile work was one of the most important commercial activities of antiquity.209 It
was carried out in both imperial and private workshops. With respect to the first, notable
factories included the linen mills (liniphia) of Scythopolis, wool mills ( gynaecea) in
Herakleia of Thrace, Kyzikos, and Caesarea in Cappadocia, and dyeworks in Cyprus
and Phoenicia (at Tyre one-fifth of the trade names relate to purple dye). The English
excavation team at Carthage has recently proposed an identification of the imperial
gynaeceum of Carthage known to us through the Notitia Dignitatum and the Theodosian
Code with buildings discovered in the circular harbor;210 the concentration of artisanal
workshops is, in any event, testimony to the importance of textile work in this region.







Cecile Morrisson and Jean-Pierre Sodini


163 Dehes: Syria 57 (1980): 300; Hesban: see note 164.
164 J. Boessneck and A. van den Driesch, “Preliminary Analysis of the Animal Bones from Tell
Hesban,” in R. S. Boraas and L. T. Geraty, Heshbon, 1976: The Fifth Campaign at Tell Hesban. A Preliminary
Report (Berrien Springs, Mich., 1978), 259–87.
165 See the summary table on bovine, ovine, and swine remains compiled by D. J. Mattingly and
R. B. Hitchner, “Roman Africa: An Archaeological Review,” JRS 85 (1995): 197, table 1.
166 Durliat, De la ville antique, 74–80, 94–107; B. Sirks, Food for Rome: The Legal Structure of the Transportation
and Processing of Supplies for the Imperial Distributions in Rome and Constantinople (Amsterdam,
1991), chap. 13.
167 J.-M. Lasse`re, “Miracles et vie e´conomique en Afrique au Ve s.: A propos d’un troupeau de
cochons (De miraculis Sancti Stephani protomartyris libri duo, I.14),” L’Africa Romana 8 (1991): 305–15.

168 Colt, Nessana, 1:69.
169 Bagnall, Egypt, 28–29: numerous pig bones found in excavations at Karanis.
170 J. H. Schwarz, “The (Primarily) Mammalian Fauna,” in Excavations at Carthage: The British Mission,
vol. 1.1 (Sheffield, 1984), 229–65; D. E. Reese, “Faunal Remains from Three Cisterns,” in Humphrey,
Carthage 1977 (as above, note 135), 191–258; M. A. Levine, “The Analysis of Mammal and Bird
Remains,” in Hurst, Excavations at Carthage (as above, note 9), 314–24; A King, “Diet in the Roman
World: A Regional Inter-site Comparison of the Mammal Bones,” JRA 12 (1999): 168–202.
171 R. H. Smith, Pella of the Decapolis, 2 vols. (Wooster, Ohio, 1973), 1:162.
172 A. Gautier, “La faune de quelques maisons d’Apame´e,” in Apame´e de Syrie: Bilan des recherches
arche´ologiques, 1973–1979. Aspects de l’architecture domestique d’Apame´e, ed. J. Balty (Brussels, 1984),
305–58; idem, Les restes de verte´bre´s de la Maison aux Consoles (Brussels, 1977).
173 References to 6th-century sources in G. Dagron, “Poissons, peˆcheurs et poissonniers de Constantinople,”
in Mango and Dagron, Constantinople and Its Hinterland (as above, note 148), 57–73.
174 A. Wheeler, “The Fish Remains,” in Humphrey, Carthage 1977 (as above, note 135), 231–41 and
249. Tuna, absent in this sampling, has been found in the surveys of the circular harbor, Hurst,
Excavations at Carthage (as above, note 9), 319.
175 See, for Carthage, J. Zaouali, “Marine and Land Molluscs,” in Hurst, Excavations at Carthage (as  above, note 9), 320–24.

176 For a good inventory of the crises in large early-Byzantine cities, see Durliat, De la ville antique,
177 MAMA 3: nos. 200–788; Patlagean, Pauvrete´ e´conomique, 158–63.
178 J.-P. Rey-Coquais, “Inscriptions de la ne´cropole (Tyr),” BMBeyr 29 (Paris, 1977); cf. J. and
L. Robert, “Bulletin e´pigraphique,” REG 89 (1978): 522.
179 K. P. Mentzou, Sumbolai´ eij” th`n mele´thn tou’ oijkonomikou’ kai` koinwnikou’ bi´ou th'” prwi?mou buzantinh'”
perio´dou (Athens, 1975); Sodini, “Artisanat urbain”; H. von Petrikovitz, “Die Spezialisierung des
ro¨mischen Handwerks II (Spa¨tantike),” ZpapEpig 43 (1981): 285–306; Bagnall, Egypt, 78–92.
180 C. Foss, Nicaea: A Byzantine Capital and Its Praises (Brookline, Mass., 1996), 16 n. 17.
181 A. Ntina, “Epitu´mbie” enepi´grafe” sth´le” palaiocristianikh´” epoch´” apo´ ti” Fqiw´ tide” Qh´be”
(Ne´a” Agcia´lou),” Dieqne´” Sune´drio gia thn Arcai´a Qessali´a sth mnh´mh tou D. P. Qeoca´rh (Athens,
1992), 452.
182 J. S. Crawford, The Byzantine Shops at Sardis (Cambridge, Mass., 1990), W1–W3, E1–2.
183 For Cilicia and northern Syria, Sodini, “Artisanat urbain,” 76; Tate, Campagnes, 249–51, and
G. Tate, “Les me´tiers dans les villages de Syrie du Nord,” Ktema 16 (1995): 73–78; Feissel and Fourdrin,
“Une porte urbaine.”
184 Regarding quarries, see Sodini, “Marble and Stoneworking in Byzantium,” 125–31.

185 The bibliography in Sodini, “Artisanat urbain,” 73–75, should be supplemented with that of
J. Bardill, “A Catalogue of Stamped Bricks,” Anatolian Archaeology 1 (1995): 28–29.
186 P. Asemakopoulou-Atzaka, To` ejpa´ggelma tou’yhfoqe´th kata` th`n o“yimh ajrcaio´thta (3o”–7o” aijw´ na”
(Athens, 1993); see also F. Alpi, “Les inscriptions de l’e´glise d’ ‘Ain Fattir,” RevBibl 99 (1992): 435–39
(the mosaicists Klaudianos and Immanouel), and D. Feissel, “Bulletin e´pigraphique,” REG 105
(1992): no. 644 (the mosaicist Thomas).
187 K. Kretikekou, “Mnei´e” oikodomikw´ n epaggelma´twn sti” epigrafe´” th” rwmai¨kh´”-palaiocristianikh
´” Palaisti´nh” kai Arabi´a”,” Meleth´mata 10 Poiki´la (Athens, 1990): 373–94.
188 Foss, Sardis, 19–20, inscription 14 (lines 110–13); P. Garnsey, “Les travailleurs du baˆtiment de
Sardes et l’e´conomie urbaine du Bas-Empire,” in L’origine des richesses de´pense´es dans la ville antique, ed.
P. Leveau (Aix-en-Provence, 1988), 147–60.
189 J. W. Hayes, Excavations at Sarac¸hane in Istanbul, vol. 2 (Princeton, N.J.–Washington, D.C., 1992),
3–212, is the basic text; for supplementary bibliography, see Sodini, “Artisanat urbain,” 80–85; idem,
“La contribution de l’arche´ologie,” 173–79.
190 See V. Franc¸ois and J.-M. Spieser, “Pottery and Glass in Byzantium,” EHB 586–97.
191 C. Panella, “Merci e scambi nel Mediterraneo tardoantico,” in Carandini, Cracco Ruggini, and
Giardina, Storia di Roma (as above, note 10) 3.2:613–97; for North Africa, see S. Tortorella, “La ceramica
africana: Un bilancio dell’ultimo decennio di richerche,” in Productions et exportations africaines:
Actualite´s arche´ologiques, ed. P. Trousset (Paris, 1995), 79–102.
192 On the importance of garum in the economy of North Africa during late antiquity, see N. Ben
Lazreg et al., “Production et commercialisation des salsamenta de l’Afrique Ancienne,” in Trousset,
Productions et exportations africaines (as above, note 191), 103–42.

193 M. Mackensen, Die Spa¨tantiken Sigillata- und Lampento¨pfereien von el Mahrine (Nordtunesien) (Munich,
194 H. Cockle, “Pottery Manufacture in Roman Egypt,” JRS 71 (1981): 87–97.
195 J.-Y. Empereur, “La production viticole en E´gypte,” in Amouretti and Brun, La production du vin
et de l’huile (as above, note 142), 39–47.
196 Y. Israel, “Survey of Pottery Workshops, Nahal Lakhish-Nahal Besor,” Excavations and Surveys in
Israel 13 (1993 [1995]): 106–7. Somewhat more to the north of Ascalon, an early Byzantine kiln has
also been found, although its specific products have not been determined: Y. Levy, “Tel Yavne
(South), Kiln,” Excavations and Surveys in Israel 12 (1993 [1994]) (references provided by Y. Hirschfeld).
197 Y. Israel, “Ashqelon,” Excavations and Surveys in Israel 13 (1993 [1995]): 100–105.
198 Waelkens, Sagalassos I (as above, note 115), 113–69; Waelkens and Poblome, Sagalassos II, 149–
227; idem, Sagalassos III, 177–270; J. Poblome, Sagalassos Red Slip Ware (Turnhout, 1998).
199 B. Lindros Wohl, “Lamps from the Excavations at Isthmia by UCLA,” in The Corinthia in the
Roman Period, ed. T. E. Gregory, (Ann Arbor, Mich., 1993), 130–38; A. Karivieri, The Athenian Lamp
Industry in Late Antiquity (Helsinki, 1996).

200 Plotinopolis (Didymoticho): M. Se`ve, “Bulletin e´pigraphique,” REG 107 (1994): 502 (no. 166)
(Pulofa´go” kuqropla´sth” e“grasen [sic]).
201 Sodini, “Artisanat urbain,” 92–94; idem, “La contribution de l’arche´ologie,” 179–80.
202 Bagnall, Egypt, 85; E. L. Higashi, “Conical Glass Vessels from Karanis: Function and Meaning
in a Pagan/Christian Context in Rural Egypt” (Ph.D. diss., University of Michigan, Ann Arbor, 1990).
Regarding glass in Alexandria, C. Haas, Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict (Baltimore,
Md., 1997), 33–34, 193, 198.
203 Jalame: G. Davidson Weinberg, Excavations at Jalame, Site of a Glass Factory in Late Roman Palestine
(Columbia, Mo., 1988); Hadera (near the coast, to the south of Dor): Y. Gorin-Roser, “Hadera, Bet
Eli‘ezer,” Excavations and Surveys in Israel 13 (1993 [1995]): 42–43. Others have been previously identified
in Sodini, “Artisanat urbain,” 167 n. 205.
204 O. Dussart, “Les verres de Jordanie et de Syrie du Sud du IVe au VIIe sie`cle,” in Le verre
de l’Antiquite´ tardive et du Haut Moyen Age: Typologie chronologie, diffusion, ed. D. Foy (Guiry-en-Vexin,
1995), 343–59.
205 E. M. P. Stern, “The Production of Glass Vessels in Roman Cilicia,” Ko¨lner Jahrbuch zu Vor- und
Fru¨hgeschichte 22 (1989): 121–28, mistakenly confounds itrarius (pastrycook) with vetrarius. For glassmakers’
kilns at Anamur, Sodini, “Artisanat urbain,” 167 n. 204.
206 Crawford, Shops, E12–E13 (the inventory yields 10% window glass; 90% glass vessels); A. von
Saldern, Ancient and Byzantine Glass from Sardis (Cambridge, Mass., 1980).
207 Hayes, Sarac¸hane, 399–402.
208 Y. Ivachenko, “Le verre proto-byzantin, recherches en Russie (1980–1990),” in Foy, Le verre de
l’Antiquite´ tardive (as above, note 204), 319–30, and A. Sazanov, “Verres a` de´cor de pastilles bleues
provenant des fouilles de la Mer Noire: Typologie et chronologie,” ibid., 331–41.
209 Sodini, “Artisanat urbain,” 90–92 and 103; A. Avrame´a, “Artisanat et commerce du textile dans
le Bas-Empire oriental (IVe–VIIe sie`cles),” in Cultural and Commercial Exchanges between the Orient and
the Greek World (Athens, 1991), 23–29.
210 Hurst, Excavations at Carthage, 64–98.

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , | Leave a comment



Η χερσόνησος του Άθω είχε ερημωθεί κατά την ύστερη αρχαιότητα και έμεινε ακατοίκητη όλο τον 7ο και τον 8ο αιώνα. Ούτε βοσκοί, φαίνεται, να είχαν εγκατασταθεί σ’ αυτήν, προφανώς λόγω του μεγάλου μήκους και της απόστασης που τη χωρίζει από τις κατοικημένες περιοχές. Πλησιέστερη οχυρωμένη πόλη ήταν η Ιερισσός, που δοκίμαζε κι αυτή δημογραφικά προβλήματα, εφόσον δέχθηκε τον 10ο αιώνα ξένους εποίκους.

Οι πρώτοι ερημίτες εγκαταστάθηκαν στο Όρος γύρω στο 800. Oι τοπικές παραδόσεις που αναφέρονται σε μοναστήρια τα οποία ιδρύθηκαν σε παλιότερες εποχές (ως και τον 4ο αιώνα) δεν έχουν ιστορική βάση. Εμφανίζονται κυρίως τον 16ο αιώνα, και οφείλονται σε μοναχούς, που νόμιζαν πως έτσι δόξαζαν τη μονή μετανοίας τους, σε μια εποχή που η πτώση του μορφωτικού επιπέδου λιγόστευε τις πιθανότητες ελέγχου. Ο αριθμός των ασκητών φαίνεται πως αυξήθηκε αρκετά γρήγορα. Σύμφωνα με τον ιστορικό Γενέσιο, που έγραφε τον 10ο αιώνα, μοναχοί από τον Άθω, και από άλλα μεγάλα μοναστικά κέντρα της αυτοκρατορίας, ήλθαν το 843 στην Κωνσταντινούπολη για να εορτάσουν την αποκατάσταση της λατρείας των εικόνων. Άρα υπήρχε ήδη εκεί ένα μοναστικό κέντρο αρκετά σημαντικό και γνωστό ώστε να συμμετέχει με επίσημη αντιπροσωπεία σε σημαντικές εκδηλώσεις της εκκλησίας. Τον 9ο αιώνα έζησαν και οι αρχαιότεροι αθωνίτες άγιοι που μας είναι γνωστοί, όπως ο αυστηρός ασκητής Πέτρος ο Αθωνίτης και ο άγιος Ευθύμιος ο νέος. Ο τελευταίος προερχόταν από τη μεγάλη μοναστική κοινότητα του Βιθυνικού Ολύμπου. Η μετακίνησή του μαρτυρεί πως ο Άθως είχε ήδη αποκτήσει σημαντική φήμη, ακόμη και στα άλλα μεγάλα και παλαιά μοναστικά κέντρα της αυτοκρατορίας.

Στον Άθω αποσύρονταν κυρίως ερημίτες και ασκητές, που ζούσαν ολομόναχοι ή σε μικρές ομάδες. Προέρχονταν κυρίως από τις γειτονικές περιοχές, από τη Θεσσαλονίκη ως την Καβάλα. Με τη σκληρή άσκηση αντιστέκονταν στους πειρασμούς του σώματος. Εξαντλητική νηστεία, κακουχίες στη ζέστη και στο κρύο, συνεχής προσευχή. Ορισμένοι μοναχοί έβλεπαν και οράματα, ενίοτε προφητικά. Και φυσικά οι Αθωνίτες συγκέντρωσαν τον θαυμασμό όλων των κατοίκων της Χαλκιδικής. Ζούσαν σε απόλυτη ησυχία, κοντά στη φύση με ελάχιστες παρεμβάσεις και ελάχιστες απαιτήσεις.

Αντιστέκονταν επίσης και στην εισαγωγή του οργανωμένου μοναχισμού. Τα πρώτα κοινόβια ιδρύθηκαν, ενίοτε από τέως Αθωνίτες, έξω από το Όρος, στη Χαλκιδική, κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Η αντιπάθεια των πρώιμων Αθωνιτών για το κοινοβιακό σύστημα φαίνεται και από το ότι στον βίο του Πέτρου του Αθωνίτη, η προπαγάνδα για τον κοινοβιακό μοναχισμό αποδίδεται στον ίδιο τον διάβολο. Και η απόπειρα εισαγωγής στο Όρος του στουδιτικού κοινοβίου από τον άγιο Βλάσιο τον εξ Αμορίου γύρω στο έτος 900 απέτυχε.

Το πρώτο γνωστό προνόμιο των Αθωνιτών ανάγεται στο έτος 883. Παραχωρήθηκε από τον αυτοκράτορα Βασίλειο Α΄ και αποσκοπούσε να προστατεύσει τους Αθωνίτες και το κοινόβιο του Κολοβού στην Ιερισσό από τους κρατικούς υπαλλήλους και από τους χωρικούς συμπεριλαμβανομένων και των βοσκών, στους οποίους απαγορεύτηκε να φέρουν τα ποίμνιά τους στη χερσόνησο. Ο αυτοκράτορας ενδιαφέρθηκε να προστατεύσει την ησυχία των μοναχών, που διατηρούσαν στενές σχέσεις μεταξύ τους και με αυτούς που ζούσαν έξω από το Όρος. Το 908 όμως, οι Αθωνίτες αναγκάσθηκαν να ζητήσουν την προστασία του αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ επειδή οι μοναχοί του Κολοβού διεκδικούσαν και τη μοναστική χερσόνησο. Πρώτη φορά γύρω στο 941-942, ο Ρωμανός Α΄ Λακαπηνός παραχώρησε μια ετήσια επιχορήγηση ενός χρυσού νομίσματος για κάθε αθωνίτη μοναχό, όπως αυτό γινόταν και στα άλλα μεγάλα μοναστικά κέντρα της αυτοκρατορίας, στον Όλυμπο της Βιθυνίας, στο όρος του Κυμινά και στο όρος του Λάτρου. Με τον τρόπο αυτό, οι μοναχοί έμπαιναν στην αμειβόμενη υπηρεσία του κράτους και προσεύχονταν και για τον βασιλιά και για τον στρατό, κυρίως εν όψει εκστρατειών.

Στο μεταξύ το Όρος είχε αποκτήσει τους κύριους τοπικούς θεσμούς του και τους εσωτερικούς κανονισμούς λειτουργίας του. Ο Πρώτος, κυβερνήτης και εκπρόσωπος προς τα έξω της μοναστικής πολιτείας, μαρτυρείται ήδη το 908. Διοριζόταν, ως το 1312, από τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Εμφανίζονται και οι άλλοι αξιωματούχοι του Πρωτάτου στις Καρυές, όπως ο οικονόμος, ο εκκλησιάρχης (972) και ο επιτηρητής (1049). Μαρτυρούνται οι τρεις τακτικές συνάξεις (Χριστούγεννα, Πάσχα και Δεκαπενταύγουστο) στις Καρυές, στις οποίες οι εκπρόσωποι όλων των καθιδρυμάτων, μικρών και ακόμη πιο μικρών, συσκέπτονται και αποφασίζουν για τα κοινά. Τότε εμφανίζονται και τα πρώτα κάπως σημαντικότερα μοναστηράκια, όπως η Μονή του Κλήμεντος (που αργότερα θα καταληφθεί από τους Ίβηρες μοναχούς) και η Μονή Ξηροποτάμου.

Λίγο αργότερα πραγματοποιήθηκε μια μεγάλη αλλαγή με τον Αθανάσιο τον Αθωνίτη. Τραπεζούντιος, καθηγητής στην Κωνσταντινούπολη, πήγε στο Όρος ως ερημίτης πιθανότατα το 957. Ακολούθησε τον φίλο του Νικηφόρο Φωκά στην εκστρατεία της Κρήτης το 960-961, και όταν κατελήφθη ο Χάνδακας, πήρε μέρος από τα λάφυρα για να ιδρύσει μια καινούργια Λαύρα, δηλαδή ένα μικρό κοινόβιο. Όταν όμως ο Νικηφόρος Φωκάς έγινε αυτοκράτορας, η Λαύρα έγινε βασιλική μονή για 80 περίπου μοναχούς, και προικίσθηκε με πλουσιοπάροχες ετήσιες επιχορηγήσεις σε χρήμα και σε τρόφιμα, και με κτήματα απαλλαγμένα από τη φορολογία. Η Μεγίστη Λαύρα, όπως ονομάσθηκε αμέσως, διέφερε ριζικά από όλα τα μέχρι τότε καθιδρύματα του Όρους και σε μια πρώτη φάση προκάλεσε την αντίδραση των παραδοσιακών ερημιτών. Ένα μεγάλο, πολυάνθρωπο και πλούσιο κοινόβιο, με το μεγάλο του εργοτάξιο, με το ιδιόκτητο πλοίο του, τάρασσε την ησυχία και ήταν απόλυτα αντίθετο προς την ως τότε ζωή και τις συνήθειες των αναχωρητών, επειδή, κατ’ αυτούς, μεταποιούσε το Όρος εις κόσμον.

Με τον άγιο Παύλο τον Ξηροποταμινό επικεφαλής τους, διαμαρτυρήθηκαν στον αυτοκράτορα χωρίς αποτέλεσμα. Όταν δολοφονήθηκε ο Φωκάς, πλησίασαν τον διάδοχο και αντίπαλό του Ιωάννη Τσιμισκή, ο οποίος όμως ανέθεσε τη ρύθμιση της διαφοράς σε ένα σεβάσμιο Στουδίτη μοναχό, τον Ευθύμιο, που ήταν κοινοβιάτης. Ο Ευθύμιος συνέταξε και ο αυτοκράτορας υπέγραψε το 972 τον περίφημο Τράγο, το πρώτο Τυπικό του Αγίου Όρους, στο οποίο αναγνωρίζονται οι ειδικές ανάγκες της Λαύρας και νομοθετείται ένα καθεστώς συνύπαρξης του παραδοσιακού αναχωρητικού και του νέου κοινοβιακού συστήματος. Επίσης καθορίζονται οι εξουσίες του Πρώτου, ο οποίος έχει και την επίβλεψη των ποινών που επιβάλλουν οι ηγούμενοι και έχει αποφασιστική γνώμη για την αποδοχή ξένων μοναχών στο Όρος. Καθορίζονται οι εξουσίες των ηγουμένων, που είναι και πνευματικοί πατέρες των μοναχών. Η κατ’ ιδίαν άσκηση επιτρέπεται μόνο σε πεπειραμένους μοναχούς και απαιτείται μια κάποια πειθαρχία κι απ’ αυτούς (π.χ. τους απαγορεύεται να περιπλανώνται). Καθορίζονται και περιορίζονται οι οικονομικές και κοινονικές σχέσεις ερημιτών και μοναχών, μοναχών και κοσμικών. Απαγορεύονται οι αγγαρείες και επιβάλλεται πειθαρχία στις σχέσεις μοναχών: όποιος είναι φίλερις, αποπέμπεται. Περιορίζεται δραστικά η κατοχή βοοειδών από τις Μονές: μόνο η Μεγίστη Λαύρα, εξαιτίας του μεγάλου αριθμού των μοναχών, δικαιούται να έχει ένα ζευγάρι (για το ζύμωμα του Ψωμιού). Καθορίζονται τα καθήκοντα του οικονόμου του Όρους. Όπως βλέπουμε το 972, η Λαύρα ήταν το μόνο μεγάλο κοινόβιο στο Όρος. Τότε θα είχε καμιά ογδονταριά μοναχούς. Αλλά αναπτυσσόταν γρήγορα. Τον 11οαιώνα θα φθάσει τους επτακόσιους.

Το δεύτερο σημαντικό κοινόβιο ήταν η Μονή Ιβήρων, που ιδρύθηκε κι αυτή με αυτοκρατορική δωρεά. Αρχικά, μερικοί Ίβηρες (Γεωργιανοί) αριστοκράτες μόνασαν στη Λαύρα του Αθανασίου (περί το 963). Το 978-979, ένας απ’ αυτούς, ο Ιωάννης Τορνίκιος, συμπαραστάθηκε αποφασιστικά και με επιτυχία στον Βασίλειο Β΄ κατά την αντιμετώπιση της επανάστασης του Βάρδα Σκληρού, και επέστρεψε στο Όρος φορτωμένος με λεία πολέμου. Ο ευγνώμων Βασίλειος Β΄ του παραχώρησε επίσης πολλά προνόμια, κτήματα, φοροαπαλαγές, επιχορηγήσεις και του επέτρεψε να ιδρύσει τη Μονή Ιβήρων, μεγάλο κοινόβιο, κι αυτό με δικό του πλοίο. Οι διαμαρτυρίες των παραδοσιακών αγιορειτών έμειναν πάλι χωρίς αποτέλεσμα.

Το τρίτο μεγάλο κοινόβιο, το Βατοπέδι, δημιουργήθηκε χάρη σε εσωτερική εξέλιξη και όχι από αυτοκρατορική δωρεά. Ένα μικρό μοναστηράκι με αυτό το όνομα αναφέρεται για πρώτη φορά το 985. Φαίνεται πως είχε ιδρυθεί πρόσφατα από τον ηγούμενό του Νικόλαο, αριστοκράτη από την Αδριανούπολη. Ένας άλλος Αδριανουπολίτης αριστοκράτης, ο ηγούμενος Αθανάσιος (1020-1048), πέτυχε τη μεγάλη αλλαγή. Στα χρόνια του το Βατοπέδι, με μερικές εκατοντάδες μοναχούς, ανέβηκε στην τρίτη θέση της αθωνικής ιεραρχίας, κι αυτό πριν να προσελκύσει την πρώτη του αυτοκρατορική δωρεά.

Στη συνέχεια, το κοινοβιακό σύστημα εξαπλώθηκε σημαντικά στο Όρος. Πολλά από τα παλιά ερημητήρια, καθώς προσέλκυαν περισσότερους μοναχούς υιοθετούσαν το πρότυπο του οργανωμένου μοναχισμού. Οι ερημίτες και οι αναχωρητές παρέμειναν βέβαια, αλλά η εξουσία τους μειωνόταν. Το νέο καθεστώς επικυρώθηκε το 1045, όταν ο Κωνσταντίνος Θ΄ Μονομάχος εξέδωσε το δεύτερο Τυπικό της αθωνικής μοναστικής πολιτείας, για την οποία χρησιμοποιεί πια επίσημα το όνομα ΄΄ Άγιον Όρος΄΄, το οποίο χρησιμοποιούνταν ανεπίσημα από το 985 και το οποίο θα επικρατήσει κατά τους επόμενους αιώνες. Η επιρροή και η ακτινοβολία των αγιορειτών σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, βασισμένη και στην αξιόλογη οικονομική ισχύ των μοναστηριών, ήταν τότε τεράστια.

Το Τυπικό του Μονομάχου όμως επιδίωξε να περιορίσει, ή μάλλον να ρυθμίσει τις οικονομικές δραστηριότητες των μοναστηριών: απαγόρευσε στα πλοία να εμπορεύονται στην Κωνσταντινούπολη και τους επέτρεψε μόνο να πωλούν τα αγροτικά περισσεύματα σε μια ακτίνα που δεν ξεπερνά την Θεσσαλονίκη και την Αίνο. Επανέρχεται το θέμα των ζώων που παραμένουν στο Όρος, ιδιαίτερα στη Λαύρα. Της επιτρέπουν όμως να έχει τέσσερα ζευγάρια για το ζύμωμα του ψωμιού των 700 μοναχών, ενώ το Βατοπέδι (που ήταν προφανώς επίσης πολυάριθμο) θα έχει μόνο ένα ζευγάρι. Νέοι κανονισμοί για τη διαχείριση των κτημάτων του Πρωτάτου και για τη συμμετοχή των ηγουμένων και των συνοδών τους στις συνεδριάσεις των Καρυών. Αναγνωρίζεται ως ύψιστη δικαστική αρχή μέσα στο Όρος, οι συνάξεις των Καρυών υπό την προεδρία του Πρώτου.

Η γρήγορη και θεαματική άνοδος του κοινού των αθωνιτών μοναχών, που θα γίνει ακόμη θεαματικότερη κατά τους επόμενους αιώνες, δεν είναι απλό αποτέλεσμα αυτοκρατορικής εύνοιας – τέτοια εύνοια υπήρξε αναμφίβολα και για άλλες μοναστικές κοινότητες – αλλά οφείλεται και σε αντικειμενικούς παράγοντες. Η χερσόνησος του Άθω, συγκρινόμενη προς τα άλλα ΄΄ Άγια Όρη΄΄ της μεταβυζαντινής εποχής, παρουσίαζε το πλεονέκτημα ότι εξασφάλιζε για τους κατοίκους της άμεση πρόσβαση στη θάλασσα και στις επικοινωνίες με τον κόσμο ολόκληρο, με τρόπο όμως που μπορούσε να ελεγχθεί εύκολα και αποτελεσματικά από τις μοναστικές αρχές. Τα μοναστήρια του Αγίου Όρους, την εποχή ακριβώς που άρχισαν να αναπτύσσονται, μπόρεσαν να επωφεληθούν από τη γενική άνθιση των θαλάσσιων επικοινωνιών, που προαναγγέλλουν την αρχή του τέλους του μεσαίωνα. Αυτό και εξηγεί τις προσπάθειες του αυτοκράτορα να περιορίσει τις εμπορικές δραστηριότητες των μοναστικών πλοίων.

Από αυτή την άποψη ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός πως το Όρος αναπτύχθηκε όταν, με την απώθηση των Αράβων από την Κρήτη και την ανακατάληψή της από τους βυζαντινούς, αποκαταστάθηκε μια σχετική ασφάλεια στις θάλασσες, κι έτσι πολλά μοναστήρια χτίσθηκαν στην παραλία. Η ασφάλεια των θαλασσών θα διαταραχθεί τον 14ο αιώνα, αλλά για σύντομο χρονικό διάστημα και με μικρές πραγματικές επιπτώσεις.

Επιπλέον το Όρος δεν αντιμετώπισε ουσιαστικά σχεδόν ποτέ απειλή από ξηράς, δεδομένου ότι περιβαλλόταν από ορθόδοξους Χριστιανούς, που έτρεφαν βαθύτατο σεβασμό για τη μοναστική κοινότητα. Αντίθετα, τα άλλα ΄΄ Άγια Όρη΄΄ της Μικράς Ασίας βρέθηκαν εκτεθειμένα, μετά το 1071, στις επιθέσεις των Τούρκων και ερημώθηκαν επανειλημμένα.

Άλλωστε, από τη φύση της, μια μοναστική χερσόνησος μεγάλων διαστάσεων παρουσίαζε σημαντικές δυνατότητες ανάπτυξης. Ήταν φυσιολογικά αποκομμένη από κάθε κατοικημένο χώρο και το άβατον μπορούσε να ελεγχθεί εύκολα. Μόνο ημινομάδες βοσκοί μπορούσαν να παραβιάσουν το άβατον και αυτό συνέβη σπάνια. Στο εσωτερικό της μπορούσαν να αναπτυχθούν πολλά μοναστήρια και αναρίθμητα ερημητήρια χωρίς ποτέ να πλησιάσουν κοσμικούς συνοικισμούς, σαν κι αυτούς που περιέβαλλαν και περιόριζαν άλλες μοναστικές κοινότητες.

Προστατευμένο από ξηράς και ανοικτό προς τη θάλασσα, το Άγιο Όρος γρήγορα κατοικήθηκε από μοναχούς πολλών και διαφόρων εθνοτήτων και προελεύσεων. Τον 10ο αιώνα αναφέρονται τα μοναστήρια των Ιβήρων, των Αμαλφηνών (από το Amalfi της Ιταλίας), του Χάλδου (από τον Ανατολικό Πόντο), του Παφλαγόνος, του Σικελού. Το 1016 αναφέρεται ένα μοναστηράκι του Ρώσου, το 1033 ένα άλλο του Ζελιάνου, ο ιδρυτής του οποίου ήταν αναμφίβολα Σλάβος. Τα μεγάλα όμως καθιδρύματα, που συγκέντρωναν επίσημα μη βυζαντινούς μοναχούς, θα εμφανισθούν αργότερα. Το ρωσικό μοναστήρι φαίνεται πως δημιουργήθηκε πριν από το 1142. Η Μονή Χελανδαρίου θα παραχωρηθεί στους Σέρβους το 1198 και η Μονή Ζωγράφου στους Βούλγαρους τον 13ο αιώνα, μετά τη δημιουργία του δεύτερου βουλγαρικού κράτους.

Ενώ οι Μικρασιατικές μοναστικές κοινότητες εξαφανίζονταν η μία μετά την άλλη, το Όρος αποκτούσε όλο και πιο διορθόδοξο χαρακτήρα και απεριόριστο κύρος στη χριστιανική Ανατολή. Τα κοινόβια ανθούσαν, η έγγεια περιουσία τους αυξανόταν συνεχώς και ταυτόχρονα αυξανόταν η επιρροή τους, ενώ η παράδοση των ασκητών ερημιτών εξακολούθησε να παραμένει ολοζώντανη και να προκαλεί τον αμέριστο θαυμασμό όλων των ορθοδόξων.

Με την Τέταρτη Σταυροφορία, το Άγιον Όρος κατελήφθη πρόσκαιρα από τους Λατίνους, οι οποίοι όμως γρήγορα αποχώρησαν, αφήνοντας στους μοναχούς, όπως και σε όλους τους Βυζαντινούς, πικρία και οργή. Οι σχέσεις των Αθωνιτών με την εκκλησία της Ρώμης θα είναι εις το εξής εχθρικές, ιδιαίτερα μάλιστα όταν ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος θα προσπαθήσει, για λόγους εξωτερικής πολιτικής, να επιβάλει στην Ανατολή την Ένωση των Εκκλησιών που υπογράφηκε στη Λυών (1274). Η εικόνα των Λατίνων χειροτέρεψε ακόμη περισσότερο όταν η Καταλανική κομπανία (1307-1309) εγκαταστάθηκε στην Ανατολική Μακεδονία και λεηλάτησε τα μοναστήρια και τις περιουσίες τους. Η κρίση όμως πέρασε και οι μοναστηριακές περιουσίες γνώρισαν στη συνέχεια αξιοσημείωτη αύξηση, χάρη σε δωρεές που η αδύναμη κεντρική διοίκηση και οι ευσεβείς ιδιώτες δεν μπορούσαν να αρνηθούν. Αυτά συμπίπτουν με μια σημαντική δημογραφική και οικονομική άνθιση στη Μακεδονία, που χαρακτηρίζει το πρώτο μισό του 14ου αιώνα.

Στη συνέχεια τα πράγματα χάλασαν. Πρώτα ήλθαν οι πειρατικές επιδρομές των εμιράτων του Aydin και του Menteshe από τη Δυτική Μικρά Ασία που προκάλεσαν καταστροφές και μια κάποια φυγή προς τα Δυτικά των μοναχών που αναζητούσαν ασφάλεια. Κατόπιν ήλθε ο εμφύλιος πόλεμος των ετών 1341-1347, κατά τη διάρκεια του οποίου η Μακεδονία και η Θράκη ερημώθηκαν σημαντικά από τους Τούρκους, συμμάχους κυρίως του Ιωάννη Κατακουζηνού. Κατόπιν ήλθαν οι Σέρβοι με τον Στέφανο Δουσάν, που κατέλαβε τις Σέρρες το1345 και στέφθηκε αυτοκράτορας. Η κεντρική διοίκηση του Όρους πέρασε στους Σέρβους, που μοίρασαν απλόχερα την έγγεια περιουσία του Πρωτάτου, προκάλεσαν όμως την αντίδραση των Βυζαντινών και ιδιαίτερα του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Με μια σύντομη διακοπή, η Σερβοκρατία στο Όρος κράτησε ως το 1371.

Η επάνοδος των Βυζαντινών στην Ανατολική Μακεδονία ήταν βραχυχρόνια, και συνδυάστηκε με μια απόπειρα του κράτους να αποσπάσει μέρος από τα εισοδήματα των μονών για να δημιουργήσει στρατό εναντίον των Τούρκων. Τα μέτρα αυτά δεν σταμάτησαν την ασυγκράτητη εξάπλωση των Οθωμανών, που πήραν τις Σέρρες το 1383 και αμέσως κατόπιν το Άγιον Όρος. Οι Αγιορείτες όμως αντιμετώπισαν την οθωμανική εξάπλωση στην Ευρώπη με προνοητικότητα και σύνεση. Διδαγμένοι από τα παθήματα των μοναστηριών της Μικράς Ασίας, που είχαν ουσιαστικά διαλυθεί τον 14ο αιώνα, και από όσα οι ίδιοι υπέφεραν από τις ναυτικές επιδρομές των τουρκικών εμιράτων, πλησίασαν τον Οθωμανό σουλτάνο πριν ο ίδιος περάσει στην Ευρώπη, και εξασφάλισαν την προστασία των μονών και των περιουσιών τους. Έτσι δεν βλάφτηκαν κατά την οθωμανική κατάκτηση.

Αντίθετα, κατόρθωσαν να μεγαλώσουν την περιουσία τους. Επειδή ήσαν ιδρύματα εξασφαλισμένα από τους Τούρκους, χρησιμοποιήθηκαν επίσης ως ασφαλή θησαυροφυλάκια από πλουσίους, που εναπέθεταν εκεί τους θησαυρούς τους για φύλαξη. Δέχονταν επίσης πολλές δωρεές. Τέλος, την εποχή αυτή αναπτύχθηκε ο θεσμός των αδελφάτων: το μοναστήρι εισέπραττε από έναν κοσμικό 100 υπέρπυρα νομίσματα ή ένα κτήμα, και σε αντάλλαγμα του εγγυόταν για την υπόλοιπη ζωή του μια ετήσια επιχορήγηση εις είδος (ορισμένες ποσότητες σιταριού, λαδιού, κρασιού, τυριού και οσπρίων, οι οποίες αντιστοιχούσαν στη μερίδα ενός αδελφού της μονής), ακόμη κι αν αυτός παρέμενε κοσμικός και δεν ερχόταν ποτέ στο μοναστήρι. Εκμεταλλευόμενα την αξιοπιστία τους, τα μοναστήρια είχαν ένα επικερδή τρόπο για να διαθέτουν (υπό μορφή μιας ΄΄σύνταξης΄΄ εις είδος) το περίσσευμα της αγροτικής τους παραγωγής.

Το σύστημα των αδελφάτων δείχνει καθαρά πόσο η ιδιορρυθμία είχε κερδίσει έδαφος στο Όρος. Ακόμη και μέσα στα κοινόβια παρουσιάζεται η δυνατότητα για ορισμένους μοναχούς να έχουν περιουσία ή και να διατηρούν την περιουσία τους, καθώς επίσης και να γευματίζουν χωριστά μέσα στο διμέρισμά τους. Αυτά βέβαια βασίζονται στο υπόδειγμα διαβίωσης των ερημιτών που εξαρτιόνταν από τα μεγάλα μοναστήρια και φυσικά έπαιρναν χωριστά τα τρόφιμά τους, και ανάγονται στον προκοινοβιακό μοναχισμό, στην πανάρχαια αυτή παράδοση του Άθω. Τον 14ο και 15ο αιώνα όμως, μετά την επικράτηση του κοινοβιακού συστήματος, η ιδιορρυθμία μέσα στα κοινόβια αποτελούσε μεγάλη καινοτομία.

Με τον 14ο αιώνα, ουσιώδεις αλλαγές πραγματοποιούνται στο Άγιον Όρος. Πρώτα στον διοικητικό τομέα. Το 1312 για πρώτη φορά νομοθετείται πως ο Πρώτος του Όρους θα έπρεπε να πάρει τη ΄΄σφραγίδα΄΄ (δηλαδή την επικύρωση της εκλογής του) από τον Πατριάρχη. Με άλλα λόγια, η πνευματική εξουσία του Πατριάρχη, που και παλιότερα αναζητιόταν από τους Αθωνίτες όταν εμφανίζονταν προβλήματα, επισημοποιήθηκε. Αυτό βέβαια δεν σήμαινε πως τα άλλα προνόμια του Αγίου Όρους, και ιδιαίτερα η εξάρτησή του από τον ίδιο τον αυτοκράτορα καταργήθηκαν. Κάθε άλλο. Απλώς ο Πατριάρχης απέκτησε μια καινούργια εξουσία, που θα του επιτρέψει αργότερα, όταν το Όρος θα βρεθεί υπό μη βυζαντινή κατοχή, και ιδιαίτερα την εποχή της Σερβοκρατίας, να ασκήσει πιέσεις στις αρχές της μοναστικής κοινότητας.

Από την άλλη πλευρά, πολλά νέα μοναστήρια ιδρύθηκαν και η χερσόνησος απέκτησε έντονα διορθόδοξο και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα. Οι Μονές Παντοκράτορος, Κασταμονίτου, Γρηγορίου, Σίμωνος Πέτρας, Διονυσίου, Αγίου Παύλου, Κουτλουμουσίου ιδρύθηκαν ή επανιδρύθηκαν στο δεύτερο μισό του 14ου ή στις αρχές του 15ου αιώνα, όχι όμως με δωρεές των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου, αλλά με δωρεές τοπικών αρχόντων ή ξένων ηγεμόνων. Η θέση του Αγίου Όρους στη διεθνή κοινότητα των ορθοδόξων ήταν αξιοζήλευτη. Ολοκάθαρα υποστηριζόταν πως κάθε ηγεμόνας είχε υποχρέωση να χρηματοδοτήσει μια αγιορείτικη μονή για να εξασφαλίσει ωφελήματα για την ψυχή του αλλά και ένα μοναστήρι ανοιχτό για τους κατοίκους της επικράτειάς του. Το Άγιον Όρος έχει πλέον καθαρά διορθόδοξο χαρακτήρα, που αναγνωρίζεται και στο πολιτικό επίπεδο. Επιπλέον, μερικοί τουλάχιστον από τους νέους αυτούς κατοίκους του Όρους, αντιμετωπίζουν με δυσκολία την παραδοσιακή διαβίωση, και προωθούν την αναθεώρηση των αυστηρών κανόνων του 10ου και του 11ου αιώνα. Όπως είναι φυσικό, ο αριθμός των μη ελληνοφώνων μοναχών αυξάνεται θεαματικά, ιδίως μετά την οθωμανική κατάκτηση.

Αυτή επήλθε σε δύο φάσεις. Η πρώτη τουρκοκρατία, που άρχισε το 1383, τελείωσε όταν το 1402 ο σουλτάνος Βαγιαζίτ Α΄ συνετρίβη στην Άγκυρα από τον Ταμερλάνο. Τον επόμενο χρόνο ο γιός και διάδοχός του Σουλεϊμάν υπέγραψε συνθήκες με τους Βυζαντινούς, στους οποίους επέστρεψε την περιοχή της Θεσσαλονίκης μαζί με το Άγιον Όρος. Η αυτοκρατορία προσπάθησε με τη σειρά της να ενισχύσει τα μοναστήρια και, διατηρώντας το οθωμανικό φορολογικό καθεστώς, τους έκανε μερικές νέες αλλά μικρές, πιά, παραχωρήσεις κτημάτων και εισοδημάτων.

Στο μεταξύ όμως είχαν παρουσιασθεί προβλήματα στις σχέσεις μεταξύ των Αθωνιτών. Τα παλιά τυπικά δεν εφαρόζονταν πια στα πράγματα κι αυτό δημιουργούσε αντιδικίες. Μια απόπειρα συμβιβασμού απέτυχε και έτσι ο αυτοκράτορας Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος παρενέβη με το χρυσόβουλλο τυπικό που εξέδωσε τον Ιούνιο του 1406, το οποίο βασίζεται στην πρακτική που είχε κατά παράδοση επικρατήσει στη Λαύρα. Ασχολείται κυρίως με την εσωτερική οργάνωση των μοναστηριών, και προσπαθεί να περιορίσει τις υπερβολές στην καταπάτηση των κανόνων του κοινοβίου. Ιδιαίτερα στρέφεται εναντίον της διατήρησης προσωπικής περιουσίας από τους μοναχούς.

Το βυζαντινό καθεστώς δεν επέζησε για πολύ, καθώς η πίεση των Οθωμανών εντεινόταν. Γρήγορα το Όρος απομονώθηκε από τη Θεσσαλονίκη και, τελικά, το 1424, αντιπροσωπεία μοναχών, με τη σύμφωνη γνώμη του δεσπότη Ανδρονίκου Παλαιολόγου προσκύνησε τον σουλτάνο Μουράτ στην Ανδριανούπολη. Έτσι άρχισε η δεύτερη τουρκοκρατία του Όρους. Οι σχέσεις με την Κωνσταντινούπολη παρέμειναν όμως ζωντανές, όσο αυτή παρέμενε Βυζαντινή. Όταν προετοιμαζόταν η σύνοδος της Φλωρεντίας, ο αυτοκράτορας έστειλε στο Όρος αποστολή για να δανεισθεί βιβλία που δεν βρίσκονταν πια στην Κωνσταντινούπολη και αντιπροσωπεία Αθωνιτών έλαβε τελικά μέρος στη βυζαντινή αποστολή στην Ιταλία.

Τη δύσκολη αυτή εποχή, στον Άθω, κέντρο πανορθόδοξο, δοκιμάζονται οι νέες ιδέες και οι νέες ιδεολογίες. Υπερασπιστές της Ανατολικής παράδοσης, οι Αγιορείτες γνώρισαν πολλά ρεύματα, τελικά όμως υιοθέτησαν τον Ησυχασμό, μια θεωρία που δίχαζε την Βυζαντινή κοινωνία κατά τον 14ο αιώνα. Η μυστικιστική αυτή πρακτική, που ξαναήλθε στην επιφάνεια χάρη στον μοναχό Γρηγόριο Σιναϊτη, επιζητούσε την άμεση επαφή του πιστού με το θείο δια της προσευχής και ορισμένων ασκήσεων. Η επαφή αυτή διαπιστωνόταν με την εμφάνιση θείου φωτός, παρόμοιου με εκείνο που οι μαθητές είδαν στο Όρος Θαβώρ. Ορισμένοι δέχθηκαν τον Ησυχασμό με φανατισμό, άλλοι αντέδρασαν βίαια, εξαιτίας κυρίως απλοΙκών υπερβολών, στις οποίες προέβαιναν μερικοί ζηλωτές. Ο Ησυχασμός στατολογούσε τους οπαδούς του στη Ανατολή και τους αντιπαρέτασσε σε οτιδήποτε προερχόταν από τη Δύση. Υποστηρίχθηκε κι από τους Βυζαντινούς αριστοκράτες και τελικά επικράτησε σε τρεις συνόδους (1341, 1347, 1351). Ο Γρηγόριος Παλαμάς, παλιός αγιορείτης, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης και υπερασπιστής του Ησυχασμού ανακηρύχθηκε άγιος, όπως και πολλοί άλλοι ηγέτες των ησυχαστών (ο Γερμανός ο Αγιορείτης, ο Σάββας, ο Μακάριος Μακρής). Στη συγκυρία αυτή, το Όρος απόκτησε μαχητικό χαρακτήρα υπέρ της ορθόδοξης πίστης και ταυτόχρονα ανυπολόγιστη ακτινοβολία.

Μολονότι τουρκοκρατούμενο, το Όρος εξακολουθούσε να αποτελεί το μεγαλύτερο πνευματικό κέντρο της ορθοδοξίας, η οποία κι αυτή τουρκοκρατούνταν πιά στο μεγαλύτερο μέρος της.

Νικόλαος Οικονομίδης,

Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Δ/ντής Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών 


Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  27/09/2013)

Chapitre 3

Rapports anciens de la Grèce avec l’Albanie

Les Grecs prétendent que “les Albanais sont les plus grecs des  peuples grecs.” L’histoire ne ratifie pas cette prétentieuse assertion.
Effectivement l’Albanie ne fut jamais ni soumise aux Grecs ni occupée  par eux. De la part des Grecs tout se borne à deux comptoirs établis par  Corinthe: celui d’Amphilocie dans le golfe de Preveza en Epire et celui  d’Epidamne ou Dyrrachium (Durazzo) chez les Taulantiniens dans la  haute Albanie.
Maltraités par les riches, les colons pauvres d’Epidamne se  révoltent contre eux et s’emparent de leurs comptoirs (432 avant J. C.).
Les riches recourent alors aux Albanais, c’est-à-dire aux Illyriens  barbares pour nous servir des mots de Thucydide (liv. 2, ch. 24-25).
Pressés ensuite de toute part, les rebelles ont recours à Corfou. Corfou ne  les secourant pas, ils ont recours à Corinthe, leur métropole. Alors  Corinthe envoie une flotte, et la guerre éclate tout aussitôt entre elle et  Corfou.
Athènes aurait dû ne pas s’en mêler. Elle s’en mêla cependant.
Sparte s’en mêla aussi, et la guerre du Péloponnèse eut lieu, guerre barbare où de part et d’autre les prisonniers étaient mis à morts  (Thucydide, liv. 1, ch. 67) et où les Grecs s’avilirent, a dit Rolin (tome 3,pag. 14).
On sait comment elle finit. Athènes perdit sa flotte à Aegos  Potamos en 405. L’année suivante elle fut prise, ses murailles furent
détruites, sa marine fut réduite à douze galères et son gouvernement  républicain confie à trente étrangers, à trente tyrans comme on disait  ensuite.
Pour ce qui est d’Amphilocie, nous apprenons de Thucydide  (liv. 3, ch. 68) que ce pays était barbare, que les habitants d’Argos,capitale du pays, n’avaient appris le grec que des Ambraciotes, et  qu’ensuite les Ambraciotes réduisirent les Argiens en servitude.
Plus tard, les Argiens se révoltent et unis aux Acarnanes ou  Léléges (autre tribu pélasgique), ils recourent à Athènes qui leur envoie  cent vaisseaux. C’est avec ce secours qu’Argiens et Acarnanes  réoccupent Argos en commun, et en chassent les Ambraciotes de  Corinthe.
Thucydide laisse entendre ici que les Acarnanes furent à la  guerre de Troie. Mais d’après Strabon (liv. 10, ch. 2, pag. 26), l’historien  Ephore affirme le contraire; et maintenant seraient-ils venus au secours  des Argiens s’ils n’avaient pas été Pélasges.
Eux-mêmes pour engager Rome à les secourir contre les Etoliens  diront un jour “qu’ils n’avaient pas jadis envoyé des secours aux Grecs  contre les Troyens à qui Rome doit son origine” (Just. liv. 28, ch. 1).
Enfin même aujourd’hui l’Acarnanie est peuplée de Schkipetars et à  Missolonghis on parle généralement albanais.

Chapitre 4

Dynastie macédonienne
“Le royaume de Macédoine,” disent Poirson et Cayx (Précis  d’Histoire Ancienne, pag. 331), “dût son origine à une colonie de
Pélasges chassés d’Histiocotide par les Cadméens vers 1302 avant J. C.
Ils s’établirent dans le Pinde sous le nom de Macédones et  s’étendirent jusqu’en Emathie.” Chassées, elles aussi par les Grecs, les
unes de la Thessalie, les autres de la Phocie, d’autres enfin du  Péloponnèse, quinze autres tribus vinrent se ranger autour de la première.
Mais elles paraissent avoir d’abord vécu indépendantes et n’avoir formé un royaume gouverné par Caranus que 796 ans avantJ. C.
Il dût en être du nouveau royaume comme de tous les autres. Son  étendue ne fut pas toujours la même.
Eschyle dans ses Suppliantes parle du pays de Pélasges comme  ayant pour frontières le Strymon et l’Argos, ce qui indique d’après
Niebuhr que le poète grec comprenait aussi la Macédoine dans le pays  appelé Pélasges.
Aux yeux des Grecs eux-mêmes, les Macédoniens n’étaient pas  grecs. Souvent Démosthène les qualifie de barbares, c’est-à-dire
d’étrangers, et bien avant lui Homère nous les montre volant au secours  de Troie assiégée par les Grecs.
A son tour, Justin nous assure que les Macédoniens étaient  Pélasges et Strabon dit qu’ils portaient le même habit, parlaient le même  langage, avaient les mêmes usages que les Epirotes.
Enfin nous voyons par la conspiration militaire où furent  impliqués des généraux et des officiers macédoniens, Parménion,
Philotas et d’autres, conspiration dont Quinte-Curce nous a conservé les  détails, que les Macédoniens ne parlaient pas grec et que pour se faire  comprendre on avait besoin d’un interprète.

Il est vrai que sous Archelaus (413 avant J. C.) des rapports  politiques s’établirent entre la Macédoine et la Grèce, et que plus d’un
jeune Macédonien alla compléter aux écoles d’Athènes les études qu’il  avait faites en Macédoine sous des maîtres particuliers. Aristote fut de ce  nombre. Mais nous voyons aussi que les Grecs ne les aimaient pas, et  qu’à la mort d’Alexandre le Grand, Aristote dut lui-même se réfugier en  Eubée où il mourut en 322 avant J. C.
Les premiers rois de Macédoine résidèrent à Egée (Edesse ou  Vodina). Mais Philippe II trouva plus convenable de résider à Pella. De  Caranus à Alexandre le Grand, Eusèbe compte 24 rois, Velleius  Paterculus n’en compte que 17, et Justin 12.
Mais l’histoire n’a pas conservé la mémoire des événements  accomplis sous le règne de la plupart d’entre eux.
Elle nous dit cependant que sous le règne d’Amyntas I, mort 500  avant J. C., la Macédoine fut envahie par les Perses et subit leur alliance,que Xerxes entraîna Alexandre I dans son expédition en Grèce (480), que  Perdicas II s’allia aux Spartiates contre les Athéniens (423), que la cour  d’Archelaus fut le refuge des Grecs persécutés dans leur pays, d’Euripide  par exemple, et qu’ensuite les Lacédémoniens avec Brasidas, les  Thébains avec Pélopidas accrurent par leurs interventions les discordes,dont la Macédoine était le théâtre.
Mais à l’avènement de Philippe II (359), les affaires de  Macédoine prirent un autre aspect. Emmené à Thèbes par Pélopidas,
Philippe trompe la vigilance de ses gardes et s’enfuit en Macédoine.
Perdicas, son prédécesseur, ayant perdu la vie dans une bataille contre le  vieux Bardylis, roi d’Illyrie, Philippe commence par venger sa mort et  par assujétir à un tribut Agis, roi des Péoniens.
Plus tard on le verra porter successivement la guerre jusqu’au  Bosphore et jusqu’au Danube. Mais ce qu’il veut tout d’abord, c’est de  reprendre aux Grecs Amphipolis Potidée et les rivages qu’ils ont enlevés à la Macédoine. Démosthène s’étant vendu au roi des Perses, Philippe lui  opposa Eschine, et pendant que ces deux orateurs amusaient les Grecs,Philippe leur forgeait des fers.
Deux fois les Grecs eurent recours à lui pour faire respecter les  territoires consacrés à leur dieu Apollon, et chaque fois il accomplit sa  mission de manière qu’après avoir vaincu les uns et les autres, il se trouva maître de la Grèce. Vainement alors les Athéniens et les Thébains   prennent les armes. Philippe les écrase à Chéronée où, poltron non moins  que bavard, Démosthène fut un des premiers à fuir (338).
S’apercevant alors que l’esprit grec a besoin d’une fiche de  consolation, Philippe leur propose une expédition contre le roi de Perse,
et les Grecs ne manquèrent pas de trouver admirable un projet qui  achevait de ruiner leurs affaires.
Mais Philippe fut assassiné au milieu de ses préparatifs (336.)
Philippe mort, les Grecs se crurent libres. Mais les ruines de  Thèbes où Alexandre n’épargna que la maison de Pindare leur
prouvèrent bientôt qu’ils avaient seulement changé de maître. Bon gré mal gré, il leur fallut donc mettre à la disposition d’Alexandre ce qu’il  exigea d’eux. Pour ce qui est d’Alexandre lui-même, vainqueur au  Granique (334), vainqueur à Issus (333), vainqueur à Arbelles (331), il  fausse ses conquêtes au nord jusqu’en Bactriane, au sud jusqu’aux Indes,et il vient mourir à Babylone (323) âgé de 32 ans.
Il suffit de jeter les yeux sur l’état des esprits en Grèce pour voir  que ce peuple avait besoin d’un maître. Alexandre et Philippe ne lui  avaient ôté que le droit municipal des guerres privées, et ils avaient  remplacé l’état de guerres perpétuelles par un état d’ordre et de paix.
C’était là un bienfait inappréciable. Mais ni Athéniens, ni Spartiates, ni  Thébains ne le comprirent. Ils se révoltèrent donc à la mort d’Alexandre  et si firent écraser par Antipator à Cranon (322). C’est alors que les deux  grands boute-feux de la Grèce, Démosthène et Hypéride, se donnèrent la  mort – Démosthène à Calaurie et Hypéride à Egine.
Quels éloges n’a-t-on pas fait, et de quels éloges ne comble-t-on  pas les Grecs de ctte époque célèbre! Démosthène va nous dire lui-même  ce qu’ils étaient et ce qu’ils valaient.
Au neuvième chapitre de sa troisième Philippique Démosthène  disait lui-même aux Grecs du haut de la tribune:
“Jadis c’était une chose grave que d’être convaincu de  corruption, et le coupable était puni avec la dernière rigueur, alors on ne
pouvait acheter ni des orateurs ni des généraux les occasions favorables,
alors on ne vendait ni la concorde qui doit régner entre les Grecs ni la  défiance où ils doivent être des tyrans et des barbares. De nos jours, tout cela se vend comme à l’encan. On porte envie à celui qui reçoit, on ne  fait que rire s’il avoue, on lui pardonne s’il est convaincu.” Et ailleurs au  dixième chapitre, le même orateur dit: “faut-il que nos reproches tombent  sur vous seuls lorsque les autres Grecs ne sont pas dans de meilleures  dispositions?”
Au quatorzième chapitre de sa quatrième Philippique,Démosthène jette encore ces mots à la face des Athéniens: “Toutes les
fois que l’occasion d’agir s’est présentée vous avez été vendus, et au lieu  de faire ensuite tomber le poids de votre colère sur ceux qui vous  trahissent, vous n’avez pensé qu’à goûter les charmes du repos et de la  mollesse.”
Alexandre étant mort, Antipator d’abord, Polysperchon ensuite  gouvernent la Macédoine pour Arrhidée, son frère, et pour Argos, son  fils posthume. Mais ensuite Cassandre s’empare du trône et met à mort  la fameuse Olympiade.
C’est alors que la Macédoine passe tour à tour sous le joug d’un  roi d’Epire, Pyrrhus, d’un roi de Thrace, Lysimaque, d’un prince Lagide,Ptolémée Cérannus, et de plusieurs chefs militaires: Maléagre, Antipater,
Sosthénes jusqu’à ce qu’Antigone Gonatas s’empare d’une couronne  (278) que sa famille gardera jusqu’à la conquête romaine (169).
C’est sous Gonatas de 281 à 278 que, divisés en plusieurs corps,les Gaulois danubiens envahirent la Macédoine, la Grèce et la Thrace. En  Grèce, ils pillèrent le temple de Delphes, en Macédoine ils pillèrent les  tombeaux des rois, en Thrace, ils assiégèrent Byzance. Appelés ensuite de Thrace en Asie par Nicomède, roi de Bithynie, ils reçoivent en  Phrygie pour prix des services rendus à Nicomède, la province de  Galatie, province d’où plus tard nous verrons surgir l’empire Ottoman.


Jean-Claude Faveyrial

A propos du livre ‘Histoire de l’Albanie’

Jean-Claude Faveyrial semble avoir écrit beaucoup mais il laissa  peu de travaux publiés. On peut signaler à ce propos quelques livres qu’il  publia, surtout en langue bulgare, oeuvres maintenant très rares. Entr’eux  se trouvent un Manuel de politesse en bulgare (Constantinople 1858), des  Dialogues français-bulgares (Constantinople 1859) et un Grand  catéchisme raisonné à l’usage des Bulgares Unis en bulgare  (Constantinople 1862). Nous connaissons de sa plume aussi quelques  articles sur la situation à Monastir, sur la question bulgare et la liturgie  bulgare, et enfin une abondante correspondance.
Malheureusement, l’essentiel de son oeuvre considérable ne fut  jamais publié. Parmi ses manuscrits importants se trouvent en premier  lieu la présente Histoire de l’Albanie, mais aussi une Histoire valaque  (1891), une Histoire de la presqu’île d’Illyrie (s.d.), et un Catéchisme  valaque à l’usage des prêtres (1891).
C’était au début des années 1990 que l’auteur de ces lignes avait  entendu pour la première fois des rumeurs d’une grande Histoire de  l’Albanie. Le manuscrit, disait-on, se trouvait à Istanbul. Des recherches  à la Süleymaniye et dans d’autres archives de la métropole turque  n’ayant pas abouti, c’est plutôt le sort qui nous a dirigé au printemps de 1998 vers le collège Saint-Benoît à Karaköy, à quelques pas de la Corne  d’Or. Le collège français d’Istanbul occupe maintenant les locaux de la  maison de la Congrégation de la Mission Lazariste. Du manuscrit en  question on ne savait rien au collège, surtout que le dossier ‘Albanie’ et
la plupart des archives de la Congrégation avaient été rapatriés à Paris.
Enfin, le 20 septembre 1999, Père Yves Danjou, responsable pour les  archives de la Maison Mère de la Communauté des Missionnaires  Lazaristes à Paris, nous signala sa découverte par hasard de l’oeuvre la  plus importante de Faveyrial.
L’Histoire de l’Albanie de Jean-Claude Faveyrial fut écrite entre  les années 1884 et 1889. Le manuscrit, qui comporte 483 pages, est  l’oeuvre de plusieurs mains. On peut assumer alors que le Père Faveyrial  l’a dicté à ses assistants à Monastir. Il contient aussi des corrections et  des additions de la main de l’auteur. Malgré ces modifications, on a  l’impression que l’auteur n’avait pas tout à fait terminé son grand travail  et que, s’il avait eu l’occasion de publier son Histoire de l’Albanie, il  aurait fait encore certains changements et maintes corrections. Peut-être  aurait-il ajouté aussi quelques chapitres supplémentaires pour donner une
vision plus complète de l’histoire de cette région.
Quoiqu’il en soit, Histoire de l’Albanie de Jean-Claude Faveyrial  est une oeuvre de grande signification culturelle pour le peuple albanais.
Elle est la première oeuvre à tracer l’histoire entière de l’Albanie, de  l’antiquité jusqu’à la deuxième moitié du dix-neuvième siècle. Faveyrial,il faut le dire, n’avait pas une conception claire et précise des Albanais  en tant que nation et peuple comme on les connaît aujourd’hui. Son histoire est plutôt celle de la région sud-est-européenne avec ses diverses  populations, les Albanais bien sûr, mais aussi les Valaques du Pinde, les  Grecs, les Turcs et les Slaves. Ainsi l’Histoire de l’Albanie est plutôt une  histoire de toute la partie sud-ouest de la péninsule balkanique, y compris  non seulement l’Albanie actuelle, mais aussi l’Epire, le Monténégro et  la Macédoine entière. Le lecteur trouvera aussi des renseignements  importants sur l’histoire de l’église catholique aux Balkans, y compris  des détails intéressants sur l’histoire du patriarcat d’Ochride (1394- 1767).
L’oeuvre de Faveyrial reflète les connaissances de l’histoire des Balkans que l’on avait à son époque et, avant tout, la façon de l’écrire.
L’auteur paraît avoir utilisé toutes les grandes sources de l’histoire  balkanique parues jusqu’à ses jours: Aravantinos, Boué, Cantù, Dézobry  et Bachelet, Farlati, Hammer-Purgstall, Hécquard, Lavallée, Le Beau,
Lequien, Poirson et Cayx, et bien sûr le grand Pouqueville. Il était au  courant aussi des oeuvres de littérature albanaise, par exemple des  auteurs classiques du dix-septième siècle comme Budi, Bardhi (Bianchi) et Bogdani.
Bien qu’elle ne corresponde complètement aux besoins du lecteur contemporain ou de l’étudiant de l’histoire balkanique ou  ecclésiastique et bien qu’elle ne soit tout a fait fidèle dans les faits  comme on les connaît aujourd’hui après un siècle de recherches
supplémentaires, l’Histoire de l’Albanie de Jean-Claude Faveyrial est  une oeuvre pleine d’information et comprend maints détails que l’on ne  saura trouver ailleurs. Le lecteur remarquera dès le début que l’auteur  écrit son histoire avec passion et enthousiasme, mais qu’il n’échappe pas  aux valeurs et aux préjugés religieux et nationaux de son milieu et de son
époque. Faveyrial était prêtre catholique qui travaillait au coeur d’une  région orthodoxe de l’empire Ottoman. Les animosités évidentes qu’il  nourrit, par exemple, contre l’Orthodoxie grecque, et – il faut le dire – contre les Grecs en général, feront peut-être sourire le lecteur  contemporain. Qu’on lui pardonne ces excès qui servent aussi à illustrer  l’esprit de son époque.

SOURCE   livre ‘Histoire de l’Albanie’

Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment

παρά Θεού τε διδόμενης και των πολιτών δέξοιτο προσφερόμενην


Γεννήθηκε στις 9 Φεβρουαρίου του 1404. Τέταρτος γιος και όγδοο από τα παιδιά του Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου και της πριγκιποπούλας της Σερβίας, της Ελένης Δραγάση. Ήταν ο μόνος από τα παιδιά του ζεύγους που χρησιμοποιούσε και το επίθετο της μητέρας του (Ντραγκάς-Δράκος) και γι΄ αυτό συχνά χαρακτηριζόταν ή παρομοιαζόταν με δράκοντα στη γραμματεία της εποχής, ενώ ο λαός τού χάρισε με θαυμασμό το παρατσούκλι Δράκων, μετά τις μεγάλες του νίκες σε Αχαΐα και Βοιωτία.

Μεγάλωσε υπό τη Δεσποτεία του αδελφού του Θεόδωρου, που είχε αναλάβει τον Μοριά από το 1407. Η εξαιρετικά καλλιεργημένη αυλή του Δεσποτάτου ήταν το σχολειό του και πρώτος του «δάσκαλος» ο Πλήθωνας Γεμιστός. Από τα πιο κοντινά του σε ηλικία αδέλφια, δέθηκε με τον ασθενικό Θωμά, παρά με τον Δημήτριο, τον κακότροπο, φιλόδοξο κι αδίστακτο, που επιβουλευόταν το Δεσποτάτο, αλλά και τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Δημήτριος ήταν αυτός που το 1442 συμμάχησε με τους Τούρκους ελπίζοντας να καταλάβει την Πόλη και το θρόνο της. Τότε, ερχόμενος τάχιστα με στρατό, ο Κωνσταντίνος έσωσε το βασιλέα του κι αδελφό του, τον Ιωάννη Ι΄ — εκείνη την περίοδο έχασε και τη δεύτερη σύζυγό του, την Αικατερίνη Γατελούζου. Είχε προηγηθεί ένας σύντομος γάμος (πολιτικού) συμφέροντος. Το Μάρτη του 1428, ο Κωνσταντίνος ήρθε σε γάμο με την πριγκίπισσα Μαγδαλένα της Ηπείρου, ανιψιά του κυβερνήτη της Ηπείρου Μάριο Τόκκο, η οποία πέθανε δύο χρόνια αργότερα. Η προίκα του γι΄ αυτόν το γάμο ήταν όλα τα εδάφη του Τόκκο στην Πελοπόννησο, από όπου και ξεκίνησε τις εκστρατείες του κατά των Φράγκων και των Τούρκων.

Από νεαρή ηλικία επέδειξε στρατιωτικές και διοικητικές ικανότητες. Ξεχώριζε από όλα τα αδέρφια για τον καλό αν και αυστηρό του χαρακτήρα. Νέος ακόμα διοίκησε τις γαίες του κυρ-Μανουήλ στην Ταυρική Χερσόνησο και οι ικανότητές του ήταν τέτοιες που γρήγορα κλήθηκε να αναλάβει, μαζί με τα αδέλφια του, τη διοίκηση του Δεσποτάτου του Μορέως. Όταν ο Αυτοκράτωρ Ιωάννης Ι΄ Παλαιολόγος μετέβη στην Ιταλία για την περίφημη «Σύνοδο της Φεράρας-Φλωρεντίας» και οι αδερφοί του ανέλαβαν τα ηνία στην Πελοπόννησο, εν έτει 1437, εκείνος ανέλαβε τη διοίκηση της Κωνσταντινούπολης. Ο αδερφός του Θεόδωρος ενοχλήθηκε, συνειδητοποιώντας ότι ο Ιωάννης προετοίμαζε για διάδοχό του τον Κωνσταντίνο. Η σχέση τους αποκαταστάθηκε κάπως όταν ο Κωνσταντίνος δέχτηκε να ανταλλάξει τις κτήσεις που είχε στη Θράκη με το Δεσποτάτο του Μυστρά.

Ο Θεόδωρος ήθελε να είναι κοντά στην Κωνσταντινούπολη για να καταλάβει το θρόνο μόλις πέθαινε ο Ιωάννης, αλλά τον πρόλαβε η πανώλη. Πέθανε στη Θράκη, το καλοκαίρι του 1448, τρεις μήνες πριν από τον Αυτοκράτορα. Ο νέος δεσπότης του Μυστρά, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, τοποθέτησε τον αδελφό του, τον Θωμά, δεσπότη στη Γλαρέντζα για να φυλά τη δυτική ακτή και άρχισε να προετοιμάζει τη μεγάλη του εκστρατεία για την απελευθέρωση Ρούμελης και Θεσσαλίας — το βασίλειό του σύντομα εκτεινόταν ως την Πίνδο. Ο στρατός του Μοριά, υπό τον Κωνσταντίνο, απελευθέρωσε την Πελοπόννησο από τους Φράγκους της Αχαΐας, που είχαν εγκατασταθεί εκεί από την εποχή των Σταυροφοριών. Οι τελευταίες νίκες στην ιστορία του Βυζαντίου ήταν δικές του — ο «Δράκος» μαζί με τον αδελφό του, τον Θωμά, απελευθέρωσαν Ρούμελη και Θεσσαλία. Οι γαίες αυτές επανακτήθηκαν το 1446 από τον Μουράτ Β΄, τον εμπνευστή των ταγμάτων των γενιτσάρων –οι Τούρκοι ήταν εδώ και δεκαετίες στα Βαλκάνια και οι δυνάμεις τους ήταν ισχυρές– αλλά αυτό μάλλον έδινε μεγαλύτερη βαρύτητα στις ρωμέικες νίκες.

Με την επιστροφή του Ιωάννη, το 1440, έφυγε και πάλι για το Μοριά για να επιστρέψει το 1442, βοηθώντας στρατιωτικά τον αδερφό αυτοκράτορα, που ήταν αντιμέτωπος με το στρατό του Δημητρίου Παλαιολόγου, ενισχυμένο από δυνάμεις του σουλτάνου. Το 1443 επέστρεψε στην Πελοπόννησο. Η αναδιοργάνωση της διοίκησης –στρατιωτικής και πολιτικής– και η άμυνα της Πελοποννήσου ήταν από τα πρώτα μελήματά του Δεσπότη. Έχτισε τείχη (Εξαμίλι), ανασυγκρότησε το στρατό, αλλά δεν κατόρθωσε να σταματήσει τις δυνάμεις του Μουράτ Β΄ και το βαρύ του πυροβολικό, που έριξε τα τείχη. Έγινε φόρου υποτελής στον Μουράτ, που είχε σπείρει το θάνατο στην Πελοπόννησο — οι τουρκικές δυνάμεις είχαν κατασφάξει τον άμαχο πληθυσμό, ανοίγοντας το δρόμο τους για την Αχαΐα και δίνοντας τέλος στα όποια όνειρα του Κωνσταντίνου για αντεπίθεση. Ωστόσο, ο αγώνας του κι η προσωπικότητά του τον έκαναν αγαπητό σε όλο το ρωμέικο. Με το θάνατο του άτεκνου Ιωάννη, στις 31 Οκτωβρίου 1448, εκλέχτηκε Αυτοκράτορας Κωνσταντινουπόλεως και στέφθηκε στο Μυστρά, στις 6 Ιανουαρίου του 1449. Η επιλογή του –παρότι ήδη διεκδικούσε το θρόνο ο Δημήτριος, που έφτασε αμέσως στην πόλη– έγινε από την εστεμμένη μητέρα τους. Η Ελένη επέμεινε και κέρδισε το θρόνο για τον Κωνσταντίνο, με την υποστήριξη του λαού της Πόλης και του Θωμά, εκ των αδελφών.

Μπήκε ως Αυτοκράτορας στην πόλη στις 12 Μαρτίου, φτάνοντας από τη θάλασσα, συνοδευόμενος από καταλανικές γαλέρες. Έδωσε στον Θωμά και στον Δημήτριο το Δεσποτάτο του Μορέως — οι όρκοι πίστεως στον νέο Αυτοκράτορα από τους αδελφούς του δεν έγιναν ιδιαίτερα πιστευτοί. Ο Κωνσταντίνος, Αυτοκράτωρ των ελάχιστων εδαφών που έχουν απομείνει από την άλλοτε κραταιά Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, προσπάθησε να συγκροτήσει το στρατό και να αυξήσει τις άμυνές της. Η πολιτική του κρίση τού υπαγόρευσε να μην αλλάξει τα συμφωνηθέντα από τον αδελφό και προκάτοχό του στη Φλωρεντία. Ο Κωνσταντίνος συνέχισε την ενωτική στάση, υποστηριζόμενος μάλιστα από τον ανθενωτικό –και κύριο ιστορικό της ΄Αλωσης– Σφραντζή, ο οποίος επιθυμούσε την «κατ΄ οικονομίαν» ένωση, μια παράκαμψη από τον ορθόδοξο δρόμο που γινόταν για το καλό της Εκκλησίας και δεν σήμαινε ότι, όταν περνούσαν οι δύσκολες μέρες, η Εκκλησία δεν θα μπορούσε να ξαναβρεί τον ορθό δρόμο. Μάλιστα, ο Σφραντζής ήταν εκείνος που πρότεινε, πολιτικά σκεπτόμενος πάντα, στον Αυτοκράτορα, να παντρευτεί και πάλι –μετά το θάνατο του Μουράτ, το 1451– τη χήρα του σουλτάνου, τη χριστιανή πριγκίπισσα Μάρα της Σερβίας, που ασκούσε επιρροή στο νέο σουλτάνο, τον Μεχμέτ Β΄. Η σουλτάνα, ωστόσο, αρνήθηκε την πρόταση. Είχε υποσχεθεί, αν γλίτωνε ποτέ από το χαρέμι, να ζήσει σε παρθενία τα υπόλοιπά της χρόνια. Η επόμενη επίλεκτη νύφη ήταν η κόρη του βασιλιά της Γεωργίας, Γεώργιου, μια ορθόδοξη νύφη που θα ηρεμούσε κάπως τους ανθενωτικούς. Τα προξενεία έφυγαν για τη Γεωργία, αλλά πριν εκείνη ξεκινήσει για την Πόλη, ο Κωνσταντίνος δεν ζούσε πια…

Παρά την ενωτική στάση του Αυτοκράτορα, που γνωρίζοντας το ενδιαφέρον του Μωάμεθ Β΄, για την Κωνσταντινούπολη προσπαθούσε να συγκινήσει τη Δύση και ζητούσε μια ακόμα φορά βοήθεια από τα χριστιανικά κράτη, η βοήθεια δεν θα ερχόταν ποτέ. Παρότι ο νέος σουλτάνος είχε ορκιστεί πάνω στο Κοράνι την ακεραιότητα της Πόλης, δεν είχε γίνει πιστευτός. Θα πατούσε τον όρκο του με την πρώτη αφορμή, όπως κι έγινε, όταν ο Κωνσταντίνος του ζήτησε να καταβάλει κάποιο παλαιότερα συμφωνηθέν ποσό, αναφέροντας στην επιστολή του ότι στην αυλή του φιλοξενούσε έναν διεκδικητή του θρόνου του Μωάμεθ. Ήδη, από την πρώτη χρονιά της βασιλείας του, ο Μωάμεθ άρχισε να λαμβάνει μέτρα ενδεικτικά της επιθετικής του διάθεσης.

Αρχές Απριλίου του 1453, αμέσως μετά το Πάσχα των Ελλήνων, ο σουλτάνος απέκτησε τον τίτλο του πολιορκητή, με έναν στρατό αριθμητικά και τεχνικά πολύ ανώτερο και με υψηλότατο ηθικό, σε αντίθεση με το λαό της «Αυτοκρατορίας» που πίστευε ότι θα τιμωρούνταν για την αίρεση της Ένωσης μετά τη Φεράρα-Φλωρεντία. Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος βρέθηκε στα τείχη από την πρώτη μέρα της πολιορκίας της, δίπλα στους στρατιώτες του, δίπλα στον Ιουστινιάνη, τον μόνο με τον οποίο μπορούσε να μοιράζεται τις σκέψεις του. Ο θάνατος του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ έγινε γνωστός αρκετές ώρες μετά την κατάληψη της Πόλης από τους Οθωμανούς. Η σορός του αναγνωρίστηκε από τα αυτοκρατορικά του πορφυρά πέδιλα — είχε πέσει στις γραμμές του μετώπου, αρνούμενος να διαφύγει, όπως πολλοί συμβουλάτορες τού πρότειναν.

Στις 26 Ιανουαρίου 1453 δύο γαλέρες αποβίβασαν 700 άνδρες στην Κωνσταντινούπολη. Η παρέλασή τους στους δρόμους της πόλης προκάλεσε τον ενθουσιασμό των κατοίκων. Οι σιδηρόφρακτοι στρατιώτες του Ιωάννη Ιουστινιάνη εθεωρούντο άτρωτοι και η άφιξή τους τροφοδότησε ελπίδες για ενίσχυση από τη Δύση. Αλλά ο Ιουστινιάνης ήταν μόνος.

Ο Ciovani Giustiniani Longo αδικήθηκε από την Ιστορία. Ήταν ένας συνεπής πολεμιστής, γενναίος τυχοδιώκτης ενθουσιώδης υπερασπιστής. Ωστόσο, η υποχώρησή του λίγο πριν από την είσοδο των Τούρκων στην Πόλη έδωσε ερείσματα στην ιστορική καταγραφή για να του απευθύνει μομφή ως προς τη γενναιότητα που επέδειξε.

Για τον Ιουστινιάνη δεν γνωρίζουμε πολλά. Αντλούσε την καταγωγή του από μεγάλη εμπορική οικογένεια της Γένοβας, η οποία είχε υπό τον έλεγχό της τη Χίο. Γεννήθηκε το 1400.

Ο Κωνσταντίνος του έδωσε τον τίτλο του πρωτοστράτορα, του υπευθύνου για την άμυνα της πόλης. Αν κατάφερνε να κρατήσει τους Οθωμανούς έξω από την Κωνσταντινούπολη, θα λάμβανε ως αμοιβή το νησί της Λήμνου.

Η παρουσία του δεν ενθουσίασε όλους τους παράγοντες της Πόλης. Ο μέγας λογοθέτης Λουκάς Νοταράς δεν έκρυβε τη δυσφορία του και οι δύο άνδρες έφτασαν πολύ κοντά στην ένοπλη σύγκρουση. Χρειάστηκε η παρέμβαση του αυτοκράτορα για να αποφευχθεί η αιματοχυσία.

Ο Ιουστινιάνης ήταν υπέρμαχος των ρεαλιστικών λύσεων, αλλά και διόλου φειδωλός ως προς το θάρρος και τη μαχητικότητα που επέδειξε. Σε όλη τη διάρκεια της πολιορκίας ήταν στην πρώτη γραμμή των τειχών, ακούραστος μαχητής και εμψυχωτής δυτικών και Βυζαντινών. Ταυτόχρονα προέτρεπε τον αυτοκράτορα να εγκαταλείψει την πόλη για να αναζητήσει βοήθεια από τη Δύση.

Ο πρωτοστράτορας εγκατέλειψε την άμυνα της Πόλης την ύστατη στιγμή, όταν τραυματίστηκε, λίγο πριν το λάβαρο του σουλτάνου στηθεί στα τείχη. Κατά το Φραντζή δεν δέχθηκε τις παρακλήσεις του Κωνσταντίνου «προς τον αδελφό του» για να παραμείνει στη μάχη αν και το τραύμα του δεν ήταν σοβαρό. Αλλες πηγές αναφέρουν πως πληγώθηκε σοβαρά, στο στέρνο, στο πρόσωπο ή στο πόδι. Αποσύρθηκε μαζί με τους άνδρες του και ουσιαστικά επιταχύνθηκε το αναπόφευκτο. Βενετσιάνοι χρονικογράφοι υποστηρίζουν ότι ο Ιουστινιάνης δείλιασε όταν τραυματίστηκε. Πρόκειται για μία εκδοχή που μάλλον αδικεί την αλήθεια και το ανάστημα του σπουδαίου αυτού άνδρα. ΄Ανδρες αντίστοιχου ηθικού αναστήματος δεν κυριεύονται από πανικό. Επί πενήντα ημέρες πολεμούσε στην πρώτη γραμμή. Γνώριζε τον συσχετισμό των δυνάμεων. Αν σκόπευε να διαφύγει, θα το επιχειρούσε νωρίτερα. Ο ίδιος θα μπορούσε να διαπραγματευτεί με τον σουλτάνο και απάντησε αρνητικά σε όλες τις προτάσεις για δωροδοκία. Βέβαια, επρόκειτο για έναν επαγγελματία που όταν διαπίστωσε πως η μάχη είχε κριθεί, ίσως αποφάσισε πως έφτασε η ώρα της αποχώρησης. Ο Κορδάτος επικαλείται πηγές και εκτιμήσεις που δεν αποκλείουν ο Ιουστινιάνης να χτυπήθηκε πισώπλατα, από βυζαντινό βόλι των ανθενωτικών που προτιμούσαν την κυριαρχία του σουλτάνου από την επιρροή της Δύσης. Αν συνέβη αυτό, η αποχώρηση αποτελεί φυσιολογική αντίδραση. Αλλωστε ο Ιουστινιάνης δεν έκρυβε την καχυποψία του για το ρόλο των ανθενωτικών στοιχείων.

Πέθανε λίγο αργότερα, από γάγγραινα. Ετάφη στη Χίο, στο Ναό του Αγίου Δομίνικου.

Σύμφωνα με τον Φραντζή, οι υπερασπιστές της Πόλης ήταν 4.973 Κωνσταντινουπολίτες και 2.000 εθελοντές, από Γένοβα, Βενετία, Ισπανία, Ρώμη και Κρήτη. Υπό τον αυτοκρατορικό θυρεό είχε τεθεί και ο τούρκος πρίγκιπας Ορχάν, εχθρός του Μωάμεθ, που σπούδαζε στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά η πολυτιμότερη προσθήκη στις τάξεις των αμυνομένων ήταν οι 700 σιδηρόφρακτοι άνδρες που έφερε μαζί του ο Ιωάννης Ιουστινιάνης, ο κεντρικός υπερασπιστής της Πόλης. Δίπλα του βρέθηκαν και άλλοι δυτικοί, περιπλανώμενοι ιππότες προσωπικών σταυροφοριών. Οι περισσότεροι αδικήθηκαν από την ιστορική καταγραφή, δεν έχουν τη θέση που τους αξίζει στη συλλογική μνήμη, όπως, για παράδειγμα, ο ισπανός ιππότης Φραγκίσκο ντε Τολέντο.

Οι δυτικοί στρατιωτικοί ανέλαβαν σε μεγάλο βαθμό την εκπαίδευση των Κωνσταντινουπολιτών. Προσπάθησαν να τους διδάξουν στρατιωτική πειθαρχία, το χειρισμό του ξίφους, τους στοιχειώδεις κανόνες της άμυνας. Ο Κωνσταντίνος είχε να αντιμετωπίσει και την έλλειψη πόρων, καθώς πολλοί προύχοντες δεν είχαν καμία διάθεση να συνεισφέρουν οικονομικά. Το θέμα ήταν και πολιτικό: όσοι αντιδρούσαν στην ένωση των εκκλησιών έβρισκαν ανώφελη την αντίσταση στον πολιορκητή. Καλύτερα το σαρίκι του σουλτάνου, παρά η τιάρα του Πάπα είχε πει ο μέγας λογοθέτης Λουκάς Νοταράς. Και δεν ήταν μόνος. Η σύγκρουση του Νοταρά με τον Ιουστινιάνη κατά τη διάρκεια της πολιορκίας περιγράφει το κλίμα στις τάξεις των αμυνομένων. Κατά συνέπεια, αρκετοί εκ των δυνατών προτίμησαν να κρύψουν στα υπόγεια τους θησαυρούς παρά να συνεισφέρουν στην άμυνα. Ο Κωνσταντίνος δήμευσε τα χρυσά κειμήλια των εκκλησιών και υποσχέθηκε πως θα τα επιστρέψει εις διπλούν αν λυτρωθεί η πόλη του.

Η Κωνσταντινούπολη είχε πολιορκηθεί είκοσι επτά φορές κατά το παρελθόν, αλλά μόνο μία φορά ο εχθρός κατάφερε να εισέλθει στο εσωτερικό της πόλης. Ήταν το 1204, όταν οι Σταυροφόροι σκαρφάλωσαν στα θαλάσσια τείχη από τα πλοία τους στον Κεράτιο. Ο Κωνσταντίνος έλαβε τα μέτρα του. Έκλεισε τον κόλπο με μία τεράστια αλυσίδα. Ένα τμήμα της αλυσίδας μπορούσε να χαμηλώσει μέσα στη θάλασσα για να επιτρέψει τη διέλευση των χριστιανικών πλοίων. Στην άλλη παραθαλάσσια πλευρά τα τείχη είχαν υψωθεί επάνω σε απόκρημνα εδάφη και απέτρεπαν κάθε επίθεση. Προς βορρά, στο κυρίως πεδίο μάχης, ήταν τα μεγάλα τείχη της πόλης, ένα αριστούργημα, όπως χαρακτηρίστηκε, στρατιωτικής μηχανικής. Τα τείχη υψώθηκαν τον 5ο μ.Χ. αιώνα από τον Θεοδόσιο και η έκταση τους ήταν έξι χιλιόμετρα, από τη Θάλασσα του Μαρμαρά ως τον Κεράτιο Κόλπο. Από τη μεριά της πόλης υψωνόταν ένα πελώριο τείχος με ύψος 12,5 μέτρα και με ένα στηθαίο που διέτρεχε την κορυφή πίσω από βαθιές επάλξεις και πολεμίστρες. Επάνω στο τείχος υπήρχαν ψηλοί πυργίσκοι, τετράγωνοι ή οχτάγωνοι.

Μπροστά από το τείχος υπήρχε μία επίπεδη έκταση που το χώριζε από την εξωτερική οχύρωση. Αν κάποιος εισβολέας κατάφερνε να διαπεράσει το εξωτερικό τείχος, θα παγιδευόταν στη ζώνη θανάτου όπου τον περίμενε βροχή από πέτρες και υγρό πυρ.

Το εξωτερικό τείχος είχε ύψος 7,5 μέτρα και πυργίσκους ανά 50 και 100 μέτρα. Ωστόσο, για να φτάσει ο εχθρός μπροστά στο τείχος έπρεπε να περάσει από την τάφρο, που είχε πλάτος 18 και βάθος 4,5 μέτρα. Ακόμα και αν περνούσε από την τάφρο έπρεπε να σκαρφαλώσει σε έναν πέτρινο προμαχώνα που υψωνόταν 6 μέτρα πάνω από τον πυθμένα της. Τότε θα βρισκόταν μπροστά στο εξωτερικό τείχος. Οι επίλεκτοι άνδρες της βυζαντινής φρουράς είχαν οχυρωθεί πίσω από το εξωτερικό τείχος. Λίγο πριν από την πολιορκία, ο αυτοκράτορας κλείδωσε τις πύλες του εσωτερικού τείχους. Οι αμυνόμενοι δεν θα μπορούσαν να υποχωρήσουν και να μπουν στην πόλη.

Ωστόσο υπήρχαν και ευάλωτα σημεία στην άμυνα της Κωνσταντινούπολης. Η αμυντική γραμμή δεν έφτανε μέχρι τον Κεράτιο, ενώ και το παλάτι των Βλαχερνών ήταν χτισμένο δίπλα στα τείχη. Επίσης τα τείχη ακολουθούσαν, ως προς το ύψος, την πορεία του εδάφους. Η πύλη του Αγίου Ρωμανού, στην κοιλάδα του ποταμού Λύκου, ήταν το σημείο με τα χαμηλότερα τείχη. Εκεί ο Μωάμεθ έστησε τον κύριο όγκο πυρός του πυροβολικού. Η αμυντική θωράκιση της Κωνσταντινούπολης ήταν αριστουργηματική, αλλά δεν μπορούσε να καλύψει τις δύο ουσιαστικές αδυναμίες της: ήταν αρχαία και δεν υπήρχαν αρκετοί άνδρες για να σταθούν πίσω από τις πολεμίστρες.



Αναφορές διακεκριμένων επιστημόνων

Γεώργιος Α. Κουρβετάρης καθηγητής Κοινιολωγίας Πανεπιστημίου Βορείου Ιλλινόις
“το σύστημα αυτό ήταν κατα βάθος ένα θεοκρατικό ιμπεριαλιστικό αυταρχικό σύστημα. Όπως και στη Δύση, η εκκλησία σάν θεσμός και το κράτος δέν ήταν διαφοροποιημένα. Το βυζαντινό πρότυπο ήταν κατα βάση εσχατολογικό και αντι-κοσμικό. Για τις μάζες και κατώτερες τάξεις της Βυζαντινής αυτοκρατορίας η σωτηρία του ανθρώπου και η ευτυχία δέν είναι σ’αυτόν τον κόσμο αλλά πρέπει ν’αναζητηθούν στην άλλη ζωή. Μια στείρα θρησκοληψία και τελετουργία ήταν χαρακτηριστικά γνωρίσματα του χριστιανικού Βυζαντίου. Η απάρνηση της εγκόσμιας ζωής και της ανθρώπινης κοινωνίας βρήκαν την αποκορύφωση τους στο μοναχισμό και τον μυστικισμό, που έχουν επηρεασθεί και απ’την Ανατολική φιλοσοφία και θεοσοφία”

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
“Ο Ελληνομαθημένος άνθρωπος μένει μπροστά στον ριζικά θεοκρατικό και στον καθολικά μοναρχικό χαρακτήρα του βυζαντινού πολιτεύματος γεμάτος αμηχανία και ερωτηματικά. Συνηθισμένος να δρά και να αντιδρά σύμφωνα με τις αρχές που είχε ο ίδιος επεξεργασθεί και που πάντα μπορούσε να υποβάλλει στην αντικειμενική κριτική του λόγου, αισθάνεται ξένος στα πλαίσια ενός κράτους, του οποίου οι κυβερνήτες δρούν ως εκπρόσωποι αρχηγών πολιτικών και θρησκευτικών οι οποίοι αντιπροσωπεύουν ο καθένας στην σφαίρα του τον έναν και μόνο αληθινό Θεό. Αρχές υποστασιακά απροσπέλαστες απρόσιτες, αμετάθητες και αμετάκλητες, ο Βασιλεύς και ο Πατριάρχης σημαίνουν την ύπατη εξουσία έξω απο τον χρόνο, εφ’όσον βασική τους ιδιότητα είναι οτι βρίσκονται όχι μόνο οι ίδιοι αλλά και το άμεσο περιβάλλον τους πέρα απο κάθε έλεγχο και κριτική, πέρα απο κάθε λογοδοσία. Η απρόσκοπτη, οργανική συνεργασία των αρχηγών του Κράτους και της Εκκλησίας, του Βασιλέως και του Πατριάρχη, θεμελιώνει το θεοκρατικό, συγκεντρωτικό και μοναρχικό Βυζαντινό πολίτευμα. Έτσι η μετάβαση απο την αρχαία Δημοκρατία προς την αξιοκρατική Ελληνική Βασιλεία και απο κεί προς την θεοπρόβλητη και θεοστήρικτη παγκόσμια χριστιανική αυτοκρατορία, απο τη δημοκρατούμενη δηλαδή αρχαία πόλη στην μοναρχούμενη οικουμένη, διαγράφει το μέγεθος της προσπάθειας που κατέβαλε ο άνθρωπος της εποχής, και πιό συγκεκριμένα ο ελληνομαθημένος άνθρωπος, για να προσαρμοσθεί στην νέα βυζαντινή πραγματικότητα”

Αθανάσιος Κομίνης καθηγητής Βυζαντινολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών
“Εις το Βυζάντιον αντιθέτως φαίνεται ευθύς εξ’αρχής οτι το τοιούτο πνεύμα (το Ελληνικό) έχει εκλείψει. Βασιλεύει σοβαρότης ή σοβαροφάνεια, αυστηρότης και σιωπή, σκληρότης και δυσκαμψία περι την συμπεριφορά, απομάκρυνσις απο την ζωή, η οποία εντούτοις δέν παύει ζητούσα την ενάσκησιν των δικαιωμάτων της. Τους ύμνους της χαράς και της αμεριμνησίας αντικαθιστούν σοβαροί εκκλησιαστικοί ήχοι και προσευχαί. Αντί ρωμαλέα ωραία σώματα να γεμίζουν τας παλαίστρας και τα γυμναστήρια, λιπόσαρκαι σκιαί διασχίζουν αθόρυβαι τους δρόμους των πόλεων, ψιθυρίζουσαι λόγους μυστικών προσευχών και κατευθυνόμεναι εις μοναστήρια, όπου ασκείται η ζωή και ο θρήνος αποβαίνει ο οίμος, επι του οποίου βαδίζων ο πιστός επιτυγχάνει την λύτρωσιν. Τί άρα να είναι εκείνο το οποίο ήλλαξε τόσο πολύ τους ανθρώπους; Μήπως η πάροδος των αιώνων; Μήπως τέλος ο Χριστιανισμός;”



Αυτοκράτορες Ονώριος και Θεοδόσιος προς Ασκληπιόδοτο, Έπαρχο Πραιτορίου
Διατάσσουμε ότι αυτοί που είναι ή λένε ότι είναι χριστιανοί να μην τολμήσουν να κάνουν κατάχρηση της εξουσίας που τους δίνει η Εκκλησία και να απλώνουν χέρι σε Εβραίους και ειδωλολάτρες, πηγαίνοντας έτσι ενάντια σε ό,τι λέει ο νόμος και δημιουργώντας ταραχή μεταξύ ανθρώπων που ζουν ήρεμα. Όποιος φανεί βίαιος απέναντι σε ήσυχους ανθρώπους, αρπάζοντας τις περιουσίες των, θα υποχρεωθεί να αποκαταστήσει όχι μόνο αυτά που αφαίρεσαι, αλλά τη λεία τους εις διπλούν. Οι διοικητές των επαρχιών, οι αξιωματούχοι και οι άρχοντες των πόλεων ας μάθουν ότι αν επιτρέψουν τέτοια πράγματα, για να είναι δημοφιλείς, θα τιμωρηθούν όπως και αυτοί που διέπραξαν το αδίκημα. – Ιούνιος, 423 μX


Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , | Leave a comment



VENETI: ANCESTORS OF SLAVS, by Pavel V. Toulaev, Moscow, Russia

The core of the discussion around the Veneti (Enetoi, Venethi, Vendi) is in the answer to the question of whether they had been Slavs or not. Western scholars, Germans and Italians in particular, believe that Veneti having ancient roots, had not been Slavs, since the latter stepped on the historic stage only in the VI-th century A.D., when they took part in the destruction of the Roman Empire and got onto the pages of the Byzantine chronicles. The majority of the Slavic authors tend to regard Veneti as their ancient ancestors, although this point of view is not always well-grounded and is not shared by all scholars.
On the basis of historic facts and conclusions in scientific literature we can reconstruct in more detail the picture of the Venetic world starting from ancient times. Chronologically it may be divided into the following major stages.
Before 1200 B.C., the data of the Trojan War, the Enetoi, mentioned by Homerus [Homer] and later by Strabon [Strabo] and other ancient authors, lived in Troas [city/area near ancient Troy] and Paphlagonia. They descend to Dardanus [Dardanelles or Hellespont], Ilus [Ilium or Troy] and Pilemen which manifested itself in the contacts of the Western regions of Asia Minor with Thracia and Illyria.
1200 – VII century B.C. After the collapse of Troy and the Hittite Empire the Enetoi headed by Antenor first moved to Thracia and then to the northern coast of the Adriatic. The fellow-tribesmen of Enei (Aineias)[Aeneas], the main hero of the “Eneide” [Aeneid] by Vergilius [Vergil] and the legendary founder of Rome, colonized the western part of the Apennine peninsula. The civilization of Ethruscs [Etruscans] also appeared in that area. At the same time there was a migration of Paphlagonian Enetoi to Urartu, which comprised the Kingdom of Van.
VI – I centuries B.C. After the collapse of the Tarquinius Dynasty the Ethruscan [Etruscan] center shifted to the region of Ethruria [Etruria]. In that period the Adriatic Venice, described by many authors including Herodotos [Herodotus] and Tacitus, witnessed a formation of the union of towns with developed trade and culture. The Adriatic Veneti set out to follow the Amber Route alongside with many others. The Route led from the Mediterranean to the Baltic Sea via the Alps and Noricum in particular.
I – IV A.D. The Veneti occupied a vast territory: from central Europe (evidenced by Plinius [Pliny], Ptolemaeus [Ptolemy], Julius Caesar) to the north-western coast of the Baltic sea, which was called Venetian by the contemporaries. To the east of the Danube in that period of time there came the tribe of Antes, which was related to western Veneti according to the Goths historian Jordan. The Antes moved from the South Bug to the mid-stream of the Dniepr [Dnieper].
V – VI century. Involved in the total movement of the Barbarians (Alans and Huns) and in the union with the related Slavic tribes (Sclavens) they intruded into the Roman Empire. They subjugated Illyricum, Northern Italy and conquered Rome. These events are described in detail by Procopius and other Byzantine historians. The tribe of the Vandals, related to Antes and Vendi and headed by Slavic and Germanic chiefs, moved further to the West, passed in military action through Spain and founded the Kingdom of Vandals in Northern Africa.
VII – IX c. The Slavs, called Veneti, Vendi or simply Veni by Germans and Finns, set up their own towns and princedoms on the vast plains of Europe: from the Alpine meadows along the Danube to the forests and steppes of the East-European Plain. The state alliance of Karantanians [Carantanians], Checks [Czechs], Moraves [Moravians] and Sorbs (the middle of VII century) headed by the leader Samo was Slavic in its nature and disintegrated under the onslaught of Germans. The Baltic Slavs headed by Varangian Rurik imposed their authority in Novgorod and Kiev Russia inhabited by Slovens, Polens, Krivichi, Vyatichi and other related tribes.
X – XII c. The Venetic civilization also developed on the southern coast of the Baltic inhabited by Pomors (Pomerans)[Pomeranians] Varii and Rugi. There appeared large religious centers (Arkona, Rhetra) and flourishing trade towns such as Volin (Vinetta) Stargrad, Szczecin. The whole region became known as Vindland. The Pomorian [Pomeranian] Veneti had constant wars with Germans and the latter won the victory over them and destroyed their Slavic towns.
XIII – XV c. The Germanic princes in alliance with Catholic Rome established their supremacy in Central Europe. While militant monastic orders attacked Poland, Prussia and Lithuania from the west, Tatars and nomads ravaged Russian princedoms from the east. After the collapse of the Golden Horde and the conquering of the Orthodox Constantinople (Tzargrad) by Muslim Turks, there started a fight for hegemony over the Slavic world.
>From the methodological point of view the following issues of vital importance have been cleared up. The Veneti lived originally in Europe. In the course of centuries they repeatedly moved from different places of settlement to others, retaining the principle of the tribal system. The Veneti were ancestors of some ancient civilizations, presumably Vinca, Aratta or legendary Hiperborea [Hyperborea] with its cults of the Olympic gods Zeus, Leto, Apollo, Artemide and also the ancestors of Ethrusc-Pelasgs. In the Bronze Age they already had developed religion, culture and economy. In the process of expansion the Veneti founded city-colonies (Troy, Rome, Venice, Vinetta) at the periphery of the Proto-Slavic world. The colonizer possessed a developed culture traceable by its artistic reflection in the images of such heroes as Enei, Orpheus, Sadko, Veinemeinen.
Veneti are not modern Slavs but our ancient ancestors. And they are the ones from whom the genealogical line of the Slavs stems in its metahistorical aspect. The Veneti are neither Celts, nor Goths, Scythes, Germans, Scandinavians, Greeks, Phoenicians or any other but an independent historic community. This statement is of vital importance since we infer the ancestor Slavs were in no way “Indo-Europeans” or “Euroasians”. From the anthropological point of view they were Europeids, subjects of the white race and bearers of its civilization. A more ancient community could have existed V-VI thousand years B.C. or even earlier, and Protoslavs had their own identity then as well.
It is only natural that in the course of centuries our ancestors mixed with neighbouring tribes and were exposed to influence. Dynastic marriages also presupposed mixing of different blood strains. The name of Veneti implied most likely different ethnoses in different historic epochs. This does not mean that they were not related or had no continuity. The name of Veneti has survived up to now alongside with many features of the given community. We cannot deny that the processes degradation and degeneration did take place but that doesn’t mean that we should neglect our Venetic inheritance.
Slavic renaissance calls for conscientious assimilation of all its spiritual and cultural wealth. Further studies of the Veneti will be more accurate. We are going to research every fact differentially applying new methods of comparative culture study, semiotics, linguistics, anthropology and genetics. We will differentiate between the name of the ethnos and its bearer, the ethnos and the language, the language and anthropology, one epoch and another. We will pursue our road of lovingly learning our deep-rooted ancestry.
The treasures of the Veneti will have their say.












Posted in HISTORIC THEMES | Tagged , , , , , , | Leave a comment