A)One of the Oldest Roman tombstones in Britain fully restored

The cavalryman Longinus was one of the first Romans in Britain honored with a tombstone. Longinus was buried in 43-49 AD, only one to seven years after the Claudian invasion. So soon after that it has been suggested that he was part of the invasion force. The stone showing a cavalryman riding down an early Briton, along with another memorializing Facilis the centurion, are believed to have been destroyed in the Boudicca’s rebellion in AD61.

According to the inscription, Longinus Sdapeze was the second in command of a Thracian cavalry unit. He died in Colchester after fifteen years of service to the Roman army. It also indicates that the 40 year old Longinus was born in the area of the modern Sofia, Bulgaria.

The stone was discovered over 70 years ago near Colchester in Essex but until now the stone was incomplete. Archaeologists returned to the site in 1996 to survey in front of a new housing project and found the missing fragments of the tombstone including the fragments from the face of Longinus. The fragments were actually found by the amateur Colchester Archaeology Group. The stratification, with the head buried slightly deeper than the rest of the tomb, indicates that tomb may have been rebuilt without the head after its initial destruction, only to be destroyed again at a later date.

Source: Maev Kennedy (October 31, 2000) “Restored tombstone puts a face to Roman invader” The Irish Times on the Web. Downloaded December 18, 2000; Simon Denison (December 2000) “Roman horseman reunited with his head” British Archaeology Issue 56 Downloaded January 2, 2001.


B)Roman towns and villas discovered

The Roman town of Noviomagus is well documented in Roman sources but until now archaeologists had been unable to locate it. The location is at West Wickham, Kent, near the St. John the Baptist church. Brian Philip discovered the site in 1966 and he has spent the following 34 years compiling evidence and trying to convince archaeologists to excavate. Finally he convinced Archaeologist Sheppard Frere who instigated the excavations and confirm the location.

Just outside of Lewes, East Sussex, an extensive Roman villa complex is being uncovered. The villa had at least 25 rooms richly decorated with painted plasters and mosaics, under floor heating, and bath complex with three buildings, a separate temple building and agricultural buildings. The elaborate lifestyle of the Roman era inhabitants is also evident in Gallic and Mediterranean imports, red tile roofs, shards of delicate glass vessels, and debris from oyster feasts.

The estimated diameter of the Lewes villa is 120 meters and the entire villa complex covers 8,300 square meters. This manor may have controlled a farming estate of at least four square miles. The villa is believed to have been built in the first century and occupied for 300 years. Local records suggest the villa continued to be an administrative center after the Romans left, through the Saxon and Norman periods. Even today, it is still a focal point in the local area.

Source: Adam Lusher (July 30, 2000) “Archaeologist’s dig reveals solution to ancient riddle of lost Roman town” The Electronic Telegraph Issue 1892 Downloaded July 30, 2000; David Keys (August 5, 2000) “Roman villa complex found in Sussex” The Independent September 14, 2000.


C)Roman Era Warriors Camp Discovered in Norway

An approximately 2000 year old military camp has been discovered at Spangereid, Norway. The site of Spangereid is located on the Norweigan coast at the point closest to Denmark, at the time possibly held by the Jutes. This site is the easternmost of twenty newly discovered camps in Norway. The site with the remains of ten buildings has been determined to have been a military court because it lacked artifacts of normal civilian settlements. Several large boathouses were discovered near the Spangereid site. It has been suggested that these boathouses were used to house warships. The nearby village produced several rich graves illustrating contact with Britain, Roman Gaul, and the Baltic after A.D. 200.

Source: Frans-Arne Stylegar. (December 12, 2000) “A Warrior Camp: Pre-Viking Chieftans Likely Drove Scandinavian Contacts” Discovering Archaeology Downloaded December 13, 2000. (When this story was originally posted by Discovering Archaeology they credited it to Michael A. Stowe. It as since been changed to Frans-Arne Stylegar.)

D)More of Boadicea’s Destruction of London Revealed

An excavation 400 meters northwest of the Tower of London by the Museum of London Archaeological Service has uncovered more of the remains of Boadicea’s destruction of the first city of London. The site near Fenchurch Street has revealed a layer of burnt building debris up to 30 cm thick in some areas. It is estimated that the area of excavation could have held up to twenty buildings at the time of Boadicea’s rebellion. This site could reveal the best evidence of the extent of damage inflicted on the city by the British. It is also revealing the extravagant masonry buildings decorated with mosaics and plaster painted with pigments from Iran and Afganistan that replaced the original wattle and dub buildings.

Source: David Keys (June 28, 2000) “Remains of the London that Boadicea burnt to ground are found by Tower” The Independent 


E)Roman Vindolanda’s POW camp

Recent excavations at Vindolanda have reinforced the theory that the fort was used as a prisoner of war camp in the third century. The southwestern corner of the fort has yielded 13 native circular stone buildings similar to those found earlier in the center and north of the camp. Archaeologists now assume the entire fort was covered in these circular native huts, arranged in back to back in narrow rows. Part of the fortress may have even been flattened to make room for more huts. If their assumptions are correct, then the fortress housed up to 2000 prisoners in approximately 300 huts. The rows of huts contained only hearths but no other signs of everyday life indicating that they were regularly sweep clean in antiquity. The huts have been linked to the uprisings of 209 and 211.

The 2000 excavation also yielded a first century bath house. The bricks and tiles captured a snapshot of wild life in the regions by preserving dog, cat, squirrel, deer and possibly one bear print. One tile must have been in a virtual stampede, reflected by its 17 prints.

Source: Simon Denison (August 2000) “More evidence of Roman POW camp on Hadrian’s Wall” British Archaeology Issue 54


CT)Knowledge for Its Own Sake? A Practical Humanist in the Carolingian Age

Abstract:  Abbot Lupus of Ferrières (c.805–c.862) is often hailed as the most accomplished classical scholar of the Carolingian era. While few would doubt his literary aptitude, such praise has come at a cost as generations have championed Lupus as a heroic humanist in an otherwise dark age. The present article seeks to reposition this interesting figure within his more immediate environs, highlighting Lupus’s purposeful use of classical wisdom toward intensely practical ends.

§1.  In a letter written to Einhard around 830, abbot Lupus of Ferrières unwittingly articulated what later generations of scholars would come to champion as a heroic humanist’s credo on the pursuit of knowledge in a dark age:

Amor litterarum ab ipso fere initio pueritiae mihi est innatus, nec earum, ut nunc a plerisque uocantur, superstitiosa uel [superuacua] otia fastidiui; et nisi intercessisset inopia praeceptorum et longo situ collapsa priorum studia pene interissent, largiente deo meae auiditati satisfacere forsitan potuissem; siquidem uestra memoria per famosissimum imperatorem K[arolum], cui litterae eo usque deferre debent ut aeternam ei parent memoriam, coepta reuocari, aliquantum quidem extulere caput satisque constitit ueritate subnixum praeclarum Cic[eronis] dictum: honos alit artes et accenduntur omnes ad studia gloria. Nunc oneri sunt qui aliquid discere affectant; et uelut in editio sitos loco studiosos quosque imperiti uulgo aspectantes, si quid in eis culpae deprehenderunt, id non humano uitio, sed qualitati disciplinarum assignant. Ita, dum alii dignam sapientiae palmam non capiunt, alii famam uerentur indignam, a tam praeclaro opere destiterunt. Mihi satis apparent propter se ipsam appetenda sapientia (Lupus Servati Lupi epistulae [SLE] 1).

A love of learning arose in me almost from earliest childhood, and I did not despise what many people today speak of as a horrible waste of time. And if there had not been a lack of teachers, and if the study of the ancient writers had not passed almost into oblivion through long neglect, perhaps, with the help of God, I could have satisfied my craving, for within your memory there has been a revival of learning, thanks to the efforts of the illustrious emperor Charles to whom letters owe an everlasting debt of gratitude. Learning has indeed lifted up its head to some extent, and support has been given to the truth of Cicero’s well known dictum, “Honor nourishes the arts, and all men are aroused to the pursuits of learning by the hope of glory.” In these days those who pursue an education are considered a burden to society, and the uneducated who commonly look up to men of learning as if seated on a high mound impute any fault which they may find in them to the quality of their training, not to human frailty. Men have consequently shrunk from this noble endeavor, some because they do not receive a suitable reward for their knowledge, others because they fear an unworthy reputation. It is quite apparent to me that knowledge should be sought for its own sake (Regenos 1966, 1–2).

This ninth-century author had no way of knowing, of course, what impact this one statement would have on his future image. Gaining stature far exceeding most of his contemporaries (including, in some respects, his predecessor Alcuin), Lupus would come to be hailed as “one of the great humanists” of all time (Regenos 1949, 57). Yet what can such a title mean for students of early medieval literary culture? Though it carries with it a certain luster, the title “humanist” as applied to a scholar like Lupus can lead to confusion and misconception, for to view this important ninth-century man simply as an anachronistic prefiguration of the “real” humanist Renaissance of the late medieval and early modern periods would be to disregard both his own innate, individual talents and the broader intellectual environment in which he himself worked. Although recent studies have shed important light on the broader political and social context in which Lupus worked, this interesting figure’s literary activities continue to merit further examination within the cultural milieu of his own day (Noble 1998). Such consideration will help modern students of the early Middle Ages recognize and appreciate Lupus even more as the perceptive, persistent, and ever-practical Carolingian intellectual he was.

§2.  Born into an aristocratic family around 805, Lupus was destined to follow in the footsteps of several of his kin, many of whom occupied important ecclesiastical offices in the Carolingian Church (Manitius 1911, 483–484; Sprotte 1880, 11–13; Contreni 1986, 688).1 His Frankish mother, Frotildis, and Bavarian father, Antelm, gave their young son over to be educated at the monastery of Ferrières (between Sens and Orléans), where he would eventually take his vows in the 820s. Having been introduced to the liberal arts by Adalbert, Lupus journeyed, with the consent of his dominus ac nutritor abbot Aldric, to Fulda around 828 or 829 to study under Hrabanus Maurus (Regenos 1949, 55; Duckett 1962, 162–169). It was during his eight-year stay there that Lupus not only formed a lasting friendship with his teacher, but also became acquainted with the Vita Karoli and its distinguished author, even having occasion to visit Einhard and his wife Emma at their home in Seligenstadt shortly before returning to Ferrières in 836. Soon Lupus, now the best-educated monk in his home monastery, took on the responsibility of writing letters on behalf of abbot Odo. In this way he also gained invitation and exposure to Louis the Pious’s court, where he earned empress Judith’s favor. In the upheavals following Louis’s death in 840, Odo temporarily wavered in his support of Charles the Bald—a mistake which, once Charles gained lordship over the area between the Loire and Seine, resulted in Odo’s loss of office (Duckett 1962, 173). It then fell to Lupus, appointed abbot of Ferrières on November 22, 840, to evict his former lord and take up the abbatial duties, which he would discharge until his death around 862.

§3.  As abbot of a monastery in the heart of contested terrain, Lupus would come to feel the effects of the “turbulentum reipublicae tempus” plaguing Francia in the mid-ninth century (Lupus SLE 21). Listed among the houses “quae dona et militiam facere debent” in the Constitutio de servitio monachorum of 817, Ferrières was obliged to provide the king with several secular necessities, including military personnel, supplies, and political support (Mullinger 1911, 161). Such demands could involve Lupus in acute personal danger, as when he and his troops were taken captive by Pippin II during the Aquitanian campaign of June 844 (Duckett 1962, 178).2 Much more demanding on Lupus’s time, however, were the required diplomatic duties, including a tour as a royal missusthrough Burgundian monasteries in 844–845; serving as a delegate to the Council of Meersen in 847; traveling to Rome on a mission for the king in 849 (after mercifully being released from military service); and, of course, writing myriad diplomatic communiqués on behalf of the court (Duckett 1962, 181–186). Yet most taxing of all, so to speak, was the constant demand of financial and material support for the wars of king Charles the Bald. This became acutely problematic when, as discussed below, the monarchy and aristocracy resumed the old habit of gnawing away at monastic lands, exposing houses like Ferrières to the risks of destitution.

§4.  Such were some of the circumstances surrounding Lupus’s tenure as abbot. Yet surely not all of his time was consumed in the king’s service, for a rich collection of correspondence provides clues to his many other activities and concerns. Long noted for their value as a window into the literary culture and daily monastic administration of the late Carolingian period, the abbot’s one hundred thirty-three letters have survived by the slimmest of margins. Presumably gathered together in the decade following Lupus’s death by his best-known student, Heiric of Auxerre, they have come down to posterity through a single ninth-century manuscript in neat Carolingian minuscule, Paris B.N.F. lat. 2858 (Marshall 1981, 164–166).3 Since its rediscovery by Pierre Daniel in the sixteenth century, the codex’s letters have appeared in seven independent editions between 1588 and 1984. Although scholars continue to consult the renditions of Ernst Dümmler and, more prominently, Léon Levillain, the most recent critical work (utilized in this essay) stems from Peter K. Marshall, published in the prestigious Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana series (Lupus SLE;Dümmler 1925; Levillain 1927/1935; Marshall 1979a, 183).4 It should be noted that the letters copied into the manuscript itself do not appear to follow a recognizable thematic pattern (although it is certainly possible that Heiric arranged them with a particular didactic purpose in mind), ranging as they do between renewing old friendships, dispensing advice to the king, and complaining bitterly about outrages perpetrated against the abbey by local aristocrats.

§5.  Lupus was undoubtedly a prolific writer, yet very little of his work outside his correspondence survives. Indeed, only two saints’ lives, a commentary on the fifth book of Boethius’ Consolation of Philosophy, and a short treatise discussing Gottschalk’s controversial theories on predestination remain for modern consideration (Lupus De tribus quaestionibus; Lupus Vita Wigberti abbatis Friteslariensis; Lupus Vita Maximini episcopi Trevirensis; Romano 1995; Deug-Su 1989). But Lupus was also a conscientious scribe and textual critic—a trait heralded by many a later scholar as a tell-tale sign of a true humanist. Paleographers, including Ludwig Traube, Charles Henry Beeson, E. A. Lowe, Bernhard Bischoff, E. K. Rand, and Élisabeth Pellegrin have expended a great deal of effort in reconstructing Lupus’s codicological activity, attempting to determine which manuscripts he himself may have corrected (Beeson 1930; Pellegrin 1957; Marshall 1979b, 514–515).5 The chief benefits of such study, if connected with a close textual analysis of the author’s own original works, are the partial reconstruction of the transmission of classics to wider medieval audiences and, more specifically, the plausible determination of which classical works Lupus himself was familiar with and able to use—an endeavor completely fitting with the conception of Lupus-as-humanist. Building on the earlier work of Emmanuel von Severus, for instance, both Graydon Regenos and Peter Marshall argued that such an analysis revealed Lupus’s use of Cicero, Sallust, Virgil, Horace, Seneca, Martial, Valerius, Maximus, Servius, Donatus, Caper, Priscian, Boethius, Jerome, Augustine, Ambrose, Cyprian, Gregory the Great, Isidore, Caesar, Livy, Quintilian, Suetonius, Gellius, Macrobius, Josephus, Cassiodorus and, of course, the Vulgate (Regenos 1949, 56; von Severus 1940; Marshall 1979a, 183; Marshall 1979b, 514;Contreni 1995, 729; Beeson 1948, 190–191; Gariépy 1976, 152–158).6

§6.  If one pays such attention to text correction and classical citations, is it possible or even fitting, then, to speak of Lupus as “a humanist ahead of his time”? Certainly this characterization has long resonated with both specialists and non-specialists attracted by the notion of finding so early a precursor for the “true” humanist Renaissance of the fifteenth and sixteenth centuries. One nineteenth-century dissertation, for example, made a special effort to emphasize this association, complimenting Lupus’s work for the fact that “il a quelque chose de l’humaniste passionné des XVe et XVIe siècles” (Marshall 1979b, 511). A century later this sentiment was alive and well, with scholars heralding Lupus as the “first humanist” on account of his clear and correct Latin, his scribal and text-critical skills, and, most of all, his apparent love of knowledge for knowledge’s sake (Levison 1927;Gariépy 1968, 90–92; Cabaniss 1953, 317).7 While insisting that he wanted to portray Lupus in the “light of his own age,” Regenos nevertheless gave clear voice to the humanist paradigm in this way:

We must not regard Lupus as a profound scholar or an original thinker, nor is it on that score that he claims our attention. He wins our esteem primarily because of his genuine devotion to the study of the classics and his overwhelming desire to pass on that heritage to succeeding generations. We find in him a typical example of the intelligent and painstaking scribe, wholeheartedly devoted to his calling. It is because of this profound appreciation which Lupus had for the classical tradition, more than anything else, that we owe him a debt of gratitude and regard him as one of the greatest humanists (Regenos 1949, 57).

Max Manitius likewise deemed it appropriate to evaluate Lupus vis-à-vis fifteenth- and sixteenth-century humanists, even though he acknowledged that Lupus exhibited “purely spiritual interests” as a man of the Church (Manitius 1893, 313). But even Alcuin, he temporized, was primarily motivated by the quest for knowledge, whether divine or not (Manitius 1911, 485).8 How much more, then, did Lupus stand out when one considered his seemingly insatiable desire for new classical texts and his own extensive arsenal of classical allusions.

§7.  How does one deal with the notion of Lupus-as-humanist? On the one hand, it is impossible to deny Lupus’s propensity toward his beloved classics, as well as his appreciation for “clean” texts. In Einhard’s writing, for example, he found the “grandeur of Cicero” which had otherwise eluded contemporary authors:

Ibi elegentiam sensuum, ibi raritatem coniunctionum, quam in auctoribus notaueram, ibi denique non longissimis perhiodis [sic] impeditas et implicitas at modicis absolutas spatiis sententias inueniens amplexus sum (Lupus SLE 1).

I was pleased to find in this work noble sentiments, a moderate use of conjunctions, which I have observed in the classical writers, and sentences not too long and involved, but of moderate length (Regenos 1966, 2).

One notices, too, his characteristically Carolingian preoccupation with proper Latin grammar, orthography, and pronunciation, even to the point of not wishing to jeopardize his scholarly reputation by incorrectly pronouncing the word mulieris (Lupus SLE 34). Beeson and others have similarly drawn special attention to Lupus’s conscientious fondness for correct copies, aptly illustrated in a short letter to Ansbold of Prüm:

Tullianas epistolas, quas misisti, cum nostris conferri faciam, ut ex utrisque, si possit fieri, ueritas exculpatur. Tu autem huic nostro cursori Tull[ium] in Arato trade, ut ex eo, quem me impetraturum credo, quae deesse illi Egil noster aperuit, suppleantur (Lupus SLE 69).

I shall collate the letters of Cicero which you sent me with my own copy so that, if it be possible, I may get an accurate copy from the two. Will you in turn send me Cicero’s In Arato with this courier of mine so that the portions which are lacking in this copy, as pointed out by our Eigil, may be supplied from the one which I hope to obtain (Regenos 1966, 81; Beeson 1930, 4).9

And there is, finally, the poignant example of his letter to Marcward in which he concludes the account of his near brush with death on a recent campaign through Aquitania with a back-to-business request for a copy of Suetonius’s Lives of the Caesars (Lupus SLE 91). Yet all of these humanistic tendencies notwithstanding, is it appropriate to classify this ninth-century abbot, as so many have done, as a “proto-humanist” of sorts? The answer lies not in further evaluation of Lupus’s knowledge of the classics, or even of the quality of his handwriting (of which there are several extant examples and analyses), but rather in an attempt to examine the life and work of this scholar on his own terms, without reference to cultural developments centuries or even a millennium after the fact.

§8.  The key distinction to be made grows out of conflicting views of the role of education and the purpose of knowledge—a distinction that has led many to disregard both the Christian-classical fusion that took hold in the Carolingian era, as well as Lupus’s own practicality. Some of the confusion afflicting modern views of Lupus can be traced to his own fateful words in the 830 letter to Einhard: “Mihi satis apparet propter se ipsam appetenda sapientia”—highlighting the virtue of “knowledge for knowledge’s sake” (Lupus, SLE 1). In their joy at discovering what seemed at first sight to be an early, eloquent exemplar of the lofty ideals of subsequent renaissances, myriad historians, literary analysts, and textual critics have misconstrued the underlying, culturally specific meaning of this passage. Seeing Lupus first and foremost as book collector, textual critic, and attentive scribe led Graydon Regenos, for example, to consider Lupus primarily as a cultural conduit from Antiquity to the Renaissance (Regenos 1949, 55–57). This preconception not only served to rule out serious consideration of Lupus’s own intellectual contributions, but also long discouraged a detailed analysis of Lupus’s particular motivations as recorded in his letters. This is rather strange when one considers the matter-of-fact tone consistently present in the letter Lupus sent (perhaps around the time of his own appointment as abbot) to his kinsman Ebrard:

Reuiuiscentem in his nostris regionibus sapientiam quosdam studiosissime colere pergratum habeo; sed hinc haudquaquam mediocriter moueor quod quidam nostrum partem illius appetentes insolenter partem repudiant. Omnium autem consensu nihil in ea est quod iure excipi aut possit aut debeat. Quare apparet nos ipsos nobis esse contrarios, dum insipienter sapientiam consequi cogitemus. Etenim plerique ex ea cultum sermonis quaerimus, et paucos admodum reperias qui ex ea morum probitatem, quod longe conducibilius est, proponant addiscere. Sic linguae uitia reformidamus et purgare contendimus, uitae uero delicta parui pendimus et augemus. … Sane, dum his studiis occuparis, honestas artes et ingenuo dignas nolim neglegenter praetereas, uerum postules earum scientiam ab eo qui dat omnibus affluenter et non inproperat, et iuxta mensuram fidei tuae tibi haud dubie tribuetur (Lupus SLE 35).

I am highly pleased that certain persons are very eagerly applying themselves to learning, which is having a revival in our part of the country, but I am concerned not a little by the fact that some of our people are interested in only one part of it, and scornfully reject the other part. Yet, as everybody knows, there is nothing in it which can justifiably or deservedly be rejected. It is therefore apparent that we contradict ourselves when we propose to acquire wisdom unwisely. Many of us, it is true, seek from it elegance of speech, and you will find only a few whose purpose it is to learn from it nobility of character, which is far more profitable. We thus try to avoid slips of the tongue and we seek to purify our speech, but we attach little importance to the imperfections of our lives and we increase their number. … Certainly I should not want you to neglect entirely the liberal arts, while you are engaged in these studies, but seek a knowledge of them from Him who gives abundantly to all and does not chide, and it will surely be given to you according to the measure of your faith [James 1:5, Romans 12:3] (Regenos 1966, 149–50).

These would not seem to be the words of a man dedicated body-and-soul to the furtherance of classical literature or to the perfection of its language. Rather, these excerpts provide the other key component to understanding Lupus (and indeed, most other Carolingian intellectuals). A reverence for the classics certainly comprised an important part of their mental composition, but so too, of course, did Christianity. It is on this point—the connection between classical and Christian cultures—that Emmanuel von Severus based his telling comparison and theory of influence between Alcuin and Lupus. Alcuin, he argued, most properly embodied and shaped this Carolingian cultural fusion, a development clearly expressed in his seminal expositions on grammar (von Severus 1940, 117). Classical knowledge and learning were, in Alcuin’s view, tools to be used in order to achieve not human, but divine wisdom. Both were gifts of God, and neither could function properly without the other—a secular and religious symbiosis itself framed in Alcuin’s famous image of the Temple of Christian Wisdom, complete with its seven pillars of the liberal arts (von Severus 1940, 129; Contreni 1995, 727; Contreni 1980, 85). In like fashion, grammar (“the handmaiden of theology”) served as a tool with which the faithful could better approach the divine. In this way classical culture and knowledge could not stand apart from the quest for salvation, but rather, according to von Severus, were to be guideposts on the path to divine wisdom (von Severus 1940, 126). Lupus’s “sapientia propter seipsam appetenda” thus needs to be understood not as knowledge for its own sake, but rather as something to be used in service to the Church. Indeed, an intellectual of Lupus’s ability, with ready access to so much classical knowledge, was therefore obliged to apply it to the pursuit of divine wisdom and grace.

§9.  Lupus was also a man with eminently practical day-to-day concerns. With his syncretic attitude toward his own classical learning and Christian faith, he did not see, as later ecclesiastics might, any problem in using secular and sacred texts to further his ultimate goal of protecting the welfare of his abbey, his students, the Church, or the royal government (Olsen 1992).10 In Charles the Bald’s western Frankish kingdom, accurately described by Janet L. Nelson as “held together by a thousand special personalized arrangements,” one needed to nurture personal contacts with contemporaries to keep from falling into political oblivion (Nelson 1992, 67). This was no less true for abbots than aristocrats, and Lupus deftly used his classical education and literary skill to help maintain personal relationships, consult peers for theological clarification, and request books from fellow teachers and masters throughout the empire. A survey of his letters shows Lupus corresponding with almost all the major intellectual figures of his day, including Hrabanus Maurus, Prudentius of Troyes, and Hincmar of Rheims, often showcasing his literary talents in order to ensure he would be remembered. In a petition to Ebroin (bishop of Poitiers, abbot of St.Germain-des-Pres, and archchaplain to Charles the Bald—a powerful figure, to be sure) for assistance in the matter of regaining some contested property for Ferrières, Lupus included a memento along with a reminder that he was relying on his friend’s support:

Misi uobis eburneum pectinem, quem quaeso ut in uestro retineatis usu, quo inter pectendum artior uobis mei memoria imprimatur. Bene uos ualere cupio (Lupus SLE 39)

I am sending you an ivory comb which I ask you to keep and use, so that when you are combing your hair, remembrance of me will be more deeply impressed upon your mind. I hope you are in good health (Regenos 1966, 38).

He similarly drew upon his friendship with abbot Marcward of Prüm in asking for two blue robes in preparation for his trip to Rome, since the pope was known to have taken a fancy to the garments (Lupus SLE 68). As further evidence of his stature among his peers, Lupus was called upon to arbitrate a dispute between Paschasius Radbertus and a fellow cleric (Lupus SLE 57). The contacts made in these ways often proved crucial to one’s elevation through the ecclesiastical hierarchy. While this does not seem to have worked terribly well for Lupus, he at least did not follow some of his peers in demotion or deposition (Contreni 1995, 736). It is also important to note that his letters were used as models by subsequent generations of letter-writers—testimony to the authority Lupus’s classical learning commanded among his peers and successors.

§10.  Lupus expressed another side of his levelheaded nature through his patronage of students. Having personally benefited from the support of Einhard and Hrabanus, he knew the importance of such friendships. Einhard had, after all, dedicated his On the Adoration of the Cross to this young admirer. Returning the favor to the next generation, Lupus took several students under his extended wing; he defended, for example, Ado of Vienne (a former monk and pupil at Ferrières) from jealous detractors, and provided for two students to travel to Prüm to learn the eastern Frankish dialect under the care of his friend, Marcward (Lupus SLE 91, 122). The theme of affection and friendship which often suffused these relationships was perhaps best expressed in Lupus’s somber letter to the brothers of Saint Germain, telling of the recent deaths of several pupils that had already made great progress in their studies (Lupus SLE 115bis; Contreni 1989, 85). Saddened by this loss (and by the loss of such a long-term investment) Lupus welcomed the arrival of a new boy to the monastery. Lupus’s closest student-teacher relationship, however, was with his most famous student, Heiric of Auxerre, who not only compiled Paris B.N.F. lat. 2858, but also generally seems to have followed most closely in his master’s footsteps throughout his own career (Manitius 1911, 484). Then as now, imitation and emulation was the highest form of praise.

§11.  Lupus likewise enjoyed real familiarity with many of the kingdom’s elite, and used this proximity to the realm’s power centers both to serve and criticize the king. Having gained acceptance and even prominence at court through empress Judith’s patronage, Lupus retained access to her son, even after her death. Again, his skill as a stylist played a major role in ensuring this level of exposure. Called upon periodically to author royal and conciliar documents, Lupus provided, for example, his learned opinion on the predestination controversy whipped up by the dissident monk Gottschalk of Fulda, with whom he seems to have sympathized for a time (Lupus SLE 30, 130, 131; Riché 1993, 334). Further evidence of Lupus’s political acumen is preserved in several requests for assistance in influencing the king; the most interesting of these were addressed to Louis, abbot of St. Denis and royal chancellor, who, as luck would have it, had been educated at Ferrières (Lupus SLE 22). Throughout Charles’s reign, Lupus also wrote a series of short mirrors for princes (commonly referred to in modern historiography as Fürstenspiegeln) in the form of letters to the king, enumerating therein both the values becoming to a sovereign lord and those factors which could diminish his power (Lupus SLE 38, 64). Not surprisingly, the crux of his advice was to rely only on “those who are completely faithful to God and to yourself”—a description bearing notable similarities to himself. He nevertheless cautioned time and again against becoming too dependent upon advisors, exhorting the king to surround himself only with good men. Telling the truth, keeping secrets, watching one’s tongue, practicing humility, giving to the poor, and glorifying God in all actions—all these would, Lupus argued, please God and secure divine aid in defeating enemies (Lupus SLE 64;Anton 1968, 252–254).11 Above all else was the injunction against listening to the advice of “evil men.” This recommendation would pass between Lupus and Charles many times, often as an indirect way to bring up the touchy subject of the lost cell of St. Josse.

§12.  No issue better illustrates Lupus’s use of his education and proximity to power to protect Ferrières’s interests quite as well as the controversy over St. Josse. This small monastic cell, situated near Montreuil in the Pas-de-Calais, lay at the heart of a thorny property dispute that threatened to sour Lupus’s relationship with his king for over a decade. The royal practice of installing lay abbots experienced a sharp resurgence in the early ninth century, leading to significant usurpation of Church lands. Although condemned by several councils (especially after 844), the practice—so well fitted to the exigencies of late Carolingian politics—survived, much to the chagrin of an abbot like Lupus, from whom this much-needed cell was taken (de Jong 1995, 634–635; Riché 1993, 190). The property itself must have had its attractions, since it passed through several sets of hands in the first half of the ninth century: from Charlemagne to Alcuin; from Louis the Pious to Ferrières (at Judith’s request); from Lothar to Rhuoding; then, through royal confiscation, to Charles the Bald. However, rather than restoring this cell to the monastery to which his father had given it years before, Charles bestowed it upon a vacillating vassal, Odulf, in return for his loyalty in the troubled early 840s (Regenos 1949, 56). Outraged by such unfair treatment by his king, particularly in view of his own spotless record of loyalty, Lupus embarked upon what would turn out to be a twelve-year campaign of letters and petitions to regain the cell for his monastery.

§13.  Using all the faculties at his disposal, Lupus finally achieved the cell’s restoration in 852. Just how he managed to do it not only reveals a great deal about his political, literary, and creative abilities, but also serves as a reminder that few Carolingian intellectuals could hope to remain in the proverbial ivory tower for long. As Paul Edward Dutton has observed, “[Lupus] may have been the finest humanist of the ninth century, but he, too, was a pleader for property” (Dutton 1994, 162–166).12 A letter to Charles in 845 contains one of Lupus’s recurring motifs on the issue. Complaining of Ferrières’s worsening poverty as a result of the loss of St. Josse, Lupus begged the king to stop listening to the malicious advisers who must be behind such a terrible course of action. The missive ends with the plaintive hope that God will not hold Charles responsible for the transgressions of those evil ones under his care (Lupus SLE 71). Ratcheting up the pressure a few months later, Lupus expressed his relief that the king had survived his latest battles, since had he died, he would have gone to his grave without settling the messy affair of Ferrières’s stolen property (Lupus SLE 33). Persistent as ever, Lupus tried a new tack in another letter that same year. Describing the squalor to which the monks of the abbey had been reduced, Lupus reminded the king that the community’s charges were expected to pray for the eternal salvation of the king’s forebears. Grumbling monks, in this veiled threat, were not supplicant monks (Lupus SLE 45). As if this were not direct enough, he took his petition one step further—coming precipitously close to making an outright threat:

Tempus est, ut dei timor atque amor uestram compungat mentem, quia iam peruenit corpus ad uirilem aetatem. Nec differatis, quaeso, ulterius bonum, quod uos uelle dicitis, quoniam, cum nesciatis quid superuentura pariat dies, tamen, quia nobiscum cotidie ad eius iudicium tenditis, cui uerissime dicitur: tu reddes unicuique secundum opera sua, dubitare nequaquam potestis. Horribile est autem incidere in manus dei uiuentis. Nec uero dicere dignemini uos non posse. Siquidem, ut ait apostolus: deus non irridetur (Lupus SLE 45).

The time has come for you to have your conscience quickened with fear and love for God, for you are now reaching the age of manhood. Do not further delay, I beseech you, the act of kindness which you propose to do, for, since you do not know what a day may bring forth, you certainly cannot doubt that you, and we too, are proceeding each day to the judgment of him to whom the following truth is addressed: “You shall reward every man according to his works [Matthew 16:27].” “It is a fearful thing to fall into the hands of the living God [Hebrews 10:31],” but do not deign to say that you can escape, for indeed, as the Apostle says: “God is not mocked” [Galatians 6:7] (Regenos 1966, 68).

After many other similar appeals (and even a little more spiritual coercion), the abbot’s persistence finally paid off, as St. Josse was at last restored to the community in 852 (Levillain 1935, 75). What is especially striking is that although at least fourteen heated petitions on this one issue had passed from Ferrières to the court, Lupus had never in all those years truly fallen from royal grace—a testament to his political acuity.

§14.  Yet what one may regard as politically shrewd can just as easily be viewed as stemming from necessity. Lupus obviously realized that simply sitting in his monastery, passively and altruistically transmitting “the classics” to posterity, would never put bread on the table. In a pleading letter to Hincmar around 845, a frustrated and regretful Lupus admitted as much:

Imitatus ueteres eruditionis artificio etiam nunc nostra recuperare molitus essem, nisi hoc frustra temptans experimento proprio comperissem, etiamsi Virgilius reuiuisceret et totas tripertiti operis uires mouendis quorundam cordibus expenderet, nec lectionem quidem praesentium adepturum (Lupus SLE 44).

In imitation of the ancient writers I would even now have tried to recover our property with a brilliant display of rhetoric, if I had not discovered through personal experience the futility of such an attempt, for even if Virgil were to come back to life and employ the full eloquence of his three works to stir the hearts of certain people, he would not find any readers today (Regenos 1966, 66–67).

In such an imperfect world, even a man as awestruck by Virgil, Cicero, and Isidore as Lupus was grasped the need to acknowledge the interrelatedness of ancient secular learning, divine wisdom, and present practical possibilities. While “the arts became sacralized, no longer mere secular learning, but paths to a higher wisdom,” so, too, did the sacred arts become secularized after a fashion (Contreni 1995, 757). Von Severus emphasized this state of affairs in his own characterization of Lupus as the epitome of the fusion of the component aspects of Carolingian culture:

However ardently Lupus himself may have wished to be known for his erudition, he has nonetheless come down to us as a remarkable representative of an era in which classical tradition, Christian spirituality, and Germanic action truly encountered one another and, for the first time outside the auspices of the old empire, combined to create a high culture deserving the epithet “Renaissance,” a moment of sublime human endeavor realized (von Severus 1940, 130–131).13

Lupus, well aware of the difficulties of keeping himself and his abbey afloat in the troubled waters of late Carolingian society, marshaled all available strengths and skills in his endeavor to bolster his standing among fellow ecclesiastics and intellectuals, to maintain strong ties of friendship with and service to his lord and king, and to use both sets of relationships to further his community’s vital interests. More than simply a proto-humanist obsessed with presenting to succeeding generations the fruits of his editing efforts, this remarkable figure strove to apply his classical training and aptitude to the goals that defined the Carolingian renovatio, particularly as illustrated by Alcuin, to whom he undoubtedly looked for inspiration and guidance. Indeed, as Thomas F. X. Noble has noted, “the Carolingian Renaissance did not set out to produce geniuses. Its aim was to provide competent teachers. Lupus’s writings show that he was that, and perhaps a little more besides” (Noble 1998, 246). Thus, while more measured retrospection may not allow posterity to herald this bookish abbot as a paragon of creativity, neither, it is more than fair to say, was he a repetitious automaton. Lupus of Ferrières was, above all, a practical Carolingian.

Steven A. Stofferahn
Assistant Professor of History, Indiana State University


1.   Sprotte (later echoed in most cases by Léon Levillain) placed Lupus within an extensive kinship network that included brothers Heribold and Abbo, successive abbots of Auxerre; two other brothers, Reginbertus and Adalgus; and an uncle with connections at Charles the Bald’s court. Lupus was also supposedly related to Abbot Marcwald of Prüm, Archbishop Wenilo of Sens, Bishop Hilmerad of Amiens, Abbot Odacrus of Cormery, and prominent monks Ebrardus and Remigius of Auxerre.  [Back]

2.   Fortunately, Lupus was released just three weeks later through the intercession of Turpio, Count of Angoulême. Such a quick and convenient release, however, raised suspicion at court of Lupus’s possible complicity with Pippin II, apparently leading to the rumor that there might soon be a new abbot of Ferrières.  [Back]

3.   Interestingly, Berne Bibliotheke cod. 141, ff. 1r–41r, also containing several of Lupus’ letters, appears to be a transcription of Pierre Daniel’s 1588 edition, with editorial corrections entered in it from Paris B.N.F. lat. 2858 itself. While alone this duplicity would not carry much significance, it has become very important for modern editors, because sometime after 1588, fol. 36 of B.N.F. lat 2858 disappeared. As a result, editors can now use the Bern manuscript’s editorial comments (perhaps written by Pierre Daniel) to reconstruct an accurate version of the now-missing letters.  [Back]

4.   Peter K. Marshall (the editor of SLE) found at least a part of his inspiration in the desire to clean up Levillain’s alleged abuses, reacting in large part against an “imperfect” chronological rearrangement of the letters. He returned the letters to the order in Dümmler’s MGH edition, thereby following the arrangement of Paris B.N.F. lat. 2858 itself, and added a Index nominvm et avctorum and Index sacrae scriptvrae for reference. Levillain based his arrangement on a detailed (though at times necessarily theoretical) textual analysis. Marshall reserved especially harsh words for his French predecessor, calling Levillain’s edition “full of inaccuracies…some of [which] are due to his careless acceptance of the work of his predecessors, while others are due to his own faulty reading of [Paris B.N.F. lat. 2858]. It is not my purpose here to correct these simple mechanical blunders.”  [Back]

5.   While Pellegrin identified eleven possibilities, Bischoff favored an estimate closer to twenty.  [Back]

6.   Marshall’s Index nominum et avctorvm allows for some quantification of references to a few of these classical authors: Augustine (17 references), Priscian (13), Virgil (13), and, last but never least in the early Middle Ages, the Psalms (44). Note, too, that such efforts have inspired several studies dedicated to uncovering futher references. Charles Beeson, for instance, even made a kind of competition out of comparing Lupus’ and Hadoard’s relative familiarity with the classics—which, incidentally, Lupus “won.”  [Back]

7.   Cabaniss, for example, readily lauded Lupus as “then the greatest classical scholar of the land.”  [Back]

8.   Manitius later argued that Lupus was, after all, much more a lover of books and text critic than a theologian or original author: “More than anything, he was a learned critic whose driving passion for establishing accurate textual traditions truly distinguished him from his contemporaries. His name will thus always be given pride of place in the annals of philology.” (“Er war vor allen Dingen Gelehrter, besonders Kritiker, dem die Herstellung der richtigen Überlieferung so am Herzen lag wie keinem seiner Zeitgenossen, und daher wird sein Name in der Geschichte der Philologie stets mit Ehren bestehen.”)  [Back]

9.   Beeson emphasized the point, giving Lupus extra credit for his meticulousness: “The urge for a second copy from which to correct the first is almost as strong in Lupus as the desire for a new text. It is this characteristic that distinguishes him from all the other scholars of the Middle Ages. The use he makes of his two texts, and the respect for the tradition which he shows in preserving discrepant readings or old readings when he occasionally does emend, more than atone for the mediocrity of his scholarship.”  [Back]

10.   Olsen’s study illustrates how Lupus (SLE 29) innovatively drew upon the proceedings of the fourth council of Toledo (633) to defend even the monastic vocation itself by demonstrating the superiority of a monk’s life over that of a priest.  [Back]

11.   Anton also saw in these letters the characteristics of a Mahnschreiben (“admonishing text”), often couched in terms of what would be best for utilas publica, particularly in the case of the ongoing St. Josse controversy. Here, too, Lupus drew upon the classics to support his admonitions, citing the ideals of Sallust and Publilius Syrus as useful in shaping an ideal kingdom.  [Back]

12.   Dutton provides a succinct account of Lupus’ activities within the broader context of Carolingian struggles over property, the meaning of dreams, and the intentions of saints toward temporal rulers (as interpreted by ecclesiastics like Lupus). He also discusses Lupus’s earlier use of classical knowledge on behalf of the Church in the Vita Maximini[Back]

13.   “So wenig Lupus selbst es liebte, sich mit seiner Gelehrsamkeit hervorzutun, so ist er doch für alle Zeiten ein bedeutender Vertreter einer Zeit, in der sich antike Formkraft, christlicher Geist und germanischer Tätigkeitsdrang begegneten und erstmals auf einem nicht allein durch das alte Imperium bestimmten Raum eine hohe Kultur schufen, und die darum mit Recht eine Renaissance, das heißt die Zeit der Erschaffung eines idealen Menschentyps, genannt wird.”  [Back]

Works Cited

Anton, Hans Hubert. 1968. Fürstenspiegel und Herrscherethos in der Karolingerzeit. Bonn: Ludwig Röhrscheid.  [Back]

Beeson, Charles Henry. 1930. Lupus of Ferrières, scribe and text critic. Cambridge: Mediaeval Academy of America.  [Back]

———. 1948. Lupus of Ferrières and Hadoard. Classical Philology 43:190–191.  [Back]

Cabaniss, Allen. 1953. Bodo-Eleazar: A famous Jewish convert. The Jewish Quarterly Review43:313–328.  [Back]

Contreni, John J. 1980. Inharmonious harmony: Education in the Carolingian world. In The annals of scholarship 1/2:81–96.  [Back]

———. 1986. Lupus of Ferrières. In The dictionary of the middle ages, ed. Joseph R. Strayer, 688–89. New York: Charles Scribner’s Sons.  [Back]

———. 1989. The Carolingian school: Letters from the classroom. In Giovanni Scoto nel suo tempo: L’Organizzazione del sapere in età carolingia, ed. Claudio Leonardi and Enrico Menesto, 81–111. Spoleto: Centro Italiano di Studi sull’ Alto Medioevo.  [Back]

———. 1995. The Carolingian renaissance: Education and literary culture. In The new Cambridge medieval history, ed. Rosamond McKitterick, 709–757. Vol. 2. Cambridge: Cambridge.  [Back]

de Jong, Mayke. 1995. Carolingian monasticism: The power of prayer. In The New Cambridge medieval history, ed. Rosamond McKitterick, 622–653. Vol. 2. Cambridge: Cambridge.  [Back]

Deug-Su, I. 1989. Agiografia e potere in età carolingia. In Giovanni Scoto nel suo tempo: L’organizzazione del sapere in èta carolingia, ed. Claudio Leonardi and Enrico Menesto, 27–80. Spoleto: Centro Italiano di Studi sull’ Alto Medioevo.  [Back]

Duckett, Eleanor Shipley. 1962. Carolingian portraits: A study in the ninth century. Ann Arbor: University of Michigan.  [Back]

Dutton, Paul Edward. 1994. The politics of dreaming in the Carolingian empire. Lincoln: University of Nebraska.  [Back]

Gariépy, Robert J. 1968. Lupus of Ferrières: Carolingian scribe and text critic. Mediaeval Studies 30: 90–108.  [Back]

———. 1976. Lupus of Ferrières’ knowledge of classical literature. In Hommages à André Boutemy, ed. G. Cambier, 152–158. Brussels: Latomus.  [Back]

Levison, Wilhelm. 1927. Eine Predigt des Lupus von Ferrières. In Kultur- und Universalgeschichte: Walter Goetz zu seinem 60. Geburtstag, 3–14. Berlin: Teubner.  [Back]

Lupus of Ferrières. 1864. De tribus quaestionibus. Edited by J.-P. Migne. Vol. 119, Patrologiae latina, 621–66. Paris: Garnier.  [Back]

———. 1887. Vita Wigberti abbatis Friteslariensis. Edited by O. Holder-Egger. Vol. 15, Monumenta Germaniae historica: Scriptores, 36–43. Hanover: Hahn.  [Back]

———. 1896. Vita Maximini episcopi Trevirensis. Edited by Bruno Krusch. Vol. 3, Monumenta Germaniae historica: Scriptores rerum Merovingicarum, 71–82. Hanover: Hahn.  [Back]

———. 1925. Lupi abbatis Ferrariensis epistolae. Edited by Ernst Dümmler. Vol. 6, Monumenta Germaniae historica: Epistolae Karolini aevi IV, 1–126. Berlin: Weidmann.  [Back]

———. 1935. Loup de Ferrières Correspondance. Edited by Léon Levillain. Vols. 1–2. Paris: H. Champion.  [Back]

———. 1984. Servati Lupi epistulae [SLE]. Edited by Peter K. Marshall. Leipzig: Teubner.  [Back]

Manitius, Max. 1893. Lupus von Ferrières, ein Humanist des 9. Jahrhunderts. Rheinisches Museum48:313–320.  [Back]

———. 1911. Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters. Vol. 1. Munich: C. H. Beck.  [Back]

Marshall, Peter K. 1979a. The Epistulae of Servatus Lupus, abbot of Ferrières: Some textual notes.”Revue Bénédictine 89:183–187.  [Back]

———. 1979b. The learning of Servatus Lupus: Some additions. Mediaeval Studies 41:514–523.  [Back]

———. 1981. The Codex Bernensis of the letters of Servatus Lupus, abbot of Ferrières. Revue Bénédictine 91:164–69.  [Back]

Mullinger, James Bass. 1911. The schools of Charles the Great and the restoration of education in the ninth century. New York: G. E. Stechert.  [Back]

Nelson, Janet L. 1992. Charles the Bald. London: Longman.  [Back]

Noble, Thomas F. X. 1998. Lupus of Ferrières in his Carolingian context. In After Rome’s fall: Narrators and sources of early medieval history, ed. Alexander Callander Murray, 232–250. Toronto: University of Toronto.  [Back]

Olsen, Glenn W. 1992. Christian perfection and transitus ad monasterium in Lupus of Ferrières’ letter 29. In Proceedings of the eighth international congress of medieval canon law, ed. Stanley Chodorow, 355–68. Vatican: Biblioteca Apostolica Vaticana.  [Back]

Pellegrin, Élisabeth. 1957. Les manuscrits de Loup de Ferrières: A propos du ms. Orléans 162 (139) corrigé de sa main. Bibliothèque de l’Ecole des chartes 115: 5–31.  [Back]

Regenos, Graydon W. 1949. The letters of Lupus of Ferrières. Classical Bulletin 25:55–57.  [Back]

———. 1966. The letters of Lupus of Ferrières. Translated by Graydon W. Regenos. The Hague: Martinus Nijhoff.  [Back]

Riché, Pierre. 1993. The Carolingians: A family who forged Europe. Translated by Michael Idomir Allen. Philadelphia: University of Pennsylvania.  [Back]

Romano, Antonio. 1995. L’opera agiografica di Lupo di Ferrières: Testo critico, traduzione e note della Vita Maximine, in appendice, testo e traduzione della Vita Wigberti. Galatina: Congedo.  [Back]

Sprotte, Franz. 1880. Biographie des Abtes Servatus Lupus von Ferrières nach den Quellen des neunten Jahrhunderts. Regensburg: Georg Joseph Manz.  [Back]

von Severus, P. Emmanuel. 1940. Lupus von Ferrières: Gestalt und Werk eines Vermittlers antiken Geistegutes an das Mittelalter in 9. Jahrhundert. Beiträge zur Geschichte des Alten Mönchtums und des Benediktinerordens. Münster: Aschendorff.  [Back]


Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , | 1 Comment


Παλαιολιθική Εγκατάσταση – Νεολιθικός Οικισμός – Πόλη της Εποχής του Χαλκού.


Στόχος της παρούσας εργασίας είναι να παρουσιάσουμε τους τύπους οικιστικής οργάνωσης που απαντούν σε κάθε μια από τις ακόλουθες αποχές (Παλαιολιθική Εγκατάσταση, Νεολιθικός Οικισμός – Πόλη της εποχής του Χαλκού) και να σχολιάσουμε τις διαφορές τους στα επίπεδα της οργάνωσης του χώρου, της οικονομίας και της κοινωνικής οργάνωσης.


Πριν από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια η ελληνική γη ήταν σκεπασμένη από θάλασσα. Μέσα στο ασύλληπτο αυτό χρονικό διάστημα η γη είχε «παγωμένες» και «φλογερές» περιόδους. Αυτό συνέβαλλε στο να αλλάξει συνεχώς η γεωλογική μορφή της μέχρι σήμερα και θα αλλάζει συνεχώς και στο μέλλον ακολουθώντας το νόμο της αδιάκοπης μεταβολής.
Σήμερα διανύουμε τον τεταρτογενή γεωλογικό «αιώνα», που η αρχή του συμβατικά τοποθετείται κάπου στα 2.600.000 χρόνια πριν από μας. Οι ειδικοί δε διακρίνουν στον «αιώνα» αυτό δύο περιόδους: Το Πλειστόκαινο (2.600.000 – 10.000) και το Ολόκαινο (από το 10.000 και διαρκεί).
Οι γνώσεις μας σχετικά με την πανίδα και τη χλωρίδα δεν είναι δυνατό να προχωρήσουν πολύ στα βάθη των χιλιετηρίδων. Αλλά μπορούμε να κάνουμε μια προσέγγιση με βάση τις τελευταίες επιστημονικές ανακαλύψεις. Έτσι συμπεραίνουμε ότι στην περιοχή της Αιγαϊδος ο φυτικός κόσμος ήταν τροπική βλάστηση κατά τις θερμές περιόδους του Πλειστόκαινου και βλάστηση στέπας ή τούνδρας κατά τις ψυχρές.
Ο «άνθρωπος» της εποχής στην οποία αναφερόμαστε συνυπήρχε με διάφορα ζώα, αλλά τρία ήταν τα βασικά γνωρίσματα που τον διαφοροποίησαν οριστικά και τον έκαναν κυρίαρχο στο ζωικό βασίλειο: η διποδία, δηλαδή η όρθια στάση, η αύξηση της χωρητικότητας της κρανιακής κοιλότητας και τέλος, η κατασκευή εργαλείων.
Αρχαιολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι το πρώτο ανθρώπινο είδος που άφησε σημαντικό αριθμό τεχνέργων του στην Ελλάδα αφορούσε σε νεαντερντάλιους πληθυσμούς. Ανθρώπινες ομάδες που ανήκουν στο είδος Homo Neanderdalensis μετακινούμενες από την Αφρική διαμέσου της Μέσης και Εγγύς Ανατολής στην Ευρώπη πέρασαν και από την Ελλάδα. Τις ομάδες αυτές αποτελούσαν τροφοσυλλέκτες – κυνηγοί, οι οποίοι έδειχναν προτίμηση για εγκατάσταση σε περιοχές με άφθονο νερό, όπως για παράδειγμα κοντά σε ποτάμια ή λίμνες. Η αρχαιολογική έρευνα των ελληνικών σπηλαίων που ξεκίνησε στις αρχές του προηγούμενου αιώνα από τον Αυστριακό Α. Markovits και συνεχίζουν και σήμερα έχουν φέρει στο φως χρονολογικά αξιόπιστα ευρήματα, τα παλαιότερα από τα οποία χρονολογούνται στη Μέση Παλαιολιθική εποχή που φτάνει έως πριν από 30.000 χρόνια. Παλαιότερα ανθρώπινα κατάλοιπα έχουν βρεθεί στο σπήλαιο των Πετραλώνων στη Χαλκιδική , οι απόλυτες χρονολογήσεις των οποίων έδωσαν ηλικία τουλάχιστον 240.000 ετών , και στο Απήδημα της Μάνης .
Με τα μέχρι σήμερα αρχαιολογικά δεδομένα συμπεραίνουμε ότι η κατοίκηση ήταν κυρίως σε σπήλαια, βραχοσκεπές και υπαίθριες θέσεις, οι οποίες διαμορφώνονταν ανάλογα για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες τους. Σημαντικό κριτήριο για την επιλογή της θέσης όπως προαναφέραμε αποτελούσε η γειτνίασή της με ποτάμια, έλη, λίμνες κλπ. Τα σπήλαια και οι βραχοσκεπές είχαν συνήθως νοτιανατολικό προσανατολισμό, για να δέχονται τις ακτίνες του ηλίου, πηγή φωτός και ζεστασιάς. Οι κλιματολογικές συνθήκες έπαιζαν αναμφισβήτητα μεγάλο ρόλο στην επιλογή του χώρου κατοίκησης, καθώς και ο χαρακτήρας της εγκατάστασης, εάν δηλ. επρόκειτο για μόνιμες ή ημιμόνιμες θέσεις.
Παράδειγμα περιοδικής αλλά ταυτόχρονα και μόνιμης παλαιολιθικής εγκατάστασης είναι η βραχοσκεπή Μποΐλα στο Ν. Ιωαννίνων. Βρίσκεται σε υψόμετρο 500 μ. περίπου, δίπλα στην αριστερή κοίτη του ποταμού Βοϊδομάτη . Οι μικρές της διαστάσεις (17×5 μ.) και ο βόρειος προσανατολισμός της δεν άφηναν πολλά περιθώρια για προστασία από τις καιρικές συνθήκες του χειμώνα. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που βρέθηκαν μέσα στη βραχοσκεπή (δύο εστίες που δείχνουν να χρησιμοποιήθηκαν κατ’ επανάληψη, λίθινα εργαλειακά σύνολα και θραύσματα οστών ζώων), καταδεικνύει την εποχιακή κατοίκηση της βραχοσκεπής και την εξαιρετική σημασία της στο πλαίσιο του νομαδικού βίου των παλαιολιθικών ομάδων.
Πολλές πληροφορίες για την αρχιτεκτονική της Μεσολιθικής περιόδου αντλούμε από τον οικισμό του Μαρουλά της Κύθνου. Αναφερόμαστε σε καλύβες ή πρόχειρες κατασκευές που είχαν όμως τύχει ιδιαίτερης επιμέλειας στη διαμόρφωση του εσωτερικού τους. Στον χώρο αυτό έχουμε τριών ειδών κατασκευές: 1. κυκλικές κατασκευές με δάπεδο από πλακαρές πέτρες που οριοθετείτε κυκλικά από όρθια τοποθετημένες πέτρες, 2. λιθόστρωμα ελλειπτικού ή ακανόνιστου σχήματος και 3. μια περίπτωση κυκλικής ημιυπόγειας κατασκευής λαξευμένης σε μαλακό βράχο που διατηρούσε τρία επάλληλα δάπεδα και στηρίζονταν σε έναν κεντρικό πάσσαλο.
Η οικονομία της παλαιολιθικής εποχής βασίζεται στην άμεση εκμετάλλευση της φύσης και του περιβάλλοντα χώρου. Η διαθεσιμότητα των φυσικών πόρων και των πρώτων υλών μιας περιοχής είχε άμεση επίδραση τόσο στην εγκατάσταση των ομάδων των κυνηγών – συλλεκτών όσο και στις μετακινήσεις τους. Οι φυσικοί πόροι συγκεντρώνονται σε τρεις μεγάλες ομάδες: τις ζωικές, τις φυτικές και τις ορυκτές πρώτες ύλες, οι οποίες προμήθευαν τα απαραίτητα όχι μόνο για τη διατροφή αλλά και για άλλες ανάγκες, όπως η κατασκευή εργαλείων, η παραγωγή ενέργειας, η κατοίκηση, η ένδυση, η κόσμηση, η τέχνη. Οι κύριες οικονομικές δραστηριότητες των παλαιολιθικών ήταν το κυνήγι, η καρποπερισυλλογή και η αλιεία. Καθοριστικό βέβαια ρόλο έπαιξε και η δυνατότητα παραγωγής και ο έλεγχος της φωτιάς.
Τα στοιχεία που αφορούν την κοινωνική οργάνωση είναι πολύ περιορισμένα. Θεωρείται ότι οι παλαιολιθικοί άνθρωποι συνδέονταν με δεσμούς συγγένειας και ζούσαν σε ολιγομελείς ομάδες 10 έως 30 ατόμων περίπου. Η διαδικασία κατασκευής λίθινων εργαλείων, το ομαδικό κυνήγι και εν γένει η μετέπειτα συλλογική συμπεριφορά αποτελούσαν τις προτιμότερες εκδηλώσεις κοινωνικής οργάνωσης.
Ο θάνατος θεωρείτε ότι θα ήταν ένα γεγονός που θα συγκλόνιζε τον άνθρωπο της παλαιολιθικής εποχής για δύο λόγους: Πρώτα- Πρώτα δεν θα ήταν σε θέση να «ερμηνεύσει» το γεγονός δεδομένου ότι δεν είχε παρακολουθήσει τα ζώα να πεθαίνουν ΄ ήξερε να σκοτώνει και να σκοτώνεται. Είναι πολύ πιθανόν στην αρχή, στην παλαιολιθική εποχή, ο άνθρωπος να περνούσε το θάνατο σαν μια μορφή παρατεταμένου ύπνου. Αυτός ίσως να είναι και ο λόγος που ο νεκρός τοποθετούνταν μέσα στη σπηλιά δίπλα από τη εστία με φωτιά με φαγητό και ελάχιστες πέτρες στα άκρα του σώματος. Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο ο θάνατος συγκλόνιζε τον άνθρωπο, συνδέονταν με τις πρακτικές ανάγκες της καθημερινής ζωής: με το θάνατο ενός συντρόφου η θηρευτική – συλλεκτική ομάδα αδυνατούσε, πράγμα που δημιουργούσε προβλήματα .
Οι ταφικές πρακτικές της Μεσολιθικής περιόδου αλλάζουν αφού σύμφωνα με ανθρώπινο κρανίο που βρέθηκε στα βαθύτερα στρώματα του σπηλαίου των Γιούρων (μέσα 9ης χιλιετίας π.Χ.) δεν συνοδεύονταν από άλλα οστά και πιθανώς αποτελεί ένδειξη δευτερογενούς ταφής . Στο σπήλαιο δε του Φράγχθι βρέθηκαν ταφές στις οποίες περιλαμβάνονται και δύο καύσεις νεκρών στην είσοδο του σπηλαίου .


Η Νεολιθική εποχή στον ελλαδικό-αιγαιακό χώρο καλύπτει μια αρκετά μεγάλη πολιτισμική περίοδο τριών και πλέων χιλιετιών. Ενώ σύμφωνα με τις γεωαρχαιολογικές έρευνες, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας το τοπίο ήταν πολύ διαφορετικό από το σημερινό και αυτό οφείλονταν στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Όσο για το κλίμα, πρέπει να ήταν σαν το δικό μας.
Η είσοδος του ανθρώπου στην νεολιθική εποχή, δεν σημαίνει απλώς και μόνο την κατασκευή σχεδόν τέλειων επεξεργασμένων λίθινων και αργότερα χάλκινων αντικειμένων΄ σημαίνει κάτι πολύ πιο σημαντικό που δικαιολογημένα έχει χαρακτηριστεί ως η μεγαλύτερη επανάσταση στην ιστορία του ανθρώπινου γένους: με την μετάβαση του ανθρώπου από την Παλαιολιθική στη Νεολιθική εποχή σημειώνεται και η μετάβαση από το Θηρευτικό και Συλλεκτικό στο παραγωγικό στάδιο της ζωής του΄ τώρα ο άνθρωπος δεν εξαρτάται απόλυτα από το φυσικό περιβάλλον, αλλά επιβάλλεται σε αυτό, γιατί από συλλέκτης και κυνηγός γίνεται γεωργός και κτηνοτρόφος, δηλαδή γίνεται Παραγωγός. Η σημασία της παραγωγικής επανάστασης σε ότι αφορά την αλλαγή των ορών της ζωής του ανθρώπου συνάγεται και μόνο από το γεγονός ότι οι άλλες μεγάλες κατακτήσεις του έρχονται πολύ αργότερα με την ανακάλυψη της γραφής στην «Εγγύς Ανατολή» κάπου στα 5.000 π.Χ. και πολύ αργότερα το 19ο μ.Χ. με τη βιομηχανική επανάσταση.
Αυτός ο νέος τρόπος παραγωγής στηρίζεται πλέον σε σταθερές πηγές, γεγονός που επηρεάζει και την οργάνωση της συλλογικής ζωής. Για να διευκολύνονται στην καλλιέργεια, οι άνθρωποι σιγά- σιγά εφευρίσκουν διάφορα εργαλεία όπως, το αλέτρι για να οργώνουν τη γη. Οι νέες συνθήκες υλικής διαβίωσης έχουν συνέπεια οι άνθρωποι να εγκαταλείπουν τη νομαδική ζωή και να επιλέγουν την μόνιμη εγκατάσταση η οποία στην συνέχεα λόγω της αύξησης του πληθυσμού να δημιουργούν μικρούς οικισμούς.
Στον ελλαδικό οι μεταβολές της νεολιθικής περιόδου αρχίζουν να γίνονται ορατές γύρω στο 6.500 π.Χ. Νεολιθικοί οικισμοί έχουν εντοπιστεί σε περιοχές της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, σε βραχώδης τοποθεσίες των νησιών, σε παρυφές ορεινών όγκων, σε σπήλαια, σε παραλιακές και παραλίμνιες περιοχές .
Ο πιο συνηθισμένος χώρος προϊστορικού οικισμού για τις περιοχές της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας είναι ο τεχνητός λοφίσκος που ονομάζεται «τούμπα». Παράλληλα αναπτύσσεται ο επίπεδος οικισμός ο οποίος στη νότια Ελλάδα καταλαμβάνει μεγάλη έκταση. Λιμναίος οικισμός έχει ανασκαφεί στη θέση Δισπηλιό στην Καστοριά. Ξύλινοι πάσσαλοι στήριζαν ξύλινες πλατφόρμες στις οποίες στηρίζονταν τα σπίτια.
Στη βόρια Ελλάδα τα σπίτια των νεολιθικών οικισμών, κατά κανόνα, είναι κατασκευασμένα από κλαριά, λάσπη και στηρίζονται σε ξύλινο σκελετό. Στη Θεσσαλία και στην νότιο Ελλάδα αλλά και στα νησιά του Αιγαίου, τα σπίτια κατασκευάζονταν από πέτρες.
Από τους πληρέστερους ερευνημένους οικισμούς (π.χ. Σεκλού, Διμήνι, Μακρύγιαλος) προκύπτει ότι η έκταση τους κυμαίνονταν από μισό έως έξι στρέμματα. Ενώ οι πρώτες γεωργοκτηνοτροφικές κοινότητες εκτιμάται ότι αριθμούσαν 100 έως 300 άτομα.
Η αύξηση της παραγωγής στις αρχές της Νεότερης νεολιθικής σημειώνει και την αύξηση του πληθυσμού με συνακόλουθες αλλαγές στον αριθμό και την εσωτερική οργάνωση των οικισμών, καθώς και στην οικονομία. Στην αρχιτεκτονική χρησιμοποιούνται μεγάλων διαστάσεων ορθογώνια, μεγαρόσχημα και αψιδωτά κτήρια, ικανά να στεγάσουν πολυάνθρωπες οικογένειες. Οι εστίες και οι φούρνοι παύουν να είναι κοινόχρηστοι και κατασκευάζονται στο εσωτερικό των σπιτιών.
Η ενασχόληση με την γεωκτηνοτροφία είναι το κύριο χαρακτηριστικό της οικονομίας κατά τη Νεολιθική εποχή στην Ελλάδα. Η γεωργία βασίζεται στην καλλιέργεια δημητριακών (μονόκοκκο και δίκοκκο σιτάρι, κριθάρι, σιτάρι αρτοποιίας, κεχρί, σίκαλη, βρώμη) και όσπρια (φακή, μπιζέλια, κουκιά, φάβα, ρεβίθια). Παράλληλα καλλιεργείται και το λινάρι, που μαζί με το μαλλί αποτελούν βασικές πρώτες ύλες για την υφαντουργία.
Η κτηνοτροφία στηρίζεται στην εκτροφή αιγοπροβάτων, βοοειδών, χοίρων και σκύλων. Το κυνήγι και η αλιεία δεν εγκαταλείπονται, αλλά παίζουν δευτερεύοντα ρόλο στην οικονομία της εποχής. Για την καλλιέργεια, τη συγκομιδή και την προετοιμασία της τροφής (άλεσμα σιτηρών, τεμαχισμός κρέατος), αλλά και για παραγωγικές δραστηριότητες, όπως η κατεργασία ξύλου και δέρματος, η υφαντουργία, η ψαθοπλεκτική, η κεραμική κ.λ.π. χρησιμοποιούνται λίθινα και οστέινα εργαλεία.
Αυτό ου δεν γνωρίζουμε είναι αν οι άνθρωποι είχαν ατομική ιδιοκτησία. Το πιο πιθανό είναι ότι η γη άνηκε συλλογικά στην κοινότητα.
Αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητας του νεολιθικού γεωργοκτηνοτρόφου αποτελεί η κεραμική, απαραίτητη για την προετοιμασία, την κατανάλωση και την αποθήκευση της τροφής. Η κεραμική είναι ιδιαίτερα χρονοβόρα διαδικασία, στην οποία συμμετέχουν τα περισσότερα μέλη ενός νοικοκυριού. Στην επιφάνεια των αγγείων οι χρήστες εναποθέτουν τις καλλιτεχνικές εκφράσεις τους.
Κατά την Νεολιθική εποχή, βασική μονάδα της κοινωνίας είναι το γένος ή η διευρυμένη οικογένεια που περιλαμβάνει τους γονείς, τα παιδιά, τους παππούδες και τους άλλους κοντινούς συγγενείς. Τα μέλη της ζουν σε ένα ή σε περισσότερα γειτονικά σπίτια, τα οποία αποτελούν κοινά νοικοκυριά αφού μοιράζονται εστίες και φούρνους. Ενώ ο τρόπος παραγωγής είναι συλλογικός. Κατά τη Νεότερη νεολιθική λόγω της αύξησης της παραγωγής και της εξειδίκευσης των εργασιών σημειώνονται αλλαγές στην οργάνωση του οικισμού και της οικονομίας γενικότερα. Στην δόμηση των οικισμών βλέπουμε να χρησιμοποιούνται ορθογώνια, μεγαρόσχημα και αψιδωτά κτήρια, ενώ οι εστίες και οι φούρνοι κατασκευάζονται πλέων στο εσωτερικό των σπιτιών.
Η μελέτη του τρόπων ταφής των νεκρών , γενικός η φροντίδα γι΄αυτούς μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο νεολιθικός άνθρωπος στην Ελλάδα χαρακτηρίζετε από έντονο θρησκευτικό συναίσθημα.
Τέλος θα πρέπει να σημειωθεί ότι στον ελλαδικό χώρο εντοπίστηκαν οι σπουδαιότεροι νεολιθικοί οικισμοί (Σέσκλο και Διμήνι Θεσσαλίας), των οποίων η οργάνωση και η εξέλιξη προσδιορίζεται από το τρίπτυχο: μόνιμη εγκατάσταση, γεωργία, κτηνοτροφία.


Στις αρχές περίπου της 3ης χιλιετίας π.Χ. εγκαινιάστηκε μια νέα εποχή στη ζωή των κατοίκων του Αιγαίου. Τότε για πρώτη φορά έχουμε εισαγωγή και χρήση του χαλκού. Τη μακρά αυτή, που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν συμβατικά εποχή χαλκού (3000/2800-1100 πΧ.), η πολιτισμική εξέλιξη δεν ήταν ενιαία σε όλες τις περιοχές του ελλάδικου χώρου. Η έρευνα έχει διακρίνει τους ακόλουθους πολιτισμούς: Α) του Βορειοανατολικού Αιγαίου, Β) τον κυκλαδικό, Γ) το μινωικό και Δ) τον ελλαδικό, ο οποίος εξελίχθηκε στη συνέχεια στο μυκηναϊκό πολιτισμό .
Κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, δηλαδή της εποχής του χαλκού οι πολιτισμοί που αναπτύχθηκαν, παρά τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, παρουσιάζουν ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηρίστηκα τα οποία καθορίστηκαν κυρίως από την οικονομική τους ανάπτυξη.
Στη διάρκεια της 3ης χιλιετίας π.Χ. με κέντρα τα νησιά Λήμνο, Λέσβο, Θάσο, Σαμοθράκη αλλά μεμονωμένες θέσεις της Θράκης αναπτύχθηκε ένας πολιτισμός που παρουσιάζει ομοιότητες με το λεγόμενο τρωικό πολιτισμό της βορειοδυτικής Μ. Ασίας. Τα χαρακτηριστικά αυτού του πολιτισμού γνωρίζουμε καλύτερα από τη μελέτη των αρχαιολογικών δεδομένων της Πολιόχνης της Λήμνου.
Νοτιότερα κατά την 3η χιλιετία π.Χ., στα νησιά των Κυκλάδων αναπτύχθηκε άλλος εξίσου σημαντικός πολιτισμός ο οποίος ανατήχθηκε κυρίως λόγω των μικρών αποστάσεων μεταξύ των νησιών, αλλά και της γεωγραφικής τους θέσεις που ήταν στο κέντρο του Αιγαίου.
Σε όλα σχεδόν τα νησιά των Κυκλάδων η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως οικισμούς, όχι εκτεταμένους, της 3ης χιλιετίας π.Χ. Κάθε οικισμός φαίνεται ότι αναπτυσσόταν αυτόνομα και δεν υπήρχε κανέναν είδος κεντρικής εξουσίας. Αρχικά οι οικισμοί σχηματίζονται κοντά στη θάλασσα ή στα πρανή χαμηλών λόφων. Περίπου το 2300 π.Χ. ορισμένοι οικισμοί οχυρώνονται (Αγία Ειρήνη στην Κέα), ενώ άλλοι χτίζονται σε χαμηλούς λόφους μακριά από τη θάλασσα (Καστρί Σύρου). Στη 2η χιλιετία π.Χ. οι οικισμοί μεγαλώνουν, τα κτίρια είναι πιο σύνθετα και επιβλητικά. Ο πιο σωματικός οικισμός αυτής της εποχής είναι το Ακρωτήρι της Θήρας.
Η οικονομία βασίζεται σε τρεις άξονες: στην αγροτική παραγωγή (γεωργία και κτηνοτροφία), το εμπόριο και τη βιοτεχνία.
Η κοινωνική σύνθεση των νησιωτικών κοινοτήτων είναι συνδεμένη με τις προσφερόμενες σε κάθε νησί δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης, την τεχνολογική εξειδίκευση, τη ναυτιλία και το εμπόριο. Στα πρωτοαστικά αυτά κέντρα είναι εμφανής η ύπαρξη μιας πολιτικής-διοικητικής εξουσίας , που συντονίζει τα κοινοτικά έργα (οχυρώσεις, κοινοτικές αποθήκες,) και φροντίζει την τήρηση των άγραφων νόμων για την ομαλή λειτουργία της κοινότητας, καθώς και μιας εύπορης τάξης εμπόρων-τεχνιτών (μεταλλουργών).
Νοτιότερα κατά την εποχή της μέσης Χαλκοκρατίας δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την εγκαθίδρυση του ανακτορικού συστήματος. Στην Μινωική Κρήτη έχουμε τις πρώτες κοινότητες που εξελίχθηκαν από αγροτικά χωριά σε βιοτεχνικά αστικά κέντρα με ιεραρχημένες κοινωνίες και ανακτορικές μορφές διοίκησης.
Η οικοδόμηση των μεγάλων ανακτόρων αντικατοπτρίζει μια νέα πολιτική δομή, μια συγκεντρωτική μορφή εξουσίας, φορέας της οποίας είναι ο βασιλιάς. Στα ανακτορικά κέντρα είχε την έδρα της μια ισχυρή γραφειοκρατία, που ασκούσε τον απόλυτο έλεγχο σε ολόκληρη την επικράτεια. Επικουρικά προς το ρόλο των μεγάλων ανακτόρων φαίνεται ότι λειτουργούσαν και οι κατοικίες των τοπαρχών, οι ονομαζόμενες «επαύλεις», έδρες διοικητικής εξουσίας σε τοπικό επίπεδο για τον έλεγχο της γεωργικής παραγωγής, της βιοτεχνίας και του εμπορίου .
Το γεγονός της ύπαρξης ανακτόρων και μεγάλων οικιστικών μονάδων μαρτυρεί και την κοινωνική διαστρωμάτωση και ιεραρχία. Στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας τοποθετούνταν ο βασιλιάς και τα μέλη της οικογένειας του. Ακολουθεί η αριστοκρατία, την οποία αποτελούν οι αξιωματούχοι που νέμονται ένα μέρος της διοίκησης, οικονομικής και θρησκευτικής εξουσίας. Οι ειδικευμένοι τεχνίτες και, γενικότερα, όσοι αντλούν τη δύναμη τους από βιοτεχνικές, εμπορικές και άλλες συναφείς δραστηριότητες συγκροτούν ένα ενδιάμεσο κοινωνικό στρώμα, μεταξύ της αριστοκρατίας και του λαού. Το εμπόριο, Μινωική Κρήτη ήλθε σε επαφή με τους μεγάλους πολιτισμούς της Ανατολής αλλά και τα παράλια της Μ. Ασίας, τις Κυκλάδες και την ηπειρωτική Ελλάδα, και δημιούργησε μια μονιμότερη επαφή με την ανατολική μεσογειακή λεκάνη, μέσω της οποίας και υπό την επίδραση της διοχετεύτηκαν πολιτισμικά επιτεύγματα της Ανατολής, όπως η γραφή, στον Αιγαιακό χώρο. Αυτό, σε συνδυασμό με τα επιτεύγματα του ελλαδικού πολιτισμού, οδήγησαν αργότερα στην ανάπτυξη του ελλαδικού – μυκηναϊκού πολιτισμού.
Οι ερευνητές ονόμασαν ελλαδικό τον πολιτισμό που διαμορφώθηκε στην υπηρωτική χώρα την εποχή του χαλκού. Η επιστημονική έρευνα διαπίστωσε ότι στις αρχές της εποχής του χαλκού συνέβησαν δημογραφικές μεταβολές, μετακινήσεις πληθυσμών. Οι νέοι οικισμοί ιδρύθηκαν κοντά στη θάλασσα ή πάνω σε χαμηλούς λόφους. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν του οικισμού της Λέρνας στην Αργολίδα. Η συγκρότηση των περισσότερων οικισμών και τα αρχαιολογικά ευρήματα μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι οικισμοί αυτοί και οι κοινωνίες που τους διαμόρφωσαν βρίσκονταν σε στάδιο προαστιακής οργάνωσης. Στο στάδιο αυτό διαπιστώθηκαν κάποιοι νεωτερισμοί, όπως εξειδίκευση στην εργασία, ανάπτυξη της τεχνολογίας, διεύρυνση των ανταλλαγών κεντρική οργάνωση κλπ. Οι πόροι πλέων δεν προέρχονταν μόνο από την γεωργία και την κτηνοτροφία αλλά και από την ναυσιπλοΐα που έχει σαν αποτέλεσμα την μεγάλη συσσώρευση γνώσεων και οικονομικών πόρων Προχωρώντας προς την 2η χιλιετία π.Χ., τα αρχαιολογικά ευρήματα μας δείχνουν μια πολιτισμική στασιμότητα, δεν υπάρχει το πλεόνασμα και οι οικισμοί αυτή την περίοδο παρουσιάζουν έλλειψη χωροταξικού σχεδιασμού. Ωστόσο, στην ύστερη φάση αυτής της περιόδου διαπιστώνουμε επαφές με την Κρήτη. Η οικονομική αυτή ανάκαμψη διαμόρφωσε τον πρώτο ελληνικό πολιτισμό, το ονομαζόμενο μυκηναϊκό πολιτισμό (1600-1100 π.Χ.) ο οποίος μετέτρεψε τις γεωκτηνοτροφικές κοινότητες σε ανακτορικά κέντρα στον χώρο της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι καλύτερα ερευνημένες ακροπόλεις των Μυκηνών και της Τίρυνθας, μέσα στον περίβολο των οποίων είχαν χτιστεί σημαντικά κτήρια, μαρτυρούν ότι οι ακροπόλεις φιλοξενούσαν τις διοικητικές έδρες των μυκηναϊκών βασιλείων .
Στα ψηλότερα σημεία των ακροπόλεων ήταν χτισμένα τα ανάκτορα των ηγεμόνων. Τα μυκηναϊκά ανάκτορα συγγενεύουν αρκετά με τα μινωικά, όσον αφορά την αρχική τους σύλληψη. Οι λειτουργικές ανάγκες που έπρεπε να εξυπηρετούν ήταν οι ίδιες, δηλαδή έπρεπε να περικλείουν τα ιδιωτικά διαμερίσματα των ηγεμόνων, καθώς επίσης και εργαστήρια, αποθήκες και τόπους υποδοχής του κοινού. Κοινά στοιχεία με τα μινωικά ανάκτορα παρατηρούνται επίσης στην πολυτελή εσωτερική διακόσμηση, η οποία περιλάμβανε τοιχογραφημένο διάκοσμο και λίθινες επενδύσεις. Ο σχεδιασμός τους όμως δε θυμίζει καθόλου την πολυπλοκότητα και την έκταση των μινωικών ανακτόρων. Τα ανάκτορα της ηπειρωτικής Ελλάδας ήταν απλούστερα κτίσματα περιορισμένης έκτασης, δομημένα γύρω από ένα κεντρικό μέγαρο, το οποίο αποτελούσε ένα προγενέστερο στοιχείο της ελλαδικής αρχιτεκτονικής.
Η ποικιλία και η πολυτέλεια των ταφικών ευρημάτων αυτής της περιόδου δείχνουν την ύπαρξη σαφώς διαχωρισμένων κοινωνικών στρωμάτων, ανάμεσα στα οποία είχε αρχίσει ήδη να ξεχωρίζει μια ισχυρή ηγετική τάξη. Τα στοιχεία αυτά υποδεικνύουν ότι ο θεσμός της βασιλείας, η οριστική μορφή του οποίου είναι γνωστή από τα μυκηναϊκά κείμενα, είχε μάλλον διαμορφωθεί ήδη από την αρχή της Ύστερης Χαλκοκρατίας. Ο σχηματισμός της πολιτικής ηγεσίας φαίνεται ότι είχε και ένα ιδεολογικό υπόβαθρο• το κύρος και η ισχύς των βασιλέων απέρρεε από τη συγγένειά τους με μια παλαιότερη ηγετική κάστα, η οποία είχε στο μεταξύ ηρωοποιηθεί .
Οι υπήκοοι των μυκηναϊκών βασιλείων κατοικούσαν σε μικρούς οικισμούς που βρίσκονταν στους πρόποδες των ακροπόλεων, στις γύρω περιοχές και στην ύπαιθρο. Για την οικοδόμησή τους επιλέγονταν θέσεις σε ορεινές πλαγιές και χαμηλούς λόφους, κατά προτίμηση κοντά σε εύφορες πεδιάδες και υδάτινες πηγές, ενώ οι παράλιες θέσεις και τα λιμάνια είχαν ιδιαίτερα μεγάλη σημασία για την οικονομία και το εμπόριο.
Όπως προκύπτει από τη συσσώρευση των αγροτικών προϊόντων και των πολύτιμων αγαθών και από τις γραπτές μαρτυρίες των ανακτορικών αρχείων, τα ανάκτορα λειτουργούσαν ως κέντρα συγκέντρωσης και αναδιανομής του αγροτικού πλεονάσματος αλλά και ως κέντρα του διεθνούς εμπορίου. Τα μυκηναϊκά ανάκτορα απέκτησαν γρήγορα οικονομική ισχύ και διεθνή ακτινοβολία, περιορίζοντας σταδιακά τη μινωική θαλασσοκρατορία. Μια σειρά από οργανωμένες εμπορικές δραστηριότητες έφεραν τους Μυκηναίους ως την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο αλλά και στα κέντρα της δυτικής Μεσογείου, στην Κάτω Ιταλία, τη Σικελία και τη Σαρδηνία .
Συνοπτικά, κατά την περίοδο της εποχής του Χαλκού βλέπουμε τη μετεξέλιξη των πρώιμων χαλκολιθικών οικισμών, σε πρωτοαστιακά κέντρα και κατόπιν αστικά κέντρα, την μετεξέλιξη των απλών κοινωνιών δομών που χαρακτήριζαν ισοτιμία εν γένει άτομα μέσα στα πλαίσια μιας κοινότητας σε σύνθετες με εξειδικευμένες τάξεις (βιοτεχνίες, έμποροι, ναυτικοί), οικονομικές τάξεις (ανακτορική κοινωνία, περίοικοι) και διοικητικές τάξεις (ανακτορική διοικητική ιεραρχία). Η θρησκεία δεν παίζει ακόμη σημαντικό ρόλο στην κοινωνική διαστρωμάτωση αυτής της πρώιμης αστικοποίησης, όσο η συσσώρευση πλούτου, αν και από κείμενα της Γραμμικής Β΄ πληροφορούμαστε πως το τυπικό της μυκηναϊκής λατρείας απαιτούσε την ύπαρξη πολυπληθούς και ιεραρχημένου σε βαθμίδες ιερατείου .

Μερκούρης Δημήτρης

Albert Jourcin, Στο Ανάκτορο της Κνωσού, μετ. Μερακλής Γ, Πάπυρος Λαρούς, τομ. Α΄, Αθήνα 1966
Bernardo-Brea L., «Poliochni. Citta preistorica nell isola di Lemnos, Vol. II Testo e Tavole», Monografie della Scuola Archeologica die Atene e delle Missioni Italiane in Oriente, L’ Erma di Bretschneider, Roma 1976
Γεωργία Κουρτέση – Φιλιππάκη, (1996) Η Διερεύνηση της Παλαιολιθικής Εποχής στην Ελλάδα. Αρχαιολογία & Τέχνες. Τεύχος 59.
Γεωργία Κουρτέση – Φιλιππάκη, (1996) Το Χρονολογικό Πλαίσιο και η Πολιτισμική Ακολουθία. Αρχαιολογία & Τέχνες. Τεύχος 58.
Γεωργία Κουρτέση – Φιλιππάκη, (1996) H Παλαιολιθική Εποχή στην Eλλάδα: Εισαγωγή στην Παλαιολιθική Εποχή. Αρχαιολογία & Τέχνες. Τεύχος 58
Eiwagner J.-Donder H., Η Μυκηναϊκή Θρησκεία στο Ο Μυκηναϊκός Κόσμος, Πέντε Αιώνες Πρώιμου Ελληνικού Πολιτισμού 1600-1100 π.Χ, Υπουργείο Πολιτισμού-Ελληνικό Τμήμα ICOM, Αθήνα 1988
Mosse Cl., Schnapp-Gourbellion A., Επίτομη Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας (2.000-31 π.Χ), Παπαδήμας, Αθήνα 1999
Ντάρλας Ανδρέας, (1996) Ο Ταινάριος Άνθρωπος. Αρχαιολογία & Τέχνες. Τεύχος 60
Πυργάκη Μ., κ.α., Η Εποχή του Λίθου στον Ελληνικό Χόρο. Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο, τ. Β΄, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2002
Sinclair Hood, Η Τέχνη στην Προϊστορική Εποχή στην Ελλάδα, μετ. Παντελίδου Μ., Καρδαμίτσας, Αθήνα 1993, σ. 18
Treuil R., κ.ά., Οι Πολιτισμοί του Αιγαίου, Μετ. Ο. Πολυχρονοπούλου – Α.Φ. Touchais, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 2002



Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , | Leave a comment









SOURCE  Journal of Field Archaeology © 1982


Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , , | Leave a comment

Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α (Ι)

1. 1. Αρχαιολογία : ορισµός και µέθοδος
Η Αρχαιολογία είναι η επιστήµη που µελετά τον υλικό πολιτισµό, δηλαδή   τα υλικά κατάλοιπα της δραστηριότητας των κοινωνιών του παρελθόντος. ∆εν αρκείται, όµως, στο να τα αποκαλύπτει και να τα καταγράφει. Προσπαθεί να τα κα-
τανοεί και να τα ερµηνεύει. Ενδιαφέρεται, δηλαδή, και για τα µη υλικά συµφραζόµενα των αντικειµένων: τον οικονοµικό τους ρόλο και τη συµβολική τους λειτουργία, έτσι ώστε να αποκρυπτογραφεί την κοινωνική οργάνωση κάθε πληθυσµιακής
οµάδας, τη δοµή της οικογένειας, την κατανοµή της εργασίας, την ιεραρχία, τους   θεσµούς, την ιδεολογία και τη θρησκεία. Σε κάθε περίπτωση περιγραφής και συζήτησης ενός αρχαιολογικού ευρήµατος, το ζητούµενο πρέπει να είναι, πέρα από τη
σαφή και διεξοδική περιγραφή και χρονολόγησή του, η κατανόηση της σηµασίας  του για το άτοµο και την κοινότητα στην οποία εντάσσεται.
Όταν, παραδείγµατος χάριν, εντοπίζεται σε έναν οικισµό κάποιο κτίσµα πολύ µεγαλύτερων διαστάσεων από τα υπόλοιπα και µε διαφορετικά ή ‘ειδικής σηµασίας’ ευρήµατα στο εσωτερικό του, δεν αρκεί η περιγραφή της κάτοψης, των  χώρων και των υλικών δοµής του ούτε µόνον η ακριβής ταξινόµηση των ευρηµάτων του. Αυτό που έχει µεγαλύτερη σηµασία είναι να εξακριβώσουµε την ταυτότητά του και τους λόγους για τους οποίους διαφοροποιείται από τα υπόλοιπα κτίρια  του οικισµού. Αν πάλι, η ανασκαφική έρευνα σε µία θέση φέρει στο φως ασυνήθιστα αντικείµενα, ας πούµε ένα ‘θησαυρό’ µεταλλικών αντικειµένων, η διεξοδική   καταγραφή τους είναι προφανώς αναγκαία προϋπόθεση, το ζητούµενο όµως είναι
και εδώ η ερµηνεία της οικονοµικής, κοινωνικής ή συµβολικής αξίας του ευρήµατος, καθώς και η λειτουργία του χώρου στον οποίο εντοπίστηκαν.
H αρχαιολογία, µε κριτήριο τη χρονική περίοδο την οποία µελετά, διακρίνεται σε ‘κλάδους’ : προϊστορική, κλασική, ρωµαϊκή, βυζαντινή, βιοµηχανική κ.ά. Οι  κλάδοι αυτοί, µε τις επιµέρους διαιρέσεις τους, έχουν αυτονοµηθεί, και τυγχάνουν
γενικής αποδοχής, εφόσον βασίζονται στα διαφορετικά χαρακτηριστικά του υλικού πολιτισµού κάθε περιόδου. Αποτελούν επίσης χρήσιµα επιστηµολογικά ‘εργαλεία’ στα χέρια των αρχαιολόγων για τη χρονολόγηση και κατάταξη των ευρηµά-
των. Ωστόσο, η διάκριση µε κριτήριο το χρόνο δεν είναι η µοναδική ισχύουσα  στο χώρο της αρχαιολογίας. Υπάρχουν επίσης θεµατικοί κλάδοι και εξειδικεύσεις όπως  η περιβαλλοντική αρχαιολογία, η ζωοαρχαιολογία, η γεωαρχαιολογία, η αρχαιοβο-
τανική, αλλά και η επιγραφική, η νοµισµατική κ.ά.

Βασικά στάδια της αρχαιολογικής έρευνας είναι:
1. Ο εντοπισµός και η ανασκαφική έρευνα.
2. Η συστηµατική καταγραφή των ‘ευρηµάτων’, και
3. Η ερµηνεία των δεδοµένων
Συνήθως υπάρχουν προανασκαφικές πληροφορίες για την πιθανότητα παρουσίας µιας αρχαιολογικής θέσης. Αυτές µπορεί να είναι:
1. Προφορικές µαρτυρίες για ορατά οικιστικά κατάλοιπα ή τοπωνύµια,
2. Επιφανειακές ενδείξεις µετά από φυσικές καταστροφές.
3. Πορίσµατα συστηµατικών επιφανειακών ερευνών (‘surveys’),
4. Πορίσµατα γεωµορφολογικών ερευνών
5. Πορίσµατα γεωφυσικών διασκοπήσεων,
6. Πορίσµατα αεροφωτογράφησης,
Η αεροφωτογραφία συµβάλλει στο να αναγνωρίσουµε την παρουσία µιας  αρχαιολογικής θέσης µε δύο κυρίως τρόπους: είτε µε τη διαπίστωση µεταβολών   της βλάστησης, η οποία δεν µπορεί να είναι εξίσου πυκνή όπου υπάρχουν κτίσµα-
τα κάτω από το έδαφος, είτε µε την ποικιλία των σκιάσεων µετά από φωτογράφηση τις πρώτες πρωινές ή τις απογευµατινές ώρες.


Η ανασκαφική έρευνα είναι αυτή που θα προσφέρει τις περισσότερες πληροφορίες ως προς την ταυτότητα και τη σηµασία του ευρήµατος. Για τις ανάγκες  της συνεργάζεται ένας μεγάλος αριθμός εξειδικευμένων επιστημόνων. Τοπογρά-
φοι εκπονούν το σχέδιο της εντοπισμένης θέσης και τον ανασκαφικό κάνναβο1, με  πλευρά ανασκαφικών τομών κατά κανόνα 5 μέτρων. Οι αρχαιολόγοι με τη συνεργασία συντηρητών, αρχιτεκτόνων και σχεδιαστών έχουν την ευθύνη της διενέρ-
γειας της ανασκαφής. Τόσο στο στάδιο αυτό όσο και κατά τη διαδικασία της μελέτης των ευρημάτων στο εργαστήριο και στο Μουσείο, συνεργάζονται με: γεωλόγους, παλαιοβοτανολόγους, ζωοαρχαιολόγους, παλαιοανθρωπολόγους, αρχαιομέ-
τρες, νομισματολόγους, επιγραφολόγους, ειδικούς στη λιθοτεχνία και στην οστεοτεχνία.
Ανάμεσα στις εργασίες που συντελούνται κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής έρευνας, και αποτελούν την εργασία πεδίου, πολύ σημαντική είναι η μελέτη  και κατανόηση της στρωματογραφίας ενός οικισμού, δηλαδή των επάλληλων
ανθρωπογενών επιχώσεων2 που αντιστοιχούν σε φάσεις κατοίκησης και χρήσης  του ανασκαμμένου χώρου. Ανάμεσα σ’ αυτές μπορεί να παρεμβάλλονται στρώματα που αποτυπώνουν γεωμορφολογικά και περιβαλλοντικά επεισόδια, όπως άμμος, στάχτη και απανθρακωμένο υλικό.


Νεολιθικός Οικισμός  ‘Προμαχών–Topolnitsa’

Για να κατανοηθεί πληρέστερα ο χαρακτήρας των οικιστικών φάσεων μιας
θέσης, απαιτείται επίσης η καταγραφή, ταξινόμηση, μελέτη και ερμηνεία των ευ-
ρημάτων που εμπεριέχει κάθε φάση. Πραγματοποιείται σε δύο στάδια:

α. Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, με τη διερεύνηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε στρώματος και των ευρημάτων του, κινητών και ακινήτων  όπως είναι τα κτίσματα, οι κατασκευές, οι τάφροι, οι περίβολοι, οι τάφοι κ.ά.
β. Κατά τη διάρκεια της μελέτης του αρχαιολογικού υλικού στο Εργαστήριο  και στο Μουσείο, όπου μεταφέρονται τα κινητά ευρήματα στο σύνολό τους, καταγράφονται και ταξινομούνται με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών και ειδι-
κών προγραμμάτων καταγραφής και επεξεργασίας.
Ο τελικός στόχος του αρχαιολογικού έργου είναι η δημοσίευση των πορισμάτων ως σύνθεση των εργασιών που πραγματοποιήθηκαν στα δύο αυτά στάδια,με τη σύμπραξη όλων των εμπλεκόμενων επιστημόνων. Για την ερμηνεία των δε-
δομένων, που είναι η ουσιαστικότερη απαίτηση κάθε αρχαιολογικού ‘εγχειρήματος’, επιστρατεύονται συχνά τα μεθοδολογικά εργαλεία και τα πορίσματα άλλων  επιστημών όπως η εθνολογία, η κοινωνική ανθρωπολογία, η κοινωνιολογία, η ιστορία, η ψυχολογία , η βιολογία κ.ά.

1. 2. Τα όρια της Προϊστορίας
Ο ρόλος της αρχαιολογίας ως ιστορικής επιστήμης είναι να συμπληρώνει, να  αποσαφηνίζει, να επιβεβαιώνει αλλά και να υποκαθιστά την ιστορική πληροφορία  και γνώση. Όπως κάθε επιστήμη, έχει την ανάγκη ‘τεκμηρίων’ για να συμπεράνει
και να αποκαταστήσει το παρελθόν. Στην περίπτωση της αρχαιολογίας τεκμήρια  αποτελούν τα αντικείμενα και οι μεταξύ τους σχέσεις. Η ιστορία, από την άλλη,βασίζεται σε μη υλικές μαρτυρίες, δηλαδή στα γραπτά κείμενα. Έτσι, ενώ ένα κεί-
μενο μη αποκρυπτογραφημένο δεν αφορά σχεδόν καθόλου την ιστορία, ενδιαφέρει, αντιθέτως, την αρχαιολογία, η οποία καλείται να καταγράψει: τη μορφή του,τις συνθήκες ανακάλυψής του, το υλικό πάνω στο οποίο διασώθηκε, τη χρονολό-
γησή του, την τεχνική και τα εργαλεία γραφής ή χάραξής του, τα συνευρήματά του  και τα χαρακτηριστικά του χώρου στον οποίο εντοπίστηκε. Είναι, ωστόσο, εύλογο,οι δύο επιστήμες, συγγενικές ως προς το ενδιαφέρον τους για το παρελθόν, να
λαμβάνουν υπόψιν τους η μία τα πορίσματα της άλλης.
Η αρχαιολογική πληροφορία είναι απαραίτητη, και καλείται να υποκαταστήσει την ιστορική γνώση, είτε όταν η δεύτερη απουσιάζει είτε όταν κρίνεται ανεπαρκής. Αυτό μπορεί να ισχύει σε αρκετές περιπτώσεις: για την περίοδο της
προϊστορίας, για τους πρώιμους ιστορικούς χρόνους, όταν οι πληροφορίες των  γραπτών πηγών είναι ελάχιστες και διφορούμενες, για θέματα που δεν ενδιέφεραν  εξίσου τους αρχαίους συγγραφείς, όπως, ας πούμε, το εμπόριο ή οι καθημερινές
δραστηριότητες, για την ‘περιφέρεια’ των αρχαίων πόλεων-κρατών, για πολλές  πτυχές του ιδιωτικού βίου, για λαϊκούς θεσμούς και δρώμενα, ή για τη θέση και το  ρόλο ‘μειονοτήτων’ όπως οι γυναίκες και οι δούλοι. Η αρχαιολογική γνώση, επι-
πλέον, καλείται συχνά να ελέγξει, να επιβεβαιώσει ή να διαψεύσει την ιστορική  πηγή, να αξιολογήσει δηλαδή την αντικειμενικότητά της.
Η έναρξη της προϊστορίας ανάγεται στα αρχαιότερα υλικά κατάλοιπα που  αποδίδουμε σήμερα σε πρώιμα είδη ανθρωπιδών, όπως οι homo habilis. Τα κατάλοιπα αυτά είναι είτε οι ίδιοι οι χώροι προσωρινής παραμονής των ολιγάριθμων
εκείνων ομάδων, με τα υπολείμματα τροφής τους, είτε τα εργαλειακά σύνολα που  κατασκεύαζαν κυρίως για τις ανάγκες του κυνηγιού. Η έναρξη, λοιπόν, της προϊστορίας συμπίπτει με την έναρξη της Κατώτερης (Αρχαιότερης) Παλαιολιθικής

Εποχής, και τοποθετείται πριν από 2 περίπου εκατομμύρια χρόνια. Ως προς το πέρας, όμως, της προϊστορίας, ο καθορισμός των ορίων δεν είναι εξίσου σαφής ούτε  γενικής αποδοχής.
Για τη χρονική περίοδο που καλύπτει η προϊστορία δε διαθέτουμε άλλες  πηγές ‘ιστορικής γνώσης’ παρά μόνον τα αρχαιολογικά δεδομένα. Αντιθέτως, για  τις περιόδους που έπονται μπορούμε να αντλήσουμε σημαντικές πληροφορίες και
από τις επιστήμες που αξιοποιούν τις γραπτές μαρτυρίες: την ιστορία, την επιγραφική, την κοινωνιολογία, τη φιλολογία κ.ά. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η Αρχαιολογία καλείται, ως ιστορική επιστήμη, να βελτιώσει και να εμπλουτίσει αυτή τη γνώ-
ση. Η προϊστορία, λοιπόν, αφορά τις περιόδους εκείνες που προηγούνται των γραπτών πηγών. Το όριο αυτό, ωστόσο, αποδεικνύεται σε αρκετές περιπτώσεις ανασφαλές, για τους παρακάτω λόγους:
1. Οι γραπτές πηγές δεν υιοθετούνται σε κάθε γεωγραφικό χώρο κατά την  ίδια χρονική περίοδο. Ακόμη και όμορες περιοχές μπορεί να διαφέρουν ως προς  την εισδοχή και την αφομοίωση της γραφής, που φαίνεται ότι αποτέλεσε νεωτερι-
σμό αναγκαίο για την οργάνωση και λειτουργία των πρώιμων αστικών κοινωνιών.
Δεν είναι, λοιπόν, παράδοξο το γεγονός ότι τα πρώτα ‘ιστορικά’3 κείμενα προέρχονται από τις πόλεις της 4ης χιλιετίας στη Μέση Ανατολή και στην Αίγυπτο, εκεί, δηλαδή, όπου αναδύθηκαν τα πρωιμότερα αστικά μορφώματα, με εφόδιο μια οργα-
νωμένη γραφειοκρατία ανακτόρου ή ιερατείου. Την ίδια περίοδο, ωστόσο, γειτονικές περιοχές, όπως ο αιγαιακός χώρος, εξακολουθούν να ανήκουν στην προϊστορία. Όταν αργότερα, κατά τη 2η χιλιετία π.Χ., η Νότια Ελλάδα θα βιώσει μια ανάλο-
γη μετεξέλιξη των μικρών οικισμών στις αστικές κοινωνίες των Μινωικών και Μυκηναϊκών ανακτόρων, που υιοθέτησαν συστήματα γραφής και αρχειοθέτησης, η  υπόλοιπη Ευρώπη δεν έχει υπερβεί τα όρια της προϊστορίας.
2. Τα ‘γραπτά κείμενα’ δεν προσφέρουν πάντοτε ιστορικές πληροφορίες,αλλά μπορεί να είναι απλώς κατάλογοι προϊόντων, ζώων ή σκευών. Έτσι ερμηνεύουμε ορισμένα ‘σύμβολα’ χαραγμένα σε πήλινες πινακίδες ή και σε αντικείμενα
καθημερινής χρήσης, γνωστά στη Νότια Βαλκανική ήδη από την 6η χιλιετία π.Χ.
Αλλά και πάνω σε αγγεία της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο, στη βάση   ή, σπανιότερα, στο σώμα τους, συναντούμε εγχάρακτα ‘σημάδια κεραμέων’, δηλωτικά προέλευσης, ιδιοκτησίας ή περιεχομένου. Οι καταγραφές αυτές δεν προσφέρουν αξιοποιήσιμες ιστορικές πληροφορίες, αν και είναι, οπωσδήποτε, πολύ σημαντικές.
3. Γνωρίζουμε επίσης συστήματα γραφής τα οποία δεν έχουν ακόμη αποκρυπτογραφηθεί, αν και είναι ενδεχόμενο να περιέχουν ιστορικά στοιχεία. Τέτοια  παραδείγματα αποτελούν δύο συστήματα γραφής του μινωικού ‘πολιτισμού’4, το  ιερογλυφικό και η Γραμμική Α. Αποδεχόμαστε, λοιπόν, για την περίοδο χρήσης  τους ότι η Κρήτη εξακολουθεί να ανήκει στην προϊστορία, μολονότι και γραπτές πηγές διαθέτει, και στενούς εμπορικούς δεσμούς με την Αίγυπτο, η οποία έχει προ  πολλού διαβεί το κατώφλι της ιστορίας.
4. Οι γραπτές πηγές αφορούν σχεδόν πάντα τα αστικά κέντρα και όχι την  περιφέρεια. Ακόμη και σε περιπτώσεις που έχουμε συστήματα αποκρυπτογραφημένα, όπως αυτό της Γραμμικής Β για το μυκηναϊκό κόσμο, οι πληροφορίες αφορούν στην οργάνωση και τη δομή του ανακτόρου και όχι στην επικράτεια και την  περιφέρειά του. Υπάρχουν, από την άλλη, περιπτώσεις εντοπισμού γραπτών πηγών σε περιοχές στις οποίες έφτασαν λόγω εμπορικών επαφών, χωρίς να αποτελούν δικό τους ‘προϊόν’. Έχουν βρεθεί, λόγου χάριν, μινωικές σφραγίδες με σύμβολα της Γραμμικής Α στη Σαμοθράκη και στον Εύξεινο Πόντο, σε θέσεις που δε διέθεταν συστήματα γραφής.
5. Η ένταξη στους προϊστορικούς ή τους ιστορικούς χρόνους εξαρτάται και  από την εξέλιξη της αρχαιολογικής και φιλολογικής έρευνας, εφόσον μπορεί να  ανατραπεί από την εύρεση νέων κειμένων ή την αποκρυπτογράφηση παλαιότερων. Αυτό συνέβη, όταν κατανοήθηκε ότι η Γραμμική Β είναι συλλαβογραφική  απόδοση μιας πρώιμης ελληνικής γλώσσας. Μέχρι τότε, θεωρούσαμε την έναρξη  της ιστορικής περιόδου στον αιγαιακό χώρο σύγχρονη με την υιοθέτηση του φοι-
νικικού αλφαβήτου, σε χρόνο και διαδικασία που δεν είναι επίσης γενικώς αποδεκτή, αλλά, οπωσδήποτε, κατά τη Γεωμετρική εποχή5. Μετά την αποκρυπτογράφηση των πινακίδων της Μυκηναϊκής Γραφής, οι οποίες, αν και κατάλογοι στην πλει-
ονότητά τους, φαίνεται ότι προσφέρουν πολύτιμες ιστορικές πληροφορίες, η έναρξη των ιστορικών χρόνων φαίνεται ότι προηγείται κατά τρεις αιώνες.



Ευστράτιος Παπαδόπουλος

1 Ορθογώνιος χώρος μεγάλων διαστάσεων μέσα στον οποίο ορίζονται οι ανασκαφικές τομές.
2 Οι αρχαιολογικές επιχώσεις διαφέρουν από τις γεωλογικές, από τα στρώματα, δηλαδή, που συσ-
σωρεύονται και διαδέχονται το ένα το άλλο ως απόρροια φυσικών και τεκτονικών φαινομένων. Οι
αρχαιολογικές, αντιθέτως, οφείλονται στην ανθρώπινη κατοίκηση και δραστηριότητα σε ένα χώρο,
με τις επανειλημμένες ανακατασκευές των κτισμάτων τους, είναι, δηλαδή, ανθρωπογενείς.

3 Εκείνα που δίνουν πληροφορίες για την κοινωνία και τον πολιτισμό της συγκεκριμένης περιοχής,
μπορούν, δηλαδή, να θεωρηθούν ιστορικές πηγές, δεν είναι απλοί κατάλογοι και λογιστικές κατα-
γραφές προϊόντων.

4 Η λέξη ‘πολιτισμός’ (culture) στην αρχαιολογία σημαίνει ένα σύνολο ιδιαίτερων στοιχείων που
χαρακτηρίζουν ένα συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, και επαναλαμβάνονται έτσι ώστε να δημιουρ-
γούν μια σαφή τυπολογική σειρά. Λέμε π.χ. ο νεολιθικός ‘πολιτισμός του Σέσκλου’ ή ο Μινωικός
πολιτισμός. Η παραδοσιακή προσέγγιση θεωρεί ότι ο διαπιστωμένος με αρχαιολογικά κριτήρια
‘πολιτισμός’ είναι το αποτύπωμα με υλικούς όρους ενός συγκεκριμένου λαού, μιας προσδιορισμένης
εθνικής ομάδας, που έτσι ανιχνεύεται και ανακαλύπτεται από τον αρχαιολόγο.
5 Γεωμετρική περίοδος: η περίοδος αμέσως μετά την παρακμή του Μυκηναϊκού πολιτισμού, γύρω
στο 1000 π.Χ. και έως το 700 π.Χ., όταν αρχίζει η Αρχαϊκή εποχή. Αποκαλείται έτσι λόγω των γεω-
μετρικών διακοσμητικών θεμάτων που κυριαρχούν στην τέχνη, κυρίως στην αγγειοπλαστική.


Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged | Leave a comment



(being continued from  15/06/12 )


Interpretations of the Mound Builders:

The First Interpretations
The first theories to arise concerning these ancient works were that they were  constructed by an unknown race of white people, that they were civilized to a relatively high  state, that they were connected with the civilizations of Central America and Mexico, and that  they were pressed militarily by some enemy, eventually being destroyed or driven to the areas  of civilization in Mexico where they continued to live.
This theory, and variations of it, developed a following of considerable proportions.
There were many who were impressed with the greatness of the accomplishments of these  ancient people, while critics of the theory felt that it was a ‘romantic embellishment’ of the  truth. Still the idea of a great and glorious past for America was popular, and the theory of the Mound Builders as a great vanished race lingered on.

The Re-interpretation
It is interesting to consider the circumstances that led to the abandonment of this theory as a  myth. The fact is that by 1890 the tide of opinion had shifted, and men of science denied that  there had ever been a highly cultured white race in Americas past. This very radical turn about  came as the result of the scientific leadership of one man, Mr. John Wesley Powell. Powell was
born in New York in 1834 not far from Palmyra. His father was a Wesleyan preacher who had  some difficulty with his parishioners leaving him for the newly organized Church of Jesus Christ  of Latter-day Saints. The senior Mr. Powell wanted his son to become a minister like himself, but  young John had an inclination f or scientific endeavors. Powell became a Major in the Union
army during the Civil War. At the battle of Shiloh he was wounded in the left arm, and as a result  it was amputated. His reputation as a scientist and a capable administrator grew, and in 1879  when Congress created the Smithsonian Institution’s Bureau of Ethnology, this Civil War hero,already an influential man, received additional power and prestige as the Bureau’s first Director.
Major Powell was disposed to think that the Mound Builders were the ancestors of the Indians.

By 1880 he had already made his feelings known in the Bureau’s first annual report, in it he said:
With regard to the mounds so widely scattered between the two oceans, it may also be said that mound-building tribes were known in the early history of discovery of this continent,and that the vestiges of art discovered do not excel in any respect the arts of the Indian tribes  known to history. There is, therefore, no reason for us to search for an extra-limital origin through
lost tribes for the arts discovered in the mounds of North America. (Bureau of Ethnology First  Annual Report, p. 74.)
Within a decade the scientific community had adopted Powell’s opinion as their own.
This process of change involved a re-evaluation of the entire accumulation of evidence about America’s past. it did not involve significant new findings. This reversal on the part of the  Smithsonian Institution meant that they must discredit a great deal of work that had been done  previously. This included the venerable Squire and Davis. whose work “Ancient Monuments of
the Mississippi Valley,” was itself a Smithsonian publication.
Evidence contrary to Powell’s stated opinion was explained as fraudulent, as buried in the  mounds intrusively, or simply re-interpreted to favor the new theory. A good account of the particulars  of this re-interpretation may be found in Siverberg’s Mound Builders of Ancient America:
The Archaeology of a Myth. ch. 5.
The result of this type of reinterpretation by the federal giant was that the attitude of the  scientific community followed. From this point forward, anything that referred to the original glorious Mound Builder theory was considered mythical. It was a very hostile academic environment  for anyone who ventured to propose that there had ever been a highly civilized group of people in  the New World.



The Mounds of Michigan
It was at this time that the mounds of Michigan began to attract attention, of course much  of that attention was negative, the purported artifacts did not fit the popular theory of the day. and  therefore they did not receive sufficient serious attention.

Evidence of Early People in Michigan

It is claimed that many of the mounds of Michigan are merely low rounded elevations produced  by the uprooting of trees in the primeval forest and the decay of the roots which pried up the soil  (American Anthropologist, Vol. 10, No. 1, p. 48.) It would therefore be profitable to note  evidences of early inhabitants in that state.
First it should be said that all reliable reporters of ancient works have mentioned that  there are authentic mounds in abundance in Michigan, anc there are many other indications that  ancient peoples did inhabit that state; the following are some of those indications:
Native Copper. One of the unusual natural resources of Michigan i~ native lake copper.
This is not found in ore, but In a natural state of almost pure copper nuggets. Among the remains  that indicate the activity of ancient people in Michigan is the evidence that they mined  extensively for this product. In describing their efforts Baldwin says:
“…in Upper Michigan, near Lake Superior. Their mining was chiefly surface work; that is to say, they worked the surface of the veins In open pits and trenches.., the greatest depth of their excavations was thirty feet; and here, ‘not far below the bottom of a trough-like cavity, among a   mass of leaves, sticks, and water, Mr. Knapp discovered a detached mass of copper weighing
nearly six tons. It lay upon a cob-work of round longs or skids six or eight inches In diameter, the ends of which showed plainly the marks of a small axe or cutting tool about two and a half inches wide. They soon shriveled and decayed when exposed to the aft. The mass of copper had been  raised several feet, along the foot of the lode, on timbers, by means of wedges.’ At this place was
found a stone maul weighing thirty-six pounds, and also a copper maul or sledge weighing  twenty-five pounds. Old trees showing 395 rings of annual growth stood in the debris.
All through this district, wherever modern miners have worked, remains of ancient mining works are abundant; and they are extensive on the adjacent island, known as Isle Royale.
The area covered by the ancient works is larger than that which includes the modern mines, (c.1871) for they are known to exist in the dense forests of other districts, to which the modern   mining has not yet been extended. (Ancient America, pp.44-45.)

Remains of fortifications also exist in Michigan as the following account taken from the  Buffalo Pilot reveals:
“…in the town adjoining Cooper, county of Megan, Michigan, about a mile distant from the  fertile banks of the Kalamazoo, is a small hamlet, commonly known as Arnold’s Station. The  first settlers of this little place, emigrants from the St. Joseph country, found In the township  some extensive ruins of what had evidently been the work of human ingenuity, and which they
christened the Military Post. “It consists,” says the writer, “of a wall of earth, running north  west and southeast, being about the height of a man’s head In the principal part of Its length,but varying in some places, as if It had been degraded, either by the hands of assailants or the  lapse of time… .“
If the neighboring Indians are questioned upon its traditional history, the invariable answer is,
that it was there when they came– more, they either do not or can not say. That It was the  labor of an extinct race is pretty evident, and it probably dates from the same era with the  extensive works at Rock River. These latter are, however, of brick, a specimen of which  material, taken from beneath the roots of an oak tree of great size, the writer has in his  possession. (Quoted in Times and Seasons, Vol. 6, p. 906.)

The Soper Type Artifacts
With quotations enough to show that there were people active during Michigan’s prehistory,
we now turn to a more detailed account of the development of the Soper-Savage story.
In most respects, the information regarding the Soper type articles is fragmentary, being found in  newspaper articles and journals. The late Elder Milton R. Hunter has compiled a great deal of this  Information concerning the historical circumstances of the Michigan finds. His work appears to  be the best compilation, and the most current on the subject. For these reasons it will be most
profitable to quote an extended portion of his research here.

Historical Background
It seems that these ancient Americans lived throughout the entire state of Michigan;
and that at one time the land was dotted with their towns and cities. As early as 1817, Mr.Brickinridge of Jackson County, Michigan, wrote:
“The great number, and extremely large size of some of them (cities) may be regarded  as furnishing, with other circumstances, evidences of antiquity. I have sometimes been induced  to think that at the period when they were constructed, there was a population here as numerous  as that which once animated the borders of the Nile or Euphrates or of Mexico… . I am perfectly
satisfied that cities similar to those of ancient Mexico, of several hundred thousand souls,
have existed in this country.” (History of Jackson County, Michigan. p. 20.)  The Mound Builders have left thousands of mounds as mute evidence of their historical past.
These mounds lay in groups in various parts of the state. For example, Mr. John A. Russell  in 1911 wrote:
“One area which has been most productive in results, lies directly north of the city of  Detroit, in the village of Highland Park. In this 40-acre wood lot there appear to be upward  of 1,200 mounds, of which something more than 400 have been  opened.” (Prehistoric  Discoveries in Wayne County, Michigan, p. 6.) By the time modern Americans became  Interested in these mounds and began their work of excavations, many of the mounds, no  doubt, had become parts of farming lands and thereby had become obscure. Thus, the  principle mounds excavated in Michigan have been those that were covered with dense
vegetation and even with heavy timber. Our most reliable and best information regarding   these ancient mounds comes from the men who excavated them and so in this chapter we  shall refer often to their statements. Two of the best authorities are the Reverend James   Savage and Mr. Daniel E. Soper, both of Detroit, Michigan. They excavated over 500  mounds between the year of 1907 and the time Father Savage published a small book on  the Michigan Mound Builders in 1911.”



Father Savage Describes Michigan Mounds
Perhaps no man helped to open more mounds in Michigan than did the Reverend James Savage,
Pastor of the Roman Catholic Church of the Most Holy Trinity in Detroit, and so his description  of them should be accurate and of much value to us. He described these mounds as follows:
“On these mounds you may find large and aged trees– oaks, pines, and other varieties. The  decayed roots of pine and other trees that grew, thrived and died on these mounds are there. They  contain another peculiarity. There is a stria of charcoal and ashes in each mound. This stria often  shows the basin-shaped contour of the interior of the mound when its possessor was laid away to
rest. There does not appear, as a rule, sufficient charcoal and ashes for cremation, only enough for  purification. In some mounds, however, there is a heavy stria.” (Prehistoric Discoveries in  Michigan, pp. 11-12.)
The Reverend James Savage pointed out that the mounds, or graves, as a rule, were found in  groups. The following quotation will illustrate:
“The Silvan Club owns two forty-acre tracks (minus two acrcs) on the Ausable River, Crawford  County, Michigan. On the west forty acres we found only one group of mounds. This group  contained eleven mounds. On the east forty acres we found three groups of mounds-one of three  another of seven, and another group which covered an acre or more of ground. In this group some
were close together, others from forty to sixty feet apart. We opened every grave we found on this  group, and found but one specimen. It was a large, well made chilled copper spear point. In the  group of seven mounds, we found two tablets-one of copper, the other of stone; one copper knife,and one medal of sandstone. In the group of three, we found only one specimen– a beautiful
medallion of dark stone. In the group of eleven mounds, on the west forty acres, we found six  specimens– two slate tablets, three copper spear points and one very handsomely worked ceremonial.
We found groups and lonely graves along Ausable as far as we explored. Some of these  groups were half a mile or more back from the river.” (Prehistoric Discoveries in Michigan, pp.11-12.)”

The following is a continuation of the Reverend Savage’s description of the Michigan mounds:
“On the mound in which one copper tablet was found there stood the decayed stump of a large  pine tree. This mound was eighteen feet by nine, of oval shape, and stood in height three feet.
When we came to the roots of the tree the man in the pit remarked:
“We can’t dig any farther here til we get an axe; that hand axe is not heavy enough to cut these  roots.”
“I jumped Into the pit and directed him to clear away the earth from the end of the root most  exposed. When he did so, I got hold of the root. It was so decayed we tore it out and threw it onto  the bank. I noticed that the roots of the tree had perforated the basin-shaped stria of charcoal and   ashes on the sides of the mounds. Directly beneath the stump there were ten to twelve inches of  sand between the lower center of the stump and the stria of charcoal and ashes at the bottom of
the mound. There lay this copper tablet, directly beneath the stump on the stria of charcoal and  ashes.
“I was the first who saw Tablet No. 14 and 15 of booklet as it lay in its ancient bed. It alone was left to tell the story of the manner of its master’s death, whose bones had long since mingled  with the ashes that covered the bottom of his grave. The mound in which this tablet was found  was nearly round, ten feet across and flat, and more than eighteen inches in height. On the side
of the mound to the northeast stood a tree. One of the roots of this tree had grown across the   tablet, binding it solidly down and might in time have broken the tablet as the tree was strong  and vigorous. This mound was one of a group of eleven mounds. In this group we found six  specimens.”

The Reverend James Savage also wrote:
“The Prehistoric mounds of Michigan. which Mr. Soper and myself have opened, are as a rule  not more than ten to thirty feet in length. frequently oval in form. Some, are round or nearly so.
These latter are, as a rule, not more than eighteen inches in height. They are flat, with an indication  of a moat around them. They are not more than two to three feet in depth. When found on  highlands frequently an elongated basin-shaped stria of charcoal and ashes shows the contour of  the open grave where the body was laid away. The outer and upper rim of the basin-shaped stria
came to within sixteen or eighteen inches of the surface of the ground. In Wayne County the  country is flat and the formation of the soil is lake sand. Here the basin-shaped stria is not so  marked.” (Prehistoric Discoveries in Michigan. p. 10)


Shrubbery and Trees Growing on Mounds
In confirming the genuineness and antiquity of these Michigan relics, it is a fact of great  significance that many newspaper articles of the time of the excavations of the mounds, those  who excavated the mounds, and writers in general of that period definitely claim that the ancient  mounds were covered with vegetation, shrubbery, and even with trees and stumps hundreds of
years old. For example, in 1911 John A. Russell wrote:
‘The mounds are almost invariably overgrown with vegetation, many of them being  covered with trees of ancient growth.’ (Russell, p. 8.) And later in his book, Mr. Russell pointed out that the thousands of ancient artifacts which had
been dug from the mounds throughout the state of Michigan, are similar to each other in the  various locations found. He declared that they are:
“ composed of hardened copper, slate, sandstone, and limestone; that these objects are recovered  from timber areas containing trees from ten to two hundred years old; that to follow the ash  strata of the opened graves has called for the chopping away of tree roots representing many  years of growth; that these objects are ornamented with drawings, fluting and decorations quite
out of touch with the culture of the American Indian; and that they carry in great quantity  hieroglyphic writings which their finders cannot read and which they have so far found nobody  capable of interpreting. This statements represents the sum of all the claims made regarding the  discoveries.” (Ibid., pp. 19-20.)

Beginning of Discoveries
The earliest discoveries of ancient artifacts in Michigan that I have information about   were those that were plowed up by a farmer in Gratiot County in 1877. (new information  reveals that the first artifacts brought to light in Michigan was in the year 1858. editor). (Ibid.p. 15.) Those ancient artifacts seemed not to have caused much excitement nor to have attracted
the attention of many people at the time of their discovery.
In 1892, Mr. M.E. Cornell quotes from a newspaper article published in Genesee County,
Michigan, which shows that much great interest was now being shown in such finds. The  quotation is as follows:
“An Interesting product of one of the lost arts has just been discovered in this vicinity. Mr. Robert  Hon, while plowing on his farm a few miles south of this village, unearthed a perfectly formed  and well preserved copper dagger. The blade is nine and one half inches in length, one and one  fourth inches broad at, the hilt, double-edged, tapering to a fine point, and bearing unmistakable
evidence of great skill and efficiency in its maker. No smith or artist of this or any other period of  science can show evidence of higher attainment. It is wrought of pure copper, and is as hard today  as the finest steel.’
From what people this wonderful relic came, or at what remote age they inhabited this country,
and to what plane of civilization they attained, are but matters of conjecture and speculation, Mr.Dean Hawley of this village, is the possessor of this interesting souvenir. Hundreds have called to examine it.”
(Prehistoric Relics of the Mound  Builders, p. 27.)



Compiled by Glen W. Chapman- September 2000


Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , | Leave a comment



Το βιβλίο αυτό αποτελεί προϊόν μίας συνάντησης, όπως αναφέρει και ο τίτλος, η οποία διοργανώθηκε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης στο Ρέθυμνο το 2003. Η θεματική της συνάντησης περιέλαβε την ιστορία της αιγαιακής αρχαιολογίας, τις νέες τάσεις της έρευνας, τη σχέση της με το κοινό, επιστημονικό και ευρύτερο, καθώς και τη σχέση της έρευνας και εκπαίδευσης. Στη συνάντηση συμμετείχαν αρχαιολόγοι από διαφορετικά εργασιακά περιβάλλοντα (Υπουργείο Πολιτισμού, ερευνητικά κέντρα και Πανεπιστήμια, ελληνικά και ξένα), καθώς και με ποικιλία ερευνητικών ενδιαφερόντων και επιστημολογικών προσεγγίσεων. Μετά από σχεδόν έξι έτη από τη συνάντηση δημοσιεύθηκε ο εν λόγω τόμος, με 11 επιμέρους συμβολές.

Στο πρώτο κεφάλαιο ο G. Cadogan υποστηρίζει ότι έχει πλέον χαθεί η ιδιαιτερότητα της “Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής”, η οποία χαρακτηριζόταν από αντι-κλασικισμό, έμφαση στην ταξινόμηση του υλικού πολιτισμού και των κοινωνικών φαινομένων που σχετίζονται με αυτόν, αλλά και στην διεπιστημονική συνεργασία. Το φαινόμενο αυτό αποδίδεται στο διεθνισμό που έχει συνεπάρει και την επιστημολογική συγκρότηση της αιγαιακής αρχαιολογίας. Σε αντίθεση με τη γενικότερη εγκυρότητα των παραπάνω απόψεων έρχεται η μονοπώληση των μετανεωτερικών και μεταδιαδικαστικών τάσεων από τους αγγλόφωνους – και κυρίως Βρετανούς ή με βρετανική εκπαίδευση ή έστω σχετικές επιρροές –  αρχαιολόγους.

Η Ν. Γαλανίδου τονίζει την ιδιαιτερότητα της έρευνας της Παλαιολιθικής και Μεσολιθικής εποχής και της αντίστοιχης κατάρτισης των αρχαιολόγων που ασχολούνται με τα θέματα αυτά. Επιπλέον δίνει τα κυριότερα σημεία μίας ανθρωποκεντρικής αφήγησης για τις εποχές αυτές στην Κρήτη, όπου κυριαρχούν έννοιες όπως “τόπος”, “κίνητρο”, “αφοσίωση” και “ταυτότητα”. Οι έννοιες αυτές αποτελούν κοινό σημείο αναφοράς για την αρχαιολογική επιστήμη από τη δεκαετία του 1990  και εξής.

Ο Ν. Ευστρατίου εστιάζει στο ακαδημαϊκό και επαγγελματικό περιβάλλον εργασίας του αρχαιολόγου. Διαπιστώνει τη συνεχιζόμενη αδυναμία της ελληνικής προϊστορικής αρχαιολογίας να αρθρώσει ένα ανεξάρτητο επιστημονικό λόγο. Προτείνει υπεύθυνη πολιτική στάση, δημοκρατία, πλουραλισμό και μετριοπάθεια. Προτείνει επίσης ενδυνάμωση των σχέσεων με τους επιστημονικούς κύκλους των Βαλκανίων και της ανατολικής Μεσογείου, ώστε να σπάσει η αποκλειστική σχέση με την αγγλόφωνη έρευνα, η οποία ενισχύει την εσωστρέφεια της ελληνικής προϊστοριολογίας. Οι απόψεις αυτές αποτελούν έντονη αντίστιξη προς όσα γράφει ο G. Cadogan. Επιπλέον, στην εξέταση της σχέσης ελληνικής και αγγλόφωνης αρχαιολογίας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και οι λόγοι για τους οποίους η μη αγγλόφωνη αρχαιολογία δεν έχει ουσιαστικά συμβαδίσει με τις εξελίξεις στην επιστήμη από την περίοδο της μετανεωτερικής κριτικής μέχρι σήμερα.

H M. Iακώβου ασκεί επίσης κριτική στην εσωστρέφεια της αιγαιακής αρχαιολογίας, όταν αυτή ασκείται περιχαρακωμένη στα εθνικά σύνορα της Ελλάδας. Τονίζει την ευρύτητα του επιστημονικού αντικειμένου και, καθώς η ίδια ορμάται από την Κύπρο, προτείνει την εξέταση του Αιγαίου μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της μεσογειακής αρχαιολογίας.

Την κατάσταση του επιστημονικού πεδίου της αιγαιακής αρχαιολογίας εξετάζει και η Κ. Κόπακα, αλλά με πιο αισιόδοξο τόνο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο κεφάλαια. Διαπιστώνει την ευεργετική επίδραση ερευνητικών ιδρυμάτων όπως το INSTAP, την πρόοδο σε επίπεδο νέων δεδομένων και νέων προσεγγίσεων. Η πρόοδος αυτή έχει καταστήσει το Αιγαίο ένα νεφέλωμα χωρίς απαραίτητα ξεκάθαρα γεωγραφικά ή χρονολογικά όρια ή, αλλιώς, ένα “ζυμάρι”, το οποίο μαζεύει όταν οι αρχαιολόγοι εστιάζουν στη μικροκλίμακα της μίας θέσης και απλώνει – και εκτός Αιγαίου – όταν εξετάζονται π.χ. οι ανακτορικές κοινωνίες της Μέσης και Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Το Αιγαίο είναι ένας μικρός τόπος, ο οποίος θέτει μεγάλα ερωτήματα, ιδίως για την επιστημολογική παράδοση της Δύσης. Μολονότι η Κ. Κόπακα παραδέχεται την ασύμμετρη σχέση ανάμεσα στην έρευνα στο εξωτερικό και την αντίστοιχη στην Ελλάδα, πιστεύει ότι πλέον η σχέση “πομπού-δέκτη” έχει όρους, οι οποίοι γίνονται ολοένα και πιο απαιτητικοί από την πλευρά του δέκτη.

Η Ε. Παναγοπούλου ασχολείται με το Παλαιολιθικό τμήμα της αιγαιακής αρχαιολογίας. Μία επισκόπηση της ιστορίας της έρευνας, του θεσμικού πλαισίου, της θεματικής και του επιστημολογικού καθεστώτος δείχνουν αραιή ενασχόληση με το αντικείμενο, περιχαράκωση στην αναζήτηση των εθνικών ριζών των Ελλήνων, έλλειψη κατάρτισης, απουσία ικανών φορέων έρευνας και γενικότερα απομονωτισμό και αποσπασματικότητα. Η συγγραφέας προτείνει μία στρατηγική ανανέωσης των ερευνητικών στόχων προς την κατεύθυνση του πρώιμου εποικισμού της Ευρώπης, της μετάβασης από τον Νεάντερταλ στο σύγχρονο άνθρωπο και της μετάβασης από την Παλαιολιθική στη Μεσολιθική περίοδο. Οι στόχοι αυτοί τοποθετούν τον ελλαδικό χώρο  στο πλαίσιο μίας ευρείας ευρασιατικής αρχαιολογίας, με θέση όμως “κλειδί” στην αφήγηση της εξέλιξης του ανθρώπου. Για τη θεραπεία των εν λόγω στόχων απαραίτητη είναι η ενδυνάμωση των σχετικών ερευνητικών φορέων (Εφορείες Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας και Πανεπιστήμια).

Ο J. Touchais προσφέρει την εμπειρία του από τη μελέτη της αλβανικής αρχαιολογίας για να υπογραμμίσει και εκείνος την ανάγκη σύνδεσης του αιγαιακού χώρου με την αρχαιολογία των Βαλκανίων, προσφέροντας χαρακτηριστικά αρχαιολογικά παραδείγματα (τύμβοι, αμαυρόχρωμη κεραμική, μυκηναϊκές επιδράσεις εκατέρωθεν της Πίνδου). Θεωρεί ότι η σημερινή ερευνητική αποσπασματικότητα είναι αποτέλεσμα μάλλον επιστημολογικών επιλογών, παρά αρχαιολογικών δεδομένων.

Η Ι. Τζαχίλη προσφέρει έναν αναστοχασμό επάνω στην έννοια του τοπίου. Χαρακτηρίζει την ευρύτερη περιοχή ενός μικρού φυσικού λιμανιού στη βόρεια ακτή της Κρήτης ως τοπίο με έντονα τα σημάδια σύγκρουσης ανάμεσα στη σύγχρονη ανάπτυξη και σε παλαιότερες χρήσεις του χώρου, όπως π.χ. μινωικές αρχαιότητες, ένας γοτθικός ναός, μιτάτα, τσιμεντένιες κατασκευές και τέλος μια χωματερή. Η συγγραφέας διερωτάται πώς επιλέγουμε σε ποιά στοιχεία του τοπίου αναπόφευκτα θα επιλέξουμε να εστιάσουμε. Επακόλουθα, ποιά είναι η θέση των αρχαιοτήτων στο συνολικό τοπίο; Πώς θα καταφέρουμε να μην υπεραπλουστεύσουμε τη ματιά μας; Αυτές οι απορίες μας επαναφέρουν από τη σφαίρα των αυστηρά ακαδημαϊκών ερευνών στο χώρο της σύγχρονης ζωής.

Ο Μ. Φωτιάδης επιστρέφει στο ζήτημα της ιδιαιτερότητας και της συνακόλουθης απομόνωσης της αιγαιακής προϊστορίας. Ανασκάπτει το παρελθόν της αρχαιολογικής έρευνας για να διαπιστώσει ότι η επιστημολογική εξέλιξη υπήρξε στενά συνδεδεμένη με τα γεωπολιτικά συμφραζόμενα, αφενός της Ελλάδας και των εθνικών της αναγκών, αφετέρου του δυτικού κόσμου. Αποτέλεσμα ήταν η εγκατάλειψη κάποιων ερωτημάτων, όπως οι λιμναίοι οικισμοί της Εποχής του Λίθου και η έμφαση σε ζητήματα, όπως ο μυκηναϊκός ανακτορικός πολιτισμός. Αμφιβολίες για την αρχαιολογική ενσωμάτωση ή μη κάποιων περιφερειακών στο κατεξοχήν Αιγαίο περιοχών, όπως η Μακεδονία ή η Ήπειρος επιλύθηκαν με τον κανόνα των εθνικών συνόρων. Ο συγγραφέας τονίζει την ιστορικότητα της συγκρότησης της αιγαιακής αρχαιολογίας, η οποία όμως ακριβώς του δίνει τη δυνατότητα να αισιοδοξεί ότι στο μέλλον τα ερευνητικά ερωτήματα θα ανανεωθούν και ελπίζει ότι αυτή η ανανέωση θα ακολουθήσει πορεία ενσωμάτωσης πιο περιφερειακών ως τώρα προσεγγίσεων για μια πλουσιότερη και αναστοχαστική επιστημονική δραστηριότητα.

Ο Γ. Χαμηλάκης επίσης αναφέρεται στην ιστορικότητα της ιδιαιτερότητας και της επιστημολογικής συγκρότησης της αιγαιακής αρχαιολογίας, κυρίως όμως για να αποδομήσει την τελευταία ως προϊόν αποικιοκρατικών, εθνικιστικών και ευρωκεντρικών αντιλήψεων του 19ου και του 20ου αιώνα, οι οποίες είχαν ως στόχο ένα εθνικά αποκαθαρμένο ελληνικό κράτος-προτεκτοράτο των διεθνών δυνάμεων. Το μέλλον της αιγαιακής αρχαιολογίας κατά το συγγραφέα βρίσκεται στη διάρρηξη του δεσμού με τις κλασικές σπουδές και στην ενίσχυση των σχέσεων με τις κοινωνικές επιστήμες. Ωστόσο, ας σημειωθεί ότι τα αναμφισβήτα πλεονεκτήματα των διεπιστημονικών συνδέσεων δε θα πρέπει να υποβαθμίζουν τον ιστορικό χαρακτήρα που θα πρέπει να διαθέτει μία επιστήμη του παρελθόντος. Επιπλέον, ο Γ. Χαμηλάκης ζητά ενεργή ενσωμάτωση εναλλακτικών αρχαιολογικών προσεγγίσεων, συμπεριλαμβανομένων ίσως και των μη επιστημονικών αντιλήψεων του ευρέος κοινού. Αυτό το αίτημα ενέχει κινδύνους. Π.χ. η ψευδο-αρχαιολογία, όπως οι θεωρίες του φον Νταίνικεν για εξωγήινους, η οποία συχνά εκτρέφει νεο-εθνικιστικές τάσεις (π.χ. δήθεν ελληνική προέλευση των πυραμίδων) ή η αρχαιοκαπηλία είναι αποδεκτές ως εναλλακτικές προσεγγίσεις; Μάλλον όχι.

Η Ε. Χατζάκη, στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, ασχολείται με ένα μάλλον εξειδικευμένο σε σχέση με τον υπόλοιπο τόμο θέμα, δηλαδή τη μεθοδολογία μελέτης της κεραμικής, με παραδείγματα από την Κνωσό. Ασκεί κριτική στην παραδοσιακή υπαγωγή των κεραμικών ευρημάτων σε παν-μινωικά σχήματα τυπολογίας, τα οποία εξυπηρετούν εξελικτικιστικά σχήματα πρώιμων, μέσων και ώριμων φάσεων ενός πολιτισμού, ο οποίος υποτίθεται ότι αναπτύσσεται κατ’ αναλογία με ένα ζωντανό οργανισμό. Αντίθετα, προτείνει μία αναλυτικότερη προσέγγιση της κεραμικής με βάση τη σύσταση της ύλης, την επεξεργασία της επιφάνειας και το σχήμα του αγγείου, με σκοπό τον προσδιορισμό ομάδων κεραμικής πάντοτε σε αυστηρή στρωματογραφική σχέση μεταξύ τους.

Συνολικά, το βιβλίο αυτό χαρτογραφεί την κατάσταση του επιστημονικού πεδίου της αιγαιακής αρχαιολογίας και κυρίως τις ανησυχίες των ανθρώπων που το θεραπεύουν. Κοινή συνισταμένη των ανησυχιών αυτών είναι ο απομονωτισμός της αιγαιακής αρχαιολογίας, η οποία είναι σύμφυτη με την πορεία της επιστημολογικής της συγκρότησης και των ευρύτερων ιστορικών περιστάσεων των δύο τελευταίων αιώνων. Μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον δύο σενάρια για το μέλλον της αιγαιακής αρχαιολογίας. Το άσχημο σενάριο υπαγορεύει την πλήρη διάλυση αυτού του πεδίου έρευνας. Το αισιόδοξο σενάριο διακρίνει τη διατήρηση της αιγαιακής αρχαιολογίας, ως ενός ανοικτού χώρου έρευνας, με σαφή πυρήνα ενδιαφερόντων αλλά ευέλικτα όρια, γεωγραφικά, χρονολογικά και επιστημολογικά. Ειδικά η ελληνική αρχαιολογική παραγωγή θα πρέπει να αυτονομηθεί περισσότερο, χωρίς όμως να χάσει τη σύνδεση με την πρωτοπορία της έρευνας, ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο του βαλκανικού και του μεσογειακού χώρου.

Αν έψαχνε να βρει κανείς κάποιο μειονέκτημα που να αφορά το εν λόγω βιβλίο στο σύνολό του, αυτό ίσως είναι ο έντονος ακαδημαϊκός και συγκεκριμένα πανεπιστημιακός του χαρακτήρας. Αν είχε περισσότερες συμβολές είτε από αρχαιολόγους του επαγγέλματος και της καθημερινής τριβής με απαλλοτριώσεις, οικόπεδα και σωστικές ανασκαφές, είτε από αρχαιολόγους των μουσείων και των εκθέσεων προς το ευρύ κοινό, είτε ακόμη σχετικά με τη θέση της αιγαιακής προϊστορίας στη μέση εκπαίδευση ή σχετικά με την πρόσληψή της από το ευρύ κοινό, το βιβλίο αυτό θα είχε αρκετά διαφορετική συνολική κατεύθυνση. Ωστόσο, κανένα πόνημα δεν μπορεί να καλύψει τα πάντα, ενώ ο πανεπιστημιακός χώρος προσφέρει τη δυνατότητα συμμετοχής και στην ερευνητική και στην εκπαιδευτική και στην ευρύτερη κοινωνική διαδικασία και άρα αποτελεί ένα σημείο συνολικής θέασης της αιγαιακής αρχαιολογίας. Το παρόν βιβλίο σίγουρα αξιοποιεί αυτό το πλεονέκτημα, προσφέροντας ένα ακριβές στίγμα της σημερινής κατάστασής αυτού του επιστημονικού πεδίου.

Katerina Kopaka (ed.), 2009. Η αιγαιακή προϊστορική έρευνα στις αρχές του 21ου αιώνα. Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης, Pέθυμνο 5–7 Δεκεμβρίου 2003, Heraklion: University Press of Crete.

Paperback, 170 p., 20,5×14 cm, ISBN 978-960-524-286-2

Reviewed by Giorgos Vavouranakis (Adjunct Faculty, Hellenic Open University, Polyla 32, Athens 111 41)


Posted in Books | Tagged , , | Leave a comment

AN APPROACH ABOUT KELTOI (D) – celtic clothing 2last



Figure 18- The Roman copy of the Suicidal or Ludovisi Gaul from the victory monument erected by Attalus I at Pergamum soon after 230 B.C. (Attalus Suicidal Gaul)

Creating the Costume- So what do we know of Celtic dress?

Women’s dress stereotypically is summed up by the famous, or should I say infamous ‘bog dress’ or ‘peplos’ but luckily for female reinactors it is not limited to this costume alone. The bog dress is an enduring style which is not just reflected in Greek fashion but holds its popularity based on several Celtic Iron Age finds as well. Its endurance is supported by the Princess Zweeloo’s gown found in Drenthe, Netherlands which dates later, and outside the parameters of our time period, to 450 AD. (Figure 19) Yet, its origins lie much earlier and possibly to the Greeks. Recent archaeological evidence, supported by a wealth of imported Mediterranean trade items, suggest a strong Greek influence with the early Continental Celts. This may have influenced dress as well. Artistic pieces from the early Iron Age may support this. The Greek statue the Ludovisi or the ‘Suicidal Gaul’, which commemorates the victory of Attalus I over the Gauls of Galatia around 230-220 BC, demonstrates the undeniable use of the dress. (Figure 18) In it a Gaulic warrior has just killed his wife who hangs limply from his grasp while he heroically plunges his short sword into his neck. He wears only the classic rectangular cloak, but she is fully clothed in a bog dress. The delima we are faced understanding the impact trade with the Greeks had on the mainland Celts brings into question if her clothing reflects Greek female standards superimposed on a suggested Celtic woman or an understanding of classic female dress. Another questionable find is that of the Gundestrup Cauldron discovered in Denmark which dates to the first century BCE. The stylized images of two women seem to wear a bog dress with possibly a long sleeve shirt or leine underneath. (Figure 20) The manufacture of this cauldron has been argued to be of Greek craftsmanship however the very Celtic themes on the piece suggest a knowledge or kinship between the peoples if this fact is true. (Bergquist 107)



Figure 19- Reproduction of the Princess of Zweeloo’s dress from Drents Museum in the Netherlands. 5th century AD. (Encyclopedie Drenthe Online- Gewaad van de Prinses van Zweelo)

The most famous noted bog dress is the Huldremose dress discovered in a bog close to that of woman’s burial from Huldre Fen, Djursland Denmark which dates to the earliest phase of the Iron age between the dates of 160 BC and 340 AD. (Figure 21 and 26) The dress woven of wool from a single circular piece of cloth was composed on a tubular loom (Figure 1) which measures five feet seven inches in length and nine feet in circumference. (Glob 131) Part of the length of fabric was fold outward at the shoulders and pinned to create a rather bib or cloak. Other female garments found from Huldre Fen which were worn by the entered woman included a skirt, three cloaks and a scarf. (Figure 22-26) Modern testing suggests some type of tunic or top composed of linen was probably worn, but did not survive. The skirt manufactured from natural colored wool in a lovely plaid of golden and dark brown. “The skit was gathered at one side during the natural weaving process, at the exact point where there are now remains of leather laces, so that its ultimate function as a skirt was in mind even as the cloth was being woven.” (Glob 129) These leather laces acted as a drawstring in the woven waist band of the skirt. The skirt was seemed up the front using a double blanket stitch. (Figure 25) The National Museum of Denmark’s website has probably the best descriptions of these finds. They note that her outer skin cape was sewn of several dark brown sheep skins with a light skin collar. This was worn with the wool facing out. Under this cloak she wore a second skin cloak composed of 11 small dark lambskins. This was well worn and had 22 patches, one of which was not a repair but a pocket completely sewn into the cloak. This pocket contained a bone comb, a thin blue hair band, and a leather cord all of which were enclosed in a bladder suggesting possibly some type of talisman. Under these two cloaks she wore a plaid scarf wrapped around her neck and fastened under her left arm with a bird bone pin. (Figure 23) (National Museum of Denmark- The Woman of Huldremose)


Figure 20- Female images off of the Gundestrup Cauldron found in Denmark from 1st BCE presently at the National Museum in Denmark. (Lessing 09-01-03/ 7)

Another surviving example of a bog dress like top was found in the Loenne Hede burial located in Varde, Denmark. (Figure 27-29) This burial dates to the end of the first century AD. She was entered in a complete matching outfit which was dyed using woad blue and some other unidentified source of red. (Figure 28) Ida Demont from the University of Copenhagen has composed an informative article on The Poor People from Loenne Hede which includes information on this burial and other burial textiles of this period. She explains that the burial contained a blue top of 2/2 twill with a band of red and blue tubular selvedge at the collar. It has been suggested that this top was sewn as a rather short peplos as indicated by bronze pins holding the neckline together. A silver fibula was found on her chest which probably was used to pin the top and give it more shape. Her blue skirt was composed of the same twill with a blue and red waist band in tabby weave. This skirt was possibly manufactured as a wrap skirt which had a tablet woven band sewn down the front edge also of red and blue. (Figure 29) This was held together by a bronze needle. She wore what appeared to be a plaid tabby weave rectangular cloak composed of red and blue matching the other two garments. Her hair was wrapped in a dark brown undyed wool with stripes of alternating 2/2 twill and weft faced half basket weave. (Demont 86)


Figure 21- Huldremose Woman’s bog dress now housed at the National Museum of Denmark. 2nd century BC. (Archaeology Magazine Huldremose Woman)

We have already discussed the finds of Hohmichelle which included a chemise or leine whose elaborate remnants were discovered in the princess’ burial. (Figure 8) Another find in this style was discovered in one of sixth Romano-Gaulish graves from Les Martres de Veyre in France which possibly dates to the first of second century AD. (Figure 30-36) The extraordinary preservation of the garments and other organic items are attributed to the presence of natural carbonic acid gas in the soil of the area. Louisa Gidney B.A. Hons. From the Durham University has a wonderful argument for the use of leines, long tunics or ‘Gaullic Coats’ in her article The Romano-Gaulish Woman’s Garments from Les Martres de Veyre: A Possible Reconstruction. Based on the finds she suggested that this type of dress is a more realistic alternative for women living in areas of wet and boggy conditions then bog dresses. (Gidney 2010)


Figure 22- Huldremose skirt, cloaks and scarf presently housed at the National Museum of Denmark. (National Museum of Denmark ‘Kvinden fra Huldremose’)

The body in Tomb D had a wonderfully preserved example of a Leine. Aug Audollent in Les Tombes des Martres-de-Veyre gives the measurements for this tunic as 1.25m in height, and 1.7m across the arms with the sleeves measuring 40 centimeters long. Manufactured from one piece of cloth with a slit cut to accommodate the neck line. Sleeves were sewn into the body at slight angles and a center fold of tucked material was used to shorten the leine from possibly ankle length to just below the knee. (Figure 31) This fold shows that it widens at the sides and is short on the front and back. Some form of woven scarf or sash was found on the body which measured 4.3m in length which included the fringes and was 12cm wide. (Figure 32) It has not been suggested how this piece would have been worn. There is an alternating band of two other colors, possibly a brown and tan that appears either woven or embroidered into the piece close to the ends. In addition to these garments Tomb D had an unusual set of knee high hose or socks manufactured from 2/2 twill undyed wool and constructed from a tub of fabric sewn up the back of the leg and heel with a slight cut curve on the front to the ankle to accommodate a D shaped piece of fabric which wrapped around the toes and was seemed under the instep. (Figure 34) These were topped with a fringe and while no type of drawstring or garters were found, it is probable that they once had such to keep them up as suggested by missing treads in the weave under the fringe. In addition another set of what appears to be woven wool slippers are also attributed to this grave. (Figure 33) These are manufactured from a sole and a one piece upper cut to cross at the ankle for what we can only assume was some type of fastening but no evidence for any type of tie or buckle was found. The upper portions of these slippers appear unhemmed which leads one to believe that these pieces were unfinished. The final addition to her outfit included a finely made set of leather hob nail shoes. (Figure 35-36)


Figure 23- The Huldremose Woman’s scarf. (Glob 25A)


There is no evidence thus far to suggest that women wore trews, or brecae as there are called, like their men. Historical commentary notes Celtic women joining their men in battle and pants are an invention of necessity, especially for horse back riding for which the Romans would later adapt. We can assume that it is feasible that women might have worn tunics and trews in some cases and in some areas. Cassius Dio states of the great Icini warrior queen Boudicca, “She wore a tunic of diverse colours over which a thick mantle was fastened by a brooch.” (Ellis 153) In addition to the complete lack of surviving textiles we can also assume that had the women worn pants they undoubtedly would not be buried in them.

From the evidence found concerning the variety of women’s clothing from the Iron Age we can assume that several different types of clothing could be worn. Bog dresses and long tunic like leines are known to have existed. Alternative dress included possibly both tunics and short peplos like tops which could have been worn with known examples of wrap and tube like skirts or possibly pants. Rectangular and leather cloaks were worn with shawls and hair wraps. Leather shoes could have been worn with wool socks of some sort.


Figure 24- Huldremose Woman’s skirt. (National Museum of Denmark ‘Det ternede skørt fra Huldremosekvinden’)

It is even more difficult to document men’s attire during this period by an even larger lack of garment finds. Simplified warrior renderings on Celtic art may help to generate a better picture but sadly many Greek and Roman renderings are often void of any type of clothing. We can assume that trousers and tunics probably were the norm, but some art suggest the use of possibly longer tunics or leines. The best preserved set of clothing, previously noted, was that of the Thorsberg votive offerings. This unusual deposit consisted of trousers, tunic and a cloak of very fine manufacture. (Figure 37-39) The fitted trousers are remarkable for their footed legs and belt loops, two clothing designs seemingly modern. The design and type of cloth, Jorgensen suggests might be Germanic as it reflects similar cloth finds from rich graves in Scandinavia as Germanic men, which included the Danes, served as mercenaries in the Roman army. (Jorgensen 135-136) His tunic is made of two different weaves of cloth. The main body a solid color with fitted arms with what appears to be a 2/1 lozenge. These sleeves have slits probably to accommodate the hands when putting on the tunic as the sleeves appear rather tight. Heather Rose Jones notes that the side seems are finished by taking a stitch form the wrong side of the garment and then twisted the ends of the thread together to produce a tie. (Jones 2011) These ties are then knotted together to fasten the shirt. The blue and white plaid cloak or mantle is large, bordered in the previously mentioned tablet border on all four edges and adorn with fringe on two. (Figure 38)


Figure 25- Detail of double blanket stitch used on Huldremose Woman’s skirt. (photo unknown)

There are several comments by historical sources that also allude to men’s dress in Celtic society. Second century BC Greek Latin poet Lucilius states in Nonius De compendiosa doctrina 227.33 possibly the Celtiberians of Spain, “They were a beautiful sight with colorful cloaks and pants and huge torques on their necks”. Diodorus Siculus states in his work (5.30) of Gaulish clothing, “The clothing of the Gauls is striking. They wear long shirts dyed in various colors and pants which they call bracae. They also wear striped cloaks fastened at the neck, thick in winter and light in the summer. These are also decorated with patterns of tightly packed square…Some of them wear a gold or silver plaited belt around their long shirts.”


Figure 26- Reproductions of the Huldremose finds. (The Tolland Man ‘clothes worn by Huldremose woman’)

Our best source of documentation of men’s clothing is that found in art from the regions. Tight or fitted trews are often portrayed though there are some statues that represent pants of loose fitting as well. It has also been suggested, especially to art where pants are portrayed with stylized stripes, that they may be a form of tablet woven leg bindings that could have acted like socks and protected pants. A pair of leg wraps are dated to the Roman period and were found in Søgård Mose II at Viborg, Denmark. These were manufactured from a piece of cloth wrapped around the shin and attached by a cord which kept them from sliding down the leg. These have only been found in connection with men. (Figure 40)


Figure 27- Reproduction of the Loenne Hede costume. (Kelticos, Iron Age Card Weaving)

Tunics in most cases are long, at least past the rear when belted but often just above the knee. One statue, dated to the first century BCE in Neuvy-en-Sullias, France, features a man thought to be a priest wearing a long tunic like gown, probably a leine which hits below his knees. (Figure 41) It has three quarter length sleeves and is trimmed in possibly tablet border. A bronze scabbard dating from tomb 994 from Hallstatt features men ridding horse back. (Figure 42) The wear stripped tight fitting trews and possible sleeveless tunics in plaid . Another sword from Hallstatt dating to the 4th century BC shows the same type of fitted pants with stripes. Their shirts are unusual in which they portray possibly a side split tunic or possibly one longer in the back than front. This brings in mind the construction of the Thorsborg Tunic with its ties allowing for the opening of the sides. These appear to have sleeves and are belted. A famous Celtic bronze statute with glass paste eyes from Saint-Maur-en-Chaussee, Oise in France dates to the first century BC. (Figure 43) Once again the fitted trews are present with a short sleeve tunic. It appears that he may have a breast plate over his tunic, but it is hard to say for sure. One of the most quizzical suggestions of clothing for men is that found on the Gundestrup Cauldron thought to date to the 1st century BC discovered in a bog in Gundestrup, Denmark. (Figure 43-45) The warriors featured on the caldron wear both short and long sleeve tunics some of which appear tucked or short while others thigh length. These have a rather chevron or herringbone twill look to them, a fine detail embossed into the metal. Additionally pants and shorts feature this same design. It is very unusual to find any suggestion of shorts during this period, but their use would seem a necessity in warmer weather and in some work situations. It is argued that the cauldron may be an import or that Mediterranean smiths may have traveled to the area for work. While the religious theme of the work is very Celtic in nature, could this be a Greek piece? If so, this may cloud the possibility of shorts as a form of dress but I would argue for their necessity and probably their lack of use in the Mediterranean during this period. To sum up possible types of male costume we can surmise, based on both archaeological and artistic renderings, that rear to thigh length tunics with and with out sleeves and leines are likely. Rectangular cloaks, tight and loose fitting trews and possibly shorts in addition. Some type of legging bindings or socks could have been used.


Figure 28- remanents of the original Loenne Hede find. (National Museum of Denmark ‘Loenee Hede)

Shoes are one of the most documented garment finds of the Iron Age from locations through out Celtic empire. These survive in part because of the nature of leather. I won’t go into depth concerning specific finds though I must note that there is little to no documentation for boots regardless of the necessity or availability of boot like footwear in the Roman Empire. Only one suggestion noted by Alfred Haffner in his article The Princely Tombs of the Celts in the Middle Rhineland have I found concerning the Barrow burial 6, 475-250 BC, in the Bescheid area near Treveri in Germany. He states, “The leather boots had decorated bronze buttons and small iron fasteners”. (Haffner 188) When BBC produced “Surviving the Iron Age”, a reality TV series that placed 17 intrepid volunteers for six weeks into an Iron Age Welsh settlement. They discovered that the leather gillie or slippers, reproduced based on historical finds, were not suitable for the cold and muddy conditions of the area and they reverted to goulashes to keep their feet dry and stop trench foot. This brings one to reflect back on the wool sock and ‘slipper’ finds from Les Martres de Veyre. (Figures 33 and 34) In addition, one of the other tombs from this location produced a set of wedge shoes whose stacked wood soles only remain. (Figure 46) It is feasible that the design may have been fashion or possibly to raise one out of the mud or hot bath floors, a possible Roman design. An amazing set of socks were discovered in Aurine Alps, not far from Hallstatt along an Iron Age trade route pass, and have a radiocarbon date of between 8th and 5th centuries BC. (Figure 47) The under leggings were a tabby weave of soft, natural grey to brown goats’ hair. About 62 cm long and 16 cm wide with a circumference of more than 34 cms and slightly cone shaped with a flap that may have been tucked into the shoes.


Figure 29- Reproduction of the Vertical tablet border on the Loenne Hede skirt. (Brikvævning, Tablet Borders)

The second set of outer leggings were of a coarser goats hair of herringbone twill in similar colors to the first with a little brown red. About 55 cm long, 16 cm wide with a circumference of 34 cm. These have several patches and thin cords which secure the stocking to the heel and big toe. Inner slipper like shoes of thin wool 2/2 twill were manufactured from 10 separate pieces assembled together. Two patches were sewn into the inside of the slippers to strengthen the soles while another two patches were added to protect the pointed toe and heels. (Bichler 2005) The Romans stationed in Southern Scotland found the conditions inhospitable to their Mediterranean footwear. This is supported by a letter to a Roman soldier at Vindolanda, along Hadrian’s Wall in Southern Scotland for which it states, “have sent(?) you…pairs of socks from Sattua, two pairs of sandals and two pairs of underpants, two pairs of sandals….” (Tab. Vindol. II.346) Additionally, a bronze alloy handle from a razor in the form of a sandaled Roman foot with an obvious thick wool sock was found at this same location. (Figure 48) Indeed, just such a child’s sock was found at Vindolanda which is the only garment which survives in its entirety. (Figure 49) One Celtic answer we do know of that answers probably both warmth and comfort was that of a leather shoe stuffed with grass from Hallstatt. Almost all examples of Celtic shoes are manufactured rather as leather slippers. Many of these are designed using one piece of leather placed under the sole of the foot and folded, sewn, or gathered around the toes and heel incasing the foot. In some cases the leather has been cut much like Scottish Ghillies which produce a rather ornamental look. Other times they reflect Roman leather sandals for which undoubtedly at times reveal Roman influence.


Figure 30- Tunic and stockings from Les Martres de Veyre in France. (Gidney Fig 1)

Other types of garments should also be noted such as bags and hats. These are in rare form but do exist. A number of preserved hats have been found in Hallstatt. Two of these, one a child’s cap the other an adult cap found in the salt mines, resemble toboggans manufactured from lambskin. (Figure 51) Similar leather caps have been found in the Iron Age Tulland Bog burial which had ties (Figure 52) and in one of the burials from Les Martres de Veyre (Figure 53) another leather fitted cap was discovered. In addition Hallstatt has several beret style caps of brown and black sheep skin, with the fleece facing out. A rather odd shaped hat from the Hallstatt period is manufactured from sheep skin in a dome shape which leaves the fleece around the bottom edge. (Figure 54) The skin has been dyed blue with black wool trim. A fine example of the Celtic flair for hates was found in the Hochdorf Chiefian’s burial which featured the remains of a coolie like incised birch bark hat. (Figure 55) This style of hat is represented in a grave statue from Hirschlanden, near Stuttgart from the 5th Century BC which is a short distance from where the Hocdorf tomb was discovered. (Figure 56)


Figure 31- photo of the tunic from Martres de Veyre which shows the ‘fold’ or tuck in the garment. (Audollent fig 1)

Several different types of bags exist but the majority of these were discovered at Hallstatt others only remain in pieces and are only notable for the fact they once were probably bags of some sort. Included in these were several salt miners’ leather knapsacks from the salt mine at Halllstatt which date to the 10th-9th BC and measure 90 cm in length. (Figure 57) These were manufactured from cow hide with the knap facing out in conical shapes with flat bottoms. The upper lips of the bags were reinforced by weaving leather cording horizontally and two willow poles on either side of the bag. These had one strap which probably fit around the fore head or possibly across the chest for securing and a wooden rod handle attached to it for hauling. Another hauling sack from the mines which dates to the same period was manufactured from a complete sheep’s skin. (Figure 58) The last bag from this period is a lovely knap sack with a folding flap. (Figure 51)


Figure 32- Close up of belt sash on tunic found at Martres de Veyre. (Fuller figure 8)


Figure 33- wool slippers found at Martres de Veyre. (Fuller ‘Second century woolen slippers’)


Figure 34- One of the stockings from Martres de Veyre. (Fuller figure 11)


Figures 35 and 36- finely made hob nail shoes found in Martres de Veyre. (Fuller figures 13 and 14)


Figure 37- reproduction of the Thorsberg costume presently on exhibit at the National Museum of Denmark. (Photo unknown)


Figure 38- Thorsberg cloak reproduction presently housed at the National Museum of Denmark. (Kelticos, Thorsberg Cloak)


Figure 39The original Thorsberg trews and tunic from the National Museum of Denmark. (National Museum of Denmark ‘Thorsborg’)


Figure 40- Leg wraps from the Roman period found at Søgård Mose II at Viborg, Denmark from the Skive Museum, Denmark. (National Museum of Denmark ‘benviklers’)


Figure 41- Statue of a man wearing a ‘sagum’ or ‘lein’ from Neuvy-en-Sullias which is presently at the Musée Historique et Archeologique, Orleans, France. 1st BCE.

(Scholars Resource XIR-182595)


Figure 42- Hallstat bronze scabbard. Detail, from tomb 994, Hallstatt burial site, Austria. (Lessing 07-01-03/34)


Figure 43- Statue of a warrior deity, embossed sheet bronze, eyes of glass paste; from St.Maure en-Chaussee, Oise, France. (Lessing 06-02-02/61)



Figure 44 and 45 – Stylized male warriors from the Gundestrup Cauldron found in Denmark from 1st BCE presently at the National Museum in Denmark. (Lessing 09-01-03/2209-01-03/18)


Figure 46- Wedge shoes with wool fragments found at Martres de Veyre (Fuller Inventory 9878-23-36).


Figure 47- Socks found Aurine Alps, not far from Hallstatt. Presntly on display at the South Tyrol Museum of Archaeology, Italy. (South Tyrol Museum of Archaeology ‘The clothing finds from Rieserferner’)


Figure 48- Bronze handle of a Roman razor found at Vindolanda, Hadrian’s Wall, Scotland. At the Roman Army Museum, Vindolanda. (BBC News razor picture)



Figure 49- A child’s sock found at Vindolanda, Handrian’s Wall, Scotland. Presently at the Roman Army Museum at Vindolanda. (Vindolanda Tablets on Line ‘A child’s woollen sock’)


Figure 50- Leather shoe made from one piece of leather, from the ancient saltmine at Hallstatt from 8th-3rd BCE. Presently at the National History Museum in Vienna, Austria. (Lessing 07-01-01/27)


Figure 51- Leather knap sack and Tobogan like cap from Hallstatt. 8 -3rd BCE. Presently at Hallstatt Museum. (Lessing 07-02-03/53)


Figure 52- Tollund man bog body with skin cap 220- 40BCE. Presently kept at the Silkeborg Museum, Denmark. (Science Photo Library E439/0015)


Figure 53- Cap from Les Martres de Veyre. (Photo Unknown)


Figure 54- Cap discovered at Hallstatt presently at the Museum of Natural History, Vienna. (National Museum of History ‘Leather Cap from Hallstatt’)


Figure 55- The Hochdorf Chieftain’s birch bark hat. (Photo unknown)


Figure 56- Celtic warrior statue found at Hirschlanden, Germany about 5 kms from the Hochdorf chieftian’s burial. (Barbarians on the Greek Periphery ‘Hirschlanden Warrior’)



Figure 57- Hallstatt Salt pack. On display at the Hallstatt Museum, Austria. (Lessing 07-01-01/22)


Figure 58- Sheep skin salt pack from Hallstatt presently displayed at the Hallstatt Museum, Austria. (Lessing 07-01-01/21)


the end

heather smith

SOURCE University of Alabama in Huntsville


Works Cited:

3000 Years of colour- From Tradition to Art and Innovation. 2nd International Symposium on Hallstatt Textiles. Last updated January, 6, 2012.

Archaeology Magazine-Online, ‘Bodies of the Bogs’, Clothing and Hair Styles of the Bog People, Posted December 10, 1997-Last updated May 2010.

Arnold, Dr. Bettina, Professor of Anthropology University of Wisconsin-Milwaukee on Septermber 22, 2011, personal communication.

Audollent, Aug. “Les Tombes des Martres-de-Veyre” Man, Vol. 21 (Nov., 1921), pp. 161-164.

Banck-Burgess, Johanna, Hochdorf IV: Die Textilfunde, (Germany, Konrad Theiss,1999) pp. 80-82.

BBC News, ‘Roman conquerors had woolly socks’, Last updated May 2005.

Barbarians on the Greek Periphery? Sites, Hirschlanden, Last updated 1997.

Barber, Elizabeth

The Mummies of Urumchi, (Great Britain: Macmillan Publishers, 2000)

Prehistoric Textiles, (United States: Princeton University Press, 1991)

Barth, Fritz Exkart, “Prahistorisches Schuhwerk Aus Ded Salzbergbauen Hallstatt Und Durrnberg/Hallein.”, Feastschrift zum 50jahrigen Besthen des Institutes fur Ur- und Fruhgeschichte der Leopold-Franzens-Universitat Innsbruck, UPA Bonn (1992) pp. 25-35.

Bergquist, Anders and Timothy Taylor, “The origins of the Gundestrup Cauldron”, from Celts from Antiquity, ed. Gillian Carr and Simon Stoddart. (Cambridge: Antiquity Papers Ltd. 2002)

Bichler, Et, “Hallstatt Textiles: technical analysis, scientific investigation and experiment on Iron Age textiles” (United Kingdom: 2005)

Brikvævning, last updated 2012.

Celtic Art and Culture, Images, Image Search. Last update 1998.

Collingwood, Peter, The Techniques of Tablet Weaving, (United States: Faber and Faber Limited, 1982)

Cunliffe, Barry, The Celts- A Very Short Introduction, (United Kingdom: Oxford Universtiy Press, 2003)

Demant, Ida, “The Poor People from Lonne Hede- Presentation of First Century Graves with Preserved Textiles” from Rast-Eicher, A.and R. Windler Nesat XI Archaeological Textilefund- Arcaheological Textiles S. Last update 2011.

Dottin, Georges, The Civilization of the Celts, (New York: Crescent Books, 1970)

Ellis, Peter Berresford, The Ancient World of the Celts, (Great Britain: Constable and Company Limited, 1998)

Encyclopedie Drenthe Online, Prinses van Zweeloo, Last update unknown.

Epen, Marijke van. Tablet Weavers Gallery 26, Tablet Weaving Exhibition in Breda, The Netherlands, Spring 2001.

Firstbrook, Peter, Surviving the Iron Age, (Great Britain: BBC Books, 2003)

Freeman, Philip, War, Women, and Druids- Eyewitness Reports and Early Accounts of the Ancient Celts, (United States:University of Texas Press, 2002)

Frey, Otto Hermann, “Celtic Princes in the Sixth Century B.C.” from The Celts, ed. Venceslas Kruta et al. (United States: Rizzoli International Publishing Inc, 1991)

Fuller, Michael and Neathery Fuller, Virtual Museum of Medieval Archaeology, Second century Roman textiles and leather shoes and Second century Roman glass and wooden artifacts on display in the Musée d’archéologie Bargoin in Clermont, France Images uploaded November 8, 2008.

Gidney B.A. Hons., Louisa, “The Romano-Gaulish Woman’s Garments from Les Martres de Veyre: A Possible Reconstruction.”, Last update January 1, 2010,

Good, Irene. “On the Question of Silk in Pre-Han Eurasia” Antiquity, Vol 69 (1995) 959-68.

Glob, P.V., The Bog People- Iron Age Man Preserved, (United States: Cornell University Press, 1969)

Grömer, Dr. Karina and Peter Grömer-Mrazek, Dress ID- Project: “Clothing and Identities” – Textiles from Hallstatt, Last updated February,13, 2008.

Gromer, Karina, “Tablet-woven Ribbons from the prehistoric Salt-mines at Hallstatt, Austria – results of some experiments” from Hallstatt textiles: technical analysis, scientific investigation and experiment on Iron Age textiles ed. Peter Bichler, (Oxford: Archaeopress 2005)

Haffner, Alfred, “The Princely Tombs of the Celts in the Middle Rhineland” from The Celts, ed. Venceslas Kruta et al. (United States: Rizzoli International Publishing Inc, 1991)

Hartl, Anne and Regina Hofmann Keijzer, “Imitating Ancient Dyeing Methods From Hallstatt Period- Dyeing Experiments in Weld, Indigo and Oak Bark.” From Hallstatt Textiles- Technical Analysis, Scientific Investigation and Experiment on Iron Age Textiles, ed. Peter Bichler, (Great Britian: Archaeopress, 2005)

Kelticos, Ancient crafts: Working with Textiles.

Thorsberg Cloak. Last updated July 27, 2010.

Iron Age Card Weaving. Last updated April 14, 2006.

Keijzer, Regina Hofmann-de and Anna Hartl, “Ancient textiles – recent knowledge: a multidisciplinary research project on textile fragments from the prehistoric salt mine of Hallstatt”, 14th Triennial Meeting The Hague Preprints, Vol II (2005) pp. 920-926.

Knudsen, Lise Ræder. Tablet Weaving by Lise Ræder Knudsen, Reconstructions, Hochdorf. Last updated February 6, 2012.

Jones, A.H.M., “The Cloth Industry under the Roman Empire,” The Economic History Review, New Series, Vol. 13, No. 2 (1960), pp. 183-192.

Jones, Heather Rose. “Archaeological Sewing” Last update January 2, 2011,

Jorgensen, Lise Bender, North European Textiles until AD 1000, (Denmark: Aarhus University Press, 1992)

Kelten Museum Hochdorf, Das Kelten Musem, Das Museum. Last updated 2012.

Larsen, Diana. Flickr ‘dianapeluce’, Photo taken April 27, 2006.

Lessing Photo Archive, searchable museum collections database, last update unknown.

Mohen, Jean-Pierre, “The Princely Tombs of Burgundy” from The Celts, ed. Venceslas Kruta et al. (United States: Rizzoli International Publishing Inc, 1991)

Museum of Natural History, Vienna- Department of Prehistory, Highlights of Our Collection, Iron Age. Last update January 14, 1998.

National Museum of Denmark, The Exhibition- Early Iron Age, The woman from Huldremose. Last update unknown.

Ryder, Michael L., “Skin and Wool Remains from Hallstatt” from Circaea 10 (1993) pp. 69-78.

Scholars Resource, Collection Search, Figurine of a man wearing a sagum from Neuvy-en-Sullias, Last update unknown.

Science Photo Library, Bog Bodies, last updated 2012.

Smith, Andrew. Attalus-Greek & Latin authors on the web. Last update unknown.

South Tyrol Museum of Archaeology, Exhibitions , Permanent exhibition: Archaeology in South Tyrol, The Iron Age,Clothing finds from Rieserferner.

Tollund Man- A Face from Prehistoric Denmark, Clothes and Fashion

-at the Time of the Tollund Man. Last updated 2004.

Vindolanda Tablets on Line, Exhibition, People. Last update unknown.

Wild, J.P. “Soft Finished Textiles in Roman Britain” The Classical Quarterly, New Series, Vol. 17, No. 1 (May, 1967), pp. 133-135.



Posted in ARCHAEOLOGIE | Tagged , , , , | Leave a comment