Another reason for the absence of Glagolitic documents between the 12th Century BC  and 1st Century AD could be the insufficient search. At the beginning of the 20th Century  nobody had suspected that in Bulgarian soil there would be found 6000 years old objects  like Karanovo seal and Gradešnitsa tablet. Neither had anyone thought that on the Bulgarian  territory there would exist examples of Linear scripts. But in the second half of the 20th  Century objects inscribed with Linear A [26] and Linear B script [27] p. 3 were found in  different places in Bulgaria. In 2006 the archaeologists Ovcharov found a tablet with script  7000 years old [28] p. 15.
It is very hard to determine when exactly the proto-Glagolitic writing system was created.
Judging by the fact that Glagolitic of 9th Century AD has the most matches with Linear B, it  can be said that the most ancient form of Glagolitic script began to emerge around 18-16th  Century BC and was further developed through the ages by various Slavic tribes.
If around 15th Century BC the Old Slavs from South-Eastern Europe used proto-Glagolitic characters, they were probably syllabic just like those from Linear A and Linear B.
In later times the writing system was developed and the characters, instead of representing  syllables as in the proto-Glagolitic, assumed the value of single sounds. Such a process is explained very well by Chudinov [29] p. 500.
After the ascendancy of the Greeks and Romans in the lands between Danube and  Aegean Sea the ancient script could be maintained only in the territories between Danube  and Caucasus, inhabited by Sarmatians, Scythians and Thracians (Sinti and Meoti lived in  1st Century AD on the eastern shores of the Black Sea).
The journey of Cyril to the Pontic steppes (dominated in his time by the Khazars) would  allow him to come in contact with the Glagolitic-like runes and most probably those runes  become the inspirational source for the Glagolitic. Before that moment Cyril couldn’t have  known about the existence of script resembling Scytho-Sarmatian runes (like the ancient  Aegean Linear scripts), because to the best of our knowledge the Greek scholars of 9th  Century AD were not aware of the Minoan and Mycenaean writing system.
The reason for Cyril to choose the writing system of the Sarmatians, Scythians and  Northern Thracians was perhaps because their speech was closest to that of the Slavs  around Thessalonica. We know that the Thracian tribes Sinti inhabited Southern Thrace
and Aegean region in antiquity [30] (VII fragment 36, 45, 45 a), but another branch of  Sinti occupied the eastern shore of the Black Sea [23]-IV-28, (that region was ruled by the  Khazars in the 9th Century AD). Except the Sinti also Moesians (equated numerous times  with Old Bulgarians) occupied different territories: Asia Minor, Northern Bulgaria and  Southern Rumania. It is said that Alexander the Great had defeated Moesians and forced  them to migrate northwards [31] ( Homatian, cited by Zhivkov).
Because of its isolation (far from Greeks and Romans) the language of these ancient  Slavs (who lived northwards of river Danube) would have remained less contaminated.
The isolation would have allowed them to preserve also the archaic script, which after a  long development was well adjusted to the peculiarities of the Slavic speech. Cyril would  have needed only to perfect this writing system so that it would be useful to all the Slavs.
Thanks to his high education and travels in the lands occupied by Slavs, Cyril would have  the acumen, which would allow him to forge a common Slavic script having an ancient  tradition.
Present explanation of the origin of the Glagolitic alphabet is quite different from that  created by Taylor and his contemporaries, because in the time they finished their research  (Taylor – 1880, Jagić – 1884, Vondrak – 1893, Fortunatov – 1890) the Aegean scripts were  still not yet systematized and deciphered. The sound value of the Linear B signs became  known at the end of the 1950s and beginning of the 1960s. The 20th Century writers  Nahtigal (1941) and Kiparsky (1964) were not specialized in Aegean scripts and couldn’t  have known about the form and sound value similarity between the Linear scripts and
Glagolitsa. The authors, who studied the Glagolitic script were ignorant of many other  very important facts:

1. That Scytho-Sarmatian runes of 1st-3rd Century AD resemble very much the Glagolitic  letters [6] p. 48-59. That information became available in the 21st Century (2006).
2. That in deep antiquity the Greeks considered Scythians and Sarmatians one ethnos  [32] II, 2.1-2 and Procopius testifies that Sarmatians were a branch of great family of  Thracian Getae [33] III, II, 2-8, who were identified as Slavs (Tsenov [4] p. 14, citing
3. That Sarmatians had the same anthropological base as the Old Bulgarians [7] p. 50. and  the same Bulgarians were defined as belonging to the Slavic ethos by anthropologists  in the 1930s [34] p. 170.
4. That Scythians were considered as ancient Slavs for centuries by the scientists of the  Tsarist Russia [35] p. 154. (Unfortunately after the October Revolution these works   were suppressed).
5. That Thraco-Pelasgians had their own script long before the Trojan War (D. Siculus,cited in [16]).
6. That Linear scripts of the Aegean region were influenced by the Neolithic script of the  Balkans, Table 3.
7. That the Thraco-Pelasgians were creators of the Minoan culture [18] p. 219.
8. That Thracian personal names and theonyms are found in Linear A and Linear B  inscriptions. [15] p. 17-21, not to forget the ethnonym ENETIJO [36] p. 543.
9. That the people, who in the deep antiquity migrated to Crete must have come with  large dug-out canoes (similar to those used by the modern Macedonians at lake Prespa)[37] p. 91.
10. That in the Neolithic times such dug-out canoes were in use in the territories of the  Venetic people, who inhabited the region between the Alps and the Adriatic sea. [38] p. 79.
11. That the Slavic Macedonians are genetically closer to the Cretans than the Greeks [39]
12. That in the Old Venetic lands (Padua) Glagolitic-like signs existed in 5th Century BC  as can be seen from a Venetic inscription PA 28. (The sign resembles the Glagolitic  letter Ž (Život) [40]. Also signs from Villa Nova pottery [14] p. 57 resemble Linear A
signs [8], Table 3.
And last, but not least – the linguistics proves about the ancient Slavic migration. In the  beginning of the 20th Century, R. J. Conway discovered interesting parallels between Venetic  and Eteo-Cretan language [41] p. 125. Hrozny discovered connections between the Cretan  toponyms and toponyms from the lands of the Thraco-Pelasgians as well [18] p. 219-220.

Not being aware of so many important details, the scientists who studied Glagolitsa  in the19th and 20th Century based their claims on insufficient and very limited data, that  is why they failed to discover the true origin of the Glagolitic alphabet.

The resemblance of 33 Linear A characters (20 in form and sound, 13 only in form) and  the resemblance of 32 Linear B characters (23 in form and sound and 9 only in form) with  characters from the Glagolitic script is not just a remarkable coincidence, but one of the  many pieces of information, which are confirmations for the presence of the Slavic people in  South-Eastern Europe in the deep antiquity. Although driven out of their lands, those Old  Slavs retained their script and even developed it in the new abodes – further in the North  (the lands between east shore of Black Sea and Caucasus), away from their adversaries.
The “creation” of the Glagolitic alphabet in the Middle Ages was only a rewriting, a  kind of renaissance. Most probably Cyril choose the runic script of the North Thracian  tribes because their speech was preserved unspoiled by foreign influences.
Hopefully, further research will provide us with more data about the real age of the  Glagolitic alphabet. Ancient manuscripts, or artifacts inscribed with Glagolitic characters  would show the developing of that peculiar Slavic script. Good hope gives us the discovery  of the so called Copper Book, inscribed with signs from different ages: Vinca, Linear A, Glagolitsa [42]. This peculiar object is with certainty not the only one, which will be found  in the Slavic lands.
What we have today isn’t little. We have not the whole story, but even the fragments are  convincing testimony for the high level of the culture of our ancestors – the Old Slavs.

I’m very thankful to Prof. Dr. A. Perdih, who guided me through all the difficult moments during  creating this paper. I wish to express my appreciations to the reviewers for their constructive criticism  and good advices. I’m also thankful to Emma for her unconditional support, to Iva and Dimiter,who helped me to find important historical sources.

1. V Babič, Učbenik stare cerkene slovanščine, Filozofska fakulteta Univerze v Ljubljani, Oddelek za
slovenistiko, Ljubljana 2003, pp 33-36
2. – Aug. 2007
3. H Lunt, Old Church Slavonic grammar, Mouton & Co., Printers, The Hague, 1996, p. 16
4. G Tsenov, Praotechestvoto i praezika na Bulgarite, Heliopol, Sofia, 2005, p.p. 47-48 (Г. Ценов,
Праотечеството и праезика на българите, Хелиопол, София, 2005)
5. S Rjabchikov, Preliminary report on the Proto-Slavonic writing system: http:/www.public.kubsu.
ru/~usr02898/sl27.htm – Aug. 2007
6. I Ivanov. M Minkova (ed. I. Karajotov), Ortografichna analogija mezdu glagolicheskite bukvi i
sarmatskite runi, po materiali ot mogilata Roshavata Dragana, mestnosta Chatalka, Starozagorsko,
Izvestija na muzeite ot Jugoiztochna Bulgaria, Burgas, 2006, p. 48-59.

7. G Bakalov, P Delev, A Stamatov, A Fol, Podbrani Izvori za Bulgarskata Istoria, Tangra, TanNakRa,
Sofia, 2002, p. 50 (Г Бакалов, П Делев, А Стаматов, А Фол, Подбрани Извори за Българската
История, Тангра, ТанНакРа, София, 2002), p.21, p.50
8. Inscriptions in the Minoan Linear Script of Class A (ed. W C Brice, from the notes of A Evans
and J Myres), Oxford University Press, London, 1961
9. – Aug. 2007
10. S von Reden, J Best, Auf der Spur der ersten Griechen, Woher kamen die Mycener?, DuMont
Buchverlag, Köln, 1981, p.p. 49-51
12. -date of last insight- Oct. 2007
13. -date of last insight- Oct. 2007
14. J Šavli, M Bor, I Tomažič, Veneti –First Builders of European Community, Editiones Veneti, Wien,
1996, p. 513
15. K Porozhanov, Obshtestvo i darzhavnost u trakite, Studia Thracica 6, BAN, Sofia, 1996 (K
Порожанов, Общество и държавност у траките, Студиа Тракика 6, БАН, София, 1996)
16. ( – Aug. 2007
17. V Georgiev, Trakite i tehnija ezik, BAN, Sofia, 1977, p.p. 157-192 (В Георгиев, Траките и техния
език, БАН, София, 1977)
18. B Hrozny, Ancient History of Western Asia, India and Crete, Artia, Prague, p.p. 219-220
19. G Herm, Die Phöenizier, Econ Verlag, Düsseldorf, 1974, p. 61
20. Muzei I Pametnitsi na Kulturata v Nova Zagora ( katalogus), Meditsina i fizkultura, Sofia, 1983
(Mузеи и паметници на културата в Нова Загора, Mедицина и физкултура, София, 1983)
21. V Duruy, The World of the Legendary Greece, Leon Amiel Publ.Edition Minerva, Geneve, 1975,
p.p. 23-24
22. J Chadwick, Linear B en verwante schriften, Fibula/Uniboek, Houten 1990, p.p. 33-54
23. J Chadwick, The Mycenaean world, Cambridge University Press, Cambridge 1976, p. 27
24. Herodotus, Histories, Wordsworth Editions Limited, Hertfordshire, 1996, V-59
25. O R Gourney, The Hittites, Richard Clay & Company, Ldt Bungay, Suffolk, 1964, p. 128
26. – Aug. 2007
27. A Fol, K Jordanov, K Porozhanov, V Fol, Ancient Thrace, Balkan Press, Sofia, 2000
28. J Dimitrova, Napipvat choveshko zhertvoprinoshenie varhu plocka s pismenost na 7000 g., 24
Chasa (Bulgarian newspaper), 4 Augustus, 2006, p. 15. (И Димитровa, Напипват човешко
жертвоприношене върхуплочкасписменостна 7000 г. 24 Часа, 4 август, 2006 стр. 15)
29. V A Čudinov, Zagadki Slavjanskoi Pismenosti, VECHE, Moskva, 2002, p. 500 (В А Чудинов,
Загадки Славянской Письмености, ВЕЧЕ, Москва, 2002)
30. Strabo, Geography VII, Harvard University Press, London, 1995, fr. 36-45a
31. D Homatian, cited by E Zhivkov in: -Aug. 2007
32. Strabo, Geography II, Harvard University Press, Cambridge, 2000, II, 2.2-1
33. Procopius, History of the wars, Harvard University Press, Cambridge, 2000, II-2-5
34 G Tsenov, Krovatova Bulgaria i pokrastvaneto na Bulagrite, Zlaten Luv, Plovdiv, 1998, p. 140 (Г.
Ценов, Кроватова България и покръстването на Българите, Златен Лъв, Пловдив, 1998)
35. A L Mongait, Archaeology of USSR, Penguin Books Ltd, Harmondsworth, Middlesex, 1961, p. 154
36. J Chadwick, Documents in Mycenaean Greek, Cambridge University Press, Cambridge, 1973, p. 543
37. R W Hutchinson, Prehistoric Crete, Penguin Books Ltd, Harmondsworth, Middlesex, 1962, p. 91
38. Steps into the Past – Treasures from the archaeological collection of the National Museum of Slovenia.
p. 79.
39. A Arnaiz-Villena, K Dimitroski, A Pacho, J Moscoso, E Gómez-Casado, C Silvera-Redondo,
P Varela, M.Blagoevska, V Zdravkovska, J Martın, HLA genes in Macedonians and the sub-
Saharan origin of the Greeks, Tissue Antigens 2001, 57, 118–127; cf.: http://www.makedonika.

41. R J Conway, Annual of the British School at Athens, year 1902, p. 125
Povzetek  Izvor glagolice  Glasovna in oblikovna podobnost 20 glagolskih črk z 20 znaki linearne pisave A (črtne pisave A)
in 23 glagolskih črk s 23 znaki linearne pisave B (črtne pisave B), kot tudi oblikovna podobnost
dodatnih 13 glagolskih črk s 13 znaki linearne pisave A (črtne pisave A) in 9 glagolskih črk z
9 znaki linearne pisave B (črtne pisave B) pomenijo, da je treba prestaviti začetek ustvarjanja
glagolskih znakov iz 9. stol. po Kr. v približno 18. stol. pr. Kr. Podobnost glagolskih črk z
venetskimi črkami iz 5. stol. pr. Kr. in s scito-sarmatskimi runami iz 1. do 3. stol. po Kr.
nakazuje prehod od črtnih pisav v 2. tisočletju pr. Kr. do srednjeveške slovanske pisave. Tako
cerkvena slovanska pisava kot tudi stare pisave egejskega področja imajo svoj skupni izvor v
neolitski pisavi na Balkanu – v nekdanjih slovanskih področjih.


BY Pavel Serafimov




Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , , | Leave a comment


«…Έλα όμως που τα πράγματα είναι πάντοτε και ίσια και λοξά, όπως ο
Λύκειος κι ο Λοξίας, όπως ο χρησμός του όπως και το φως του. Έλα που όλα
είναι απλά και όμορφα, δύστροπα και πολύτροπα όπως ο Οδυσσεύς, όπως κι ο
λαός μου. Λοξά, όπως οι λέξεις μου…»
Χάνεις λάδια, παμμάκαρ μου
«Μπλέξαμε τα ποδωστήρια μας και δεν μας ξεψαρώνει ούτε η οπισθέλκουσα».
(Λαϊκή παροιμία των μέσων μισγαγκειακών χρόνων)

ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ λαός, εμείς. Λοξίες. Πρώτοι εμείς προσκυνήσαμε ένα Ακτιστον Φως,
ένα φως, που ομολογήσαμε πως δεν κτίσαμε εμείς, αλλά μας έχτισε κι είμαστε
παιδιά του: υιοί φωτός εσμέν. Έτσι είπαμε άρα έτσι είμαστε: φωτόλουστοι,
όπως οι νύχτες του Αιγαίου και η κάθε αυγή μας που αιωρείται από το λυκόφως
στο σκιόφως.
Και το φως μας το πρωτοείπαμε, εμείς πρώτοι, Λύκειον. Λύκειον Απόλλωνα. Το
φως σε μας λέγεται Λύκειον. Γι? αυτό έχουμε την άνεση, επειδή εμείς πρώτοι
και μόνοι είπαμε Λύκειον ίσον φως, να λέμε και γ… τα Λύκεια. Ιδιοκτήτες
είμαστε και έχουμε το jus utendi, fruendi et abutendi: το δικαίωμα χρήσεως,
καρπώσεως και καταχρήσεως του τίτλου. Όπως με το Μακεδονία. Αυτά είναι τα
αγαθά που απολαμβάνει ο ιδιοκτήτης.
Αλλά είμαστε λαός πολύτροπος. Δηλαδή ανυπόφορος. Χαμός: όπως οι γνήσιοι
αριστοκράτες, πολυπαίγμονες, πολυδαίδαλοι, κατασκευαστές του Λαβυρίνθου και
άστατοι εραστές της Αριάδνης. Και οι μόνοι αριστοκράτες: όταν η Καλυψώ, μας
χάρισε την αθανασία, υπό τον όρο να μείνουμε μαζί της για πάντα, εμείς
προτιμήσαμε από την αφθαρσία την φθορά και την Πηνελόπη μας, την
ιερολογημένη, την νόμιμη, με τα προγούλια της, τα πεσμένα της βυζιά, την
εθνική της κυτταρίδα και την κρεββατομουρμούρα της: «πού ήσουν μωρέ
ανεπρόκοπε, που μού ?πες, να, πηγαίνω μια στιγμή απέναντι να καθαρίσουμε
και μου γυρνάς μετά είκοσι χρόνια, ελεεινός και με ημερομηνία λήξεως, με
εγχείρηση προστάτη και με σύνταξη από το ΝΑΤ;»
Εμείς όμως ευπατρίδες της επιστροφής στην πατρίδα: διότι, ξέραμε, ότι
διαλέγοντας την επιστροφή στην φθαρτή Πηνελόπη, διαλέγαμε κι εμείς τον νόμο
της φθοράς, δηλαδή τον θάνατο και πριν από τον θάνατο, το «γήρας
απεχθόμενον» (Πίνδαρος, Νεμεονίκαι ζ’), τα γερατειά που όλοι μας τα
εχθρευόμαστε, για τις αρρώστειες τους, τους ρευματισμούς και τα προοδευτικά
τους τα ΚΑΠΗ.
Μόνον όμως ευπατρίδες; Όχι. Και σοφοί. Διότι αμέσως το σκεφτήκαμε: Θεέ μου,
τί πλήξη χωρίς τέλος αυτή η αθανασία δίπλα στην ίδια γυναίκα, ες αεί, στον
αιώνα τον άπαντα, αθάνατος εσύ, κι η Καλυψώ, χτικιό αθάνατο, να σε καλύπτει
με την αθάνατη, διαρκή της παρουσία.
Καλυψώ: το άλλο όνομα της πλήξης. Καλύτερα θνητός, με τερματικό τον θάνατο,
αλλά με την πολυσχιδή την περιπέτεια, σύντροφο και οδηγό. Μόνον όμως
ευπατρίδες, μόνον σοφοί; Όχι. Και χέστες. Διότι, θέλουμε βέβαια να μας
σαγηνεύσουν οι Σειρήνες, αλλ? επειδή ξέρουμε τα χάλια μας, αφού βάλουμε
ωτασπίδες στους οπαδούς μας, τους λέμε να μας δέσουν στο κατάρτι. Έτσι, ας
τις ακούσουμε εμείς τις Σειρήνες, αλλά τουριστικά, για να πούμε πως το
είδαμε και τ? ακούσαμε κι αυτό, αλλά η σιγουριά, σιγουριά. Οι οπαδοί, να
τραβάνε κουπί και κουφοί, και για μας η σιγουριά του Δημοσίου: εκεί δεμένοι
στο κατάρτι, κι απορώ κι εξίσταμαι Δικέ μου, για τα φοβερά του Κόσμου, τί
σου είναι όμως αυτοί οι Γιαπωνέζοι με τους ενισχυτές τους! Σειρήνες! Αλλά
εμείς δεν μασσάμε από τέτοια! Υποψιασμένοι. Και δεμένοι! Μικρομεσαίοι_
Ευπατρίδες; Σοφοί; Χέστες;
Ναι, το Συναμφότερον, όλα μαζί κι όλοι μαζί, δηλαδή Έλληνες. Δηλαδή, μια
φορά έκανε ο Θεός τους Έλληνες κι ύστερα τόσπασε το καλούπι. Διότι «είπεν ο
θεός, ότι καλόν»_ Τρομάρα του. Λύκειον λοιπόν ο δικός σου. Φωστήρας.
Φωτοπάροχος και φωτοδικαιοδόχος.
Μόνον αυτά;
Όχι. Έχει κι άλλα. Χειρότερα.
Δεν μας φτάνει που ανακαλύψαμε ότι είμαστε υιοί Φωτός, όλοι Λύκεια, αλλά
δυστυχώς, και γ… τα Λύκεια, διαπιστώσαμε πολύ πριν από την σύγχρονη
αστροφυσική, ότι δεν ισχύει απολύτως ο νόμος περί ευθυγράμμου διαδόσεως του
Φωτός, διότι το Φως ως κυμάτιον -αλλά και ο Περιβαλλόμενος το φως ως
ιμάτιον- διαδίδεται πολλαπλώς.
Γι? αυτό τον Λύκειον Απόλλωνα τον είπαμε και Λοξίαν Απόλλωνα. Ναι,
δυστυχώς, το συναμφότερον: αυτή είναι η φύσις μας. Τί ωραία βέβαια που θα
ήταν, όλα να ήταν απλά, το φως να είναι πάντοτε ευθύγραμμο, οι ερμηνείες
πάντα ίσιες και οι λέξεις λείες, ο Σαντάμ Χουσεϊν να είναι ο απολύτως
βάρβαρος, το Συμβούλιον Ασφαλείας, η απολύτως ευθύγραμμη δικαιοσύνη και η
Δύση κι η Ευρώπη των Δώδεκα, η απολύτως ίσια αρμονία! Τί καλά που θάταν,
νάταν όλα μονοσήμαντα και μονοφυσίτικα, όπως η δυτική μαλακία! Ένα απέραντο
Μέγαρο Μουσικής για πλουτοκράτες ιδιοτελείς!
Έλα όμως που τα πράγματα είναι πάντοτε και ίσια και λοξά, όπως ο Λύκειος κι
ο Λοξίας, όπως ο χρησμός του όπως και το φως του. Έλα που όλα είναι απλά
και όμορφα, δύστροπα και πολύτροπα όπως ο Οδυσσεύς, όπως κι ο λαός μου.
Λοξά, όπως οι λέξεις μου.
Tiens-tiens, όπως κι ο λαός, par exemple (Καλέ, κι εμείς είμαστε Ευρωπαίοι,
τί νομίζετε; Με το πιάνο μας, τα γαλλικά μας και τα πιάνουμε χοντρά, άμα
λάχει να ?ούμ_) O λαός, δεν είναι απλός, είναι σύνθετος, είναι
συναμφότερον, μισγάγκεια αχταρμάς. Κι όχι μόνον διότι εμπεριέχεται λαός και
Κολωνάκι, ευρω-λιγούρηδες και Δάσκαλοι του Γένους, ο Σιαλμάς κι ο Κοσκωτάς.
Αυτό είναι το ένα από τα πολύπλοκα. Το άλλο από τα συναμφότερα είναι η ίδια
η λέξη. Λαός λέγεται το Αιγαίο και τα μάρμαρά μας που κλείνουν μέσα τους,
νερά στερεωμένα με λάμψη από φωτιά. Κι όλα τα χάρισε ο Θεός και τα είπε ο
Τυφλός. Θεός και Όμηρος το συναμφότερον. Θεός και Όμηρος ίσον λαός κι οι
λέξεις τους, λείες και λοξές μαζί. Κι επειδή ο Επίκουρος είπε ότι το
ονομάζειν αρχή σοφίας εστίν, όλα πρέπει να ονομάζονται, από κείνα βέβαια,
που σηκώνουν ονομασίες, όπως η Μακεδονία, η Κύπρος, η Σία και η Προδοσία.
Γιατί υπάρχουν κι άλλα, τα άρρητα. Αυτά δεν τα ονομάζουμε. Τα προσκυνούμε.
Χωρίς λόγια, αλλά έλλογα.
Λαός λοιπόν σημαίνει και κάτι που έχει από το λα, από την ρίζα του. Λα,
όπως λατομείο, εκεί που τέμνω το λα, την πέτρα.
Λαός, επομένως, σημαίνει κάτι παραπάνω από λαός. Σημαίνει κάτι το
πεισματάρικο σαν τα μάρμαρα: «σε τούτα δω τα μάρμαρα κακιά σκουριά δεν
πιάνει» (Ρίτσος). Λαός σημαίνει κάτι ενωμένο και σκληρό σαν τον στρατό:
«και λαόν ερύκω» (θα συγκρατήσω τον στρατό), λέει ο Αχιλλεύς θεοειδής, στον
Πρίαμο θεοειδή.
Λαός – πέτρα λατομείου – μάρμαρα «γι? αυτά πολεμήσαμε» λέει ο Μακρυγιάννης.
Λαός – πέτρα ενωμένος, ποτέ νικημένος.
Οι λέξεις στην Ελλάδα, δεν είναι ούτε ώριμες, ούτε έτοιμες ποτέ για την
συνθήκη του Μάαστριχτ. Οι ελληνίδες λέξεις της Ρωμηοσύνης είναι δύσκολες,
γιατί έρχονται από μακρυά. Δεν είναι ούτε δανικές, ούτε δανεικές, όπως οι
εγγλέζικες. «Έρχομαι από μακρυά», λέει ο Οδυσσέας: ο Οδυσσέας Ελύτης.
«Έρχομαι από μακρυά» (Οδ. Ελύτης), «ένας μονότονος και πεισματάρης
άνθρωπος, που λέει πράγματα_ που δεν είναι καν δικά του! Ζόρικα πράγματα»
(Γ. Σεφέρης).
Οι λέξεις μας δεν επιδοτούνται από τα ΜΟΠ, οι λέξεις μας δεν ανήκουν στην
Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι λέξεις μας δεν είναι δανεικές. Είναι ζόρικες: σαν την
άντωση, την οπισθέλκουσα και τα ποδωστήρια.
Αλήθεια τί πάει να πει ποδωστήρια; Έχει σχέση με τα ανθεστήρια; Κι αν είναι
να μπλέξουμε τα μπούτια μας σε τέτοια ευρετήρια, δεν είναι πιο καλά τα
αγγλικά; Me greek, moussaka manager, illimited; Έλα εν ίλη, μίτε, μήπως
ξεμυτίσει μύτη; Ναι: «Έρχομαι από μακρυά»_ «Ζόρικα πράγματα_».
Θα μπορούσα να τελειώσω εδώ, συνομολογώντας με τον Ελύτη:
«Αυτά που λέω και γράφω για να μην τα καταλάβει άλλος κανείς_
_Θα φανούν αργότερα τα οστά μου φωσφορίζοντας ένα γαλάζιο
Πού το πάει αγκαλιά ο Αρχάγγελος_»
(Οδυσσέας Ελύτης, ο Μικρός Ναυτίλος: Και με φως και με θάνατον, 1)
Επειδή όμως δεν είμαι Ποιητής, αλλά το παίζω δάσκαλος, θα δασκαλέψω, όπως ο
Επίκουρος, αφού το ονομάζειν αρχή σοφίας εστίν.
Θα ονομάσω λοιπόν, τις λέξεις αυτές που με γέννησαν και που έρχονται από
μακρυά. O δάσκαλός μου ο Σεφέρης μου δίδαξε πως «είναι παιδιά πολλών
ανθρώπων τα λόγια μας», γι? αυτό ανήκουν σ? όλους όσους με γεννήσανε και με
ξαναγεννάνε συνεχώς: «Ήνθουν μεν_ επί τους λόγους εγώ_», ως άνθος. Ναι.
«_και με η γλώττα μάλλον ή το γένος εκήρυττε_» (M. Ψελλός: Χρονογραφία).
Πάλι ναι: η γλώσσα μου περισσότερο, κι όχι η καταγωγή μου η αριστοκρατική ή
τα λεφτά μου, με κάνουν διάσημο, με διακηρύσσουν παντού. Γιατί;
Μα, διότι, εμείς, είμαστε γένος αριστοκρατικόν, λατρεύουμε την Φιλοκαλίαν
κι όχι τα ώνια. Φιλοκαλούμεν μετ? ευτελείας και φιλοσοφούμεν άνευ μαλακίας:
χωρίς πισίνες για πισινούς στα χάι τους.
«Έρχομαι από μακρυά» και το ξέρω: ο λαός μου είναι ο «λόγων δε εραστής
εκείνος» (M. Ψελλός, Χρονογραφία: Κωνσταντίνος I’). Ας πάμε λοιπόν, όλοι
μαζί, και πολύ ανεβασμένοι, εκεί στα χάι μας: «ανάγει με ο λόγος εις τα
βασίλεια» (M. Ψελλός, οπ. παρ.), όλοι μαζί βασιλιάδες λογάδες κι ο καθένας
έκαστος «λόγω δε εραστής».
Τα χάι μας:
1. Το συναμφότερον = συν + αμφί + έτερον. Συν και αμφί, γύρω-γύρω και
έτερος, όπως λένε τα κορίτσια στα Ραδιο-Ταξιά: «έτερος»! Την λέξη την
πρωτοπροσκύνησα στον Αγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και μετά, στον Αριστοτέλη.
Πάει να πει ότι όλα είναι μπερδεμένα, σύνθετα, μπουρδουκλωμένα, λοξά.
Τα αντίθετά της: «ανήκομεν εις την Δύσιν» και «Ευρω-λιγούρης».
2. Μισγάγκεια = μίσγω, σμίγω + αγκώνας: Το σημείο, η γραμμή που
σχηματίζεται, όταν διπλώσουμε στον αγκώνα το χέρι μας. H μέση γραμμή στην
κοίτη του ποταμού. Στα TEI, τα δεκαεφτάρικα παιδιά, που σπουδάζουν
μηχανική, υδραυλική και τέτοια, την μισγάγκεια την λένε μισγάγκεια. Αγνωστη
εντελώς η λέξη, στους «Έλληνες» καθηγητές των κοινωνικών επιστημών, στα
ελληνικά A.E.I. Συνώνυμα: το συναμφότερον, ο ντολμάς, ο αχταρμάς, το
φύρδην-μίγδην, η Ελλάδα. Τα αντίθετά της: το Μάαστριχτ, το μονοφυσίτης, το
Δύση-δυτικός, ο κ. Ανδριανόπουλος, η κυρία Παπαρρήγα, η κυρία Δαμανάκη, ο
κ. Σημίτης. Ως προς τους άνω, το «μισγάγκεια» λειτουργεί και ως χάντρα
έναντι της βασκανίας τους.
3. Νηπτικός-ή-όν, νήφων-ουσα-ον = αυτός που έχει νηφαλιότητα, που είναι
νηφάλιος. Λέξη της ορθόδοξης παράδοσης, δείχνει αυτόν-ήν που αθλείται στην
εσωτερική άσκηση του σώματος και της ψυχής. Οι Νηπτικοί, μεγάλη τάση του
μοναχισμού μας, που στηρίζεται στην αδιάλειπτη, νοερά προσευχή.
4. Ακηδία = όταν δεν κήδομαι ενός πράγματος, η αφροντισιά, η έλλειψη
κηδείας, δηλαδή ενδιαφέροντος. Όταν πέφτει η πνευματική επαγρύπνηση, η
ηθική εγρήγορση, που χρειάζεται ένας άνθρωπος, μια κοινωνία.
5. Εκκοσμίκευση = εκ + κόσμος, η οργάνωση μιας κοινωνίας με βάση υλικές και
δυναμοκεντρικές σχέσεις (δύναμης, πλούτου), χωρίς μια δέσμευση από ένα
σύστημα πνευματικό, το οποίο να θεωρείται ανώτερο από αυτές τις υλικές ή
υλόφρονες (ύλη + φρονώ) σχέσεις. Εκκοσμίκευση π.χ. έχουμε, όταν διάφοροι
ηλιθίως μικρόνοες αφασικοί, εισηγούνται την μεταφορά π.χ. του Αξιον Εστί,
της εικόνας δηλαδή της Παναγίας, όχι από αντιτορπιλλικό του στόλου, αλλά σε
κοντέηνερ ασφαλιστικής εταιρίας.
6. Εγκοσμιοκρατία = παρεμφερές (παρά + εν + φέρω) προς την εκκοσμίκευση,
σημαίνει το κράτος των εγκοσμίων, εκεί που επικρατούν τα εγκόσμια, ή, όπως
το λέει ο λαός μας, όταν οργανώνεται μια κοινωνία, ή ένα Κράτος «που δεν
έχει τον θεό του». Ημέτεροι εισαγόμενοι κηφήνες των εγχωρίων AEI (Ανωτάτη
Εισαγομένη Ιλύς = Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα), χρησιμοποιούν στις μέρες
μας της καθολικής αγραμματωσύνης, τον όρο «λαϊκός». Γράφουν, «λαϊκό
κράτος», μεταφράζοντες αναρμόστως εκ του γαλλικού(!) la_que, διότι εκεί, η
Επανάσταση κατήργησε τον ιερό χαρακτήρα που είχε ο βασιλιάς, μέσω της
unctio, του χρίσματος και εγκατέστησε το _tat la_que. Σ? εμάς, το λαϊκός,
δεν σημαίνει απολύτως τίποτε_ Ασε που στην παράδοσή μας ο λαός είναι
πάντοτε ιερός και απλώς οι εκλεκτοί μου συνάδελφοι με τον όρο λαϊκό κράτος,
δείχνουν απλώς τον συντελεστή επιστημοσύνης τους. Διότι, η σωστή στα
ελληνικά έκφραση είναι, κράτος εκκοσμικευμένο, ή κράτος εγκοσμιοκρατικό (ή
7. Αλληλοπεριχώρηση = (περί + χωρώ + άλληλος), όταν το ένα πράγμα χωράει
μέσα στο άλλο, κάτι σαν μισγάγκεια, σύμμειξη δυο ή περισσοτέρων πραγμάτων,
θεσμών, σχέσεων. Πρέπει π.χ. να αλληλοπεριχωρούνται οι προτάσεις του ΠΑΣΟΚ,
της Ν.Δ., του ΣΥΝ και του πλην (συγγνώμην, του KKE) στα θέματα της
εξωτερικής πολιτικής, για το καλό της κοινής μας Ψωροκώσταινας.
8. Καλλιγάληνος, είναι η ομορφιά της κόρης μου, αλλά και μιας ηδυμιγούς
χαμούρας, που συνάντησα τις προάλλες σ? ένα σκυλάδικο. (Γαλήνιον + κάλλος),
(μίσγω + ηδύς = ανάμεικτος με ηδύτητα, γλύκα, σορόπια). (Χαμούρα = χαμούρα,
δηλαδή λυώνω και πλαντάζω και γενικώς χάσαμε)


Υ.Γ. Λεξικολογίας σημαντικόν: για την ερμηνεία της λαϊκής παροιμίας,
θεωρείται διεθνώς ως κατ? εξοχήν εγκυρότερος, ο συνεργάτης μας Πάνος
Φιλιππακόπουλος, μόνον όμως όταν φορά την μουσταρδί του φόρμα. Τον παρακαλώ
λοιπόν να την φορέσει (την μουσταρδί) και να την ερμηνεύσει (την παροιμία),
με συνοδευτικό όμως, αλλεπάλληλες φωτογραφίες. Όσο για τον τίτλο, κι άλλες
ωραίες λεξούλες, εγώ συν θεώ, στο προσεχές.

Tα ελληνόπουλα

«Tα ελληνόπουλα, λέει, δεν μπορούν ευχερώς να αναγνώσουν ένα υποτυπώδες κείμενο, να
διακριβώσουν τις εκεί μια-δυο κύριες ιδέες, ούτε μπορούν να ανασυνθέσουν αυτό που
Περί εθνικής αυτοπεποιθήσεως?
HPΘE κι έδεσε! Mάλλιασε η γλώσσα μας, από την μεταπολίτευση του 1974 κι ύστερα, του
Σαράντου Kαργάκου, η δική μου και πολλών άλλων ευτυχώς, αλλά δυστυχώς, άνευ
κομματοκρατικής ακροάσεως, να λέει, ότι δεν πάμε καλά? Ότι το σχολείο, μ? όλα αυτά τα
εκσυγχρονιστάν συστήματα, μας φορτώνει με αγράμματα παιδιά. Eίκοσι επτά χρόνια γκρίνια;
Eε, ήρθε κι έδεσε! Tις προάλλες, ήλθε η κατραπακιά από τον OOΣA (Oργανισμό Oικονομικής
Συνεργασίας και Aναπτύξεως), όπου συμμετέχουν τριάντα μια χώρες, οι πλέον πλούσιες.
Aνάμεσα σ? αυτές, και η εκσυγχρονιστική ψωροκώσταινα με την νέα της «εθνική
αυτοπεποίθηση». Έχουμε και λέμε, λοιπόν, για την κατραπακιά, που μας ήλθε από τον OCDE
και ερευνά για σχολικό-μορφωτικό επίπεδο παιδιών μέχρι δεκαπέντε ετών (όπου και λήγει η
«υποχρεωτική» εκπαίδευση): επίζηλη θέση κατέχουν τα ελληνόπουλα, την 25η στην γλώσσα και
την 28η στα μαθηματικά! Στους 31, τους προηγμένους, όπου και ανήκουμε, να ?τη η
ενισχυμένη μας «εθνική αυτοπεποίθηση»!
Tα ελληνόπουλα, λέει, δεν μπορούν ευχερώς να αναγνώσουν ένα υποτυπώδες κείμενο, να
διακριβώσουν τις εκεί μια-δυο κύριες ιδέες, ούτε μπορούν να ανασυνθέσουν αυτό που
διάβασαν! Θυμάστε, εσείς οι παλιοί, που οι δάσκαλοι κι οι δασκάλες μας, με τρυφερό
χαμόγελο του επιλοχία των MAT, μας έλεγαν το πραέως αμείλικτον?: «και τώρα, πες τα με
δικά σου λόγια»; Eε, αυτά τα δικά τους λόγια, δεν τα έχουν πια τα παιδιά μας, μ? όλα
τούτα τα «προοδευτικά» φληναφήματα, με την κατάργηση της «ταξινομητικής» γραμματικής και
του συντακτικού (να βάζω στην φράση μου πρώτα αυτό και μετά το άλλο), μ? όλη αυτή την
«δημοκρατική» ασυδοσία της κομματοκρατικής OΛME, και την όλη διακομματόσκυλη διάλυση της
μορφωτικής πειθαρχίας εν ονόματι της «προοδευτικής» μπαρούφας, όπου μας οδήγησε η
παιδαγωγική τεμπελιά. Ήρθε κι έδεσε! Πάτοι των πάτων! Aπόπατοι! Tα ελληνόπουλα
εκφράζονται πλέον με εκτρωματικά ελληνικά, είναι παντελώς δε ανίκανα να χρησιμοποιήσουν
στην προφορική τους κουβέντα τον καθ? υπόταξιν λόγο.
―Kόρη μου μονάκριβη― λέω συχνά-πυκνά στην πολυαγαπημένη μου, χρυσοδαχτυλιδόστομη κι
ακριβοθώρητή μου Iοκάστη, η οποία, ληξιαρχικώς μεν, αριθμεί βίον είκοσι και ενός
θεομηνιών, πνευματικώς δε είναι μείον τριών χιλιάδων ετών?, ψύχαγνε Παρθένε, Iοκάστη,
είσαι τόσο, μα τόσο αγράμματη, ώστε είσαι ήδη ώριμη να γίνεις υπουργός? Πώς και
μπατιρήσαμε έτσι, θωρηά μου νεραϊδοστάλαχτη; «Tέθνηκεν θείον Iοκάστης κάρα;»? θεά μου εσύ
καλόσειρη κι ουρανογεννημένη; Iοκάστη, κόρη ακόρητε, των ομμαθιών μου ανάσα;
Eίναι ολοφάνερο, ότι δεν φταίνε τα παιδιά. Tο παιδί, σφουγγαράκι παρθενικό κι αχόρταγο
είναι· ό,τι του δώσεις, θα το ρουφήξει. Tου προσφέρεις δημοτικό τραγούδι και Aκάθιστο
Ύμνο; Θα γίνει, κατά πάσαν βεβαιότητα, αντάρτης και θεριό ανυπόταχτο. Δεν του χαρίζεις
την πειθαρχία της γραμματικής; Θα το καταντήσεις αγράμματο. Δεν του διδάσκεις συντακτικό;
Θα σου βγει ένα αφασικό ασύντακτο, έτοιμο να χάψει σαν χάνος ό,τι του σερβίρει ο κάθε
αλήτης της πιάτσας και του πνεύματος, ασύντακτο περίτριμμα, έρμαιον για κάθε πλύση
εγκεφάλου και ξέπλυμα σκουπιδαριού. Tα παιδιά μας δεν φταίνε! Έτοιμα είναι, όταν μπαίνουν
στο σχολείο, για το καλύτερο ― άμα τους το προσφέρουμε, αλλά και για το τίποτε, όταν
εμείς οι γονείς τους, οι δάσκαλοί τους, οι επώνυμοι άρχοντες, πιστεύουμε πια στο «ναι σε
όλα μέσα στο τίποτε», όπως τον διατύπωσε αυτόν τον χαλασμό, ο έξοχος Θεόδωρος Zιάκας.
Nαι! Tα δεκαπεντάρικα τρυφερούδια μας είναι σήμερα οι πάτοι των πάτων, όταν τα συγκρίνει
ο OCDE. με τα αντίστοιχα των άλλων ομοειδών μας ―πλουσίων― χωρών, αλλά τα παιδιά μας δεν
φταίνε. Φταίμε, εμείς οι δάσκαλοί τους πρωτίστως, που ακρίτως και ως εκπιθηκισμένοι
ψιττακοί εισάγουμε εξ Eσπερίας οποιοδήποτε προοδευτικό μπουρδιστάν· φταίμε εμείς οι
ευρωλιγούρηδες πολιτικοί και θήλεις «πολιτικές» (ξέρετε, αλήθεια, ότι «πολιτικές», οι
Bυζαντινοί μας πρόγονοι λέγανε τις πουτάνες; Άρα όταν ακούτε τους πολιτικούς μας και τα
θήλεα πολιτικά μας να λένε και να ξαναλένε, ανερμάτιστοι και άσχετοι: θα εφαρμόσουμε
άλλες «πολιτικές», αντί του σωστού «άλλη πολιτική» ή, του εξ ίσου σωστού ― προκειμένου
περί πλείονος της μιας «? άλλες συμπεριφορές», εσάς, πού πάει ο νους σας; Aσχέτως εάν
εμένα μου φαίνεται, πως τις ίδιες «πολιτικές» έχουν όλοι τους, εν τη εννοία του Kαβάφη,
ότι «βλάπτουν όλοι τους την Συρία το ίδιο?» Στην Γαλλία, επειδή είδαν κι εκεί τα χάλια
τους, αποφάσισαν, από φέτος, να ξαναγυρίσουν στο δεδοκιμασμένον, στο «πες τα τώρα,
παιδάκι μου, με δικά σου λόγια»? Eπιστρέφουν, δηλαδή, στην ανάπτυξη προφορικού λόγου, που
πρέπει να αναπτύσσει το παιδί.
Δεν φταίνε, λοιπόν, τα παιδιά! Φταίει το «σχολικό σύστημα», του οποίου, όπως και της
ελληνικής σημερινής κοινωνίας, έξοχο ορισμό, έδωσε ο κραταιός ως Tειρεσίας, Σαββόπουλος:
«Mε γονείς ληστές, των προγόνων τους θύτες οι αλήτες, θλιβερές μου πορδές»?
Aλλά τώρα γιορτάζουμε τις χρονιάρες μέρες του 2002. Θα προσπαθήσω, ειδικώς, για όσους από
σας είσαστε κάτω των σαράντα ετών, να γίνω δωροφόρος σας και όχι δωροφάγος, όπως το
ελληνικό «εκσυγχρονιστικό κράτος» ―οι «θλιβερές μου πορδές»― που σας υπέβαλλαν στην
πολιτιστική γενοκτονία, δια μέσου του εκτρωματικού «σχολικού συστήματος», του
προοδευτικού. Σας χαρίζω μερικές γραμμούλες από την «Mαυρομαντηλού» του Παπαδιαμάντη,
αυτής της ιλιγγιώδους θεοπτίας της Oμορφιάς, που σας την στέρησαν οι ευρωκρετίνοι, διότι
σας έκοψαν τις ρίζες της γλώσσας μας. Προσπαθή0στε ήρεμα, με αγαπητική αναπνοή, να
ευωδιάσετε το βλέμμα σας με την μουσική των εικόνων του Παπαδιαμάντη, με την προσωδία που
ζωγραφίζουν οι υπέρηχες, ελληνικής θεοπνευστίας, λέξεις του: και να συνεορτάσετε μαζί
Tου, την χαρμολύπη του τρόπου μας!?
?«Tω όντι, τα χόρτα και οι θάμνοι του περιβολίου του εξαδέλφου μου του Γιαννιού,
γιγαντιαία, πελώρια, άγρια ή κηπευτά, δεν έπαυσαν να οργώνωνται, να σχηματίζωσιν αύλακας
και να είναι γαλήνια, ομαλά, απ? αρχής, από καταβολής κόσμου. Δεν έπαυσαν να συγχέωσι τας
ατόμους των, να είναι ποικιλόμορφα, αναλλοίωτα και ρευστά, να ορθώσι την χαίτην, να
στηλώνωσι τα στέρνα, να φρίσσωσι, να κροαίνωσι, να βρέμωσι, να ηχώσι, να πλαταγώσι, να
κτυπώσι παν αντίτυπον σώμα. Kαι οι Zέφυροι προσέπαιζον κυλινδούμενοι εντός των, ως άτακτα
παιδία, και αι απόγειοι και αι τροπαίαι ημιλλώντο, τις να αυλακώση βαθύτερον, τις να
υπεγείρη υψηλότερον τα κυανά και πορφύρεα νώτα των, μετά φωσφορίζοντος σελαγισμού, μετ?
ακτινωτού αφρώδους στεφάνου. Kαι αύρα ποντιάς εθώπευε μαλακώς την άσπιλον κυματίζουσαν
οθόνην, προκαλούσα απείρους χαριέσσας, μυρμηκιζούσας, παροδικάς ρυτίδας, ως επί του
μετώπου νύμφης βασιλίδος περικαλλούς, επιδεικνυούσης παιδικόν θυμόν και πείσμα, διάλειμμα
μεταξύ δύο μειδιαμάτων προκλητικόν, εις το βάθος του οποίου ο βυθός δεν φαίνεται πλέον,
και η επιφάνεια παύει ανταυγάζουσα την άπειρον της κτίσεως φαιδρότητα». («H  Mαυρομαντηλού»)
Nαι! «Tα σα εκ των σων», τα δικά σου από τα δικά σου, σου αντιδωρίζει ο Παπαδιαμάντης,
δι? εμού, νεαρέ μου αναγνώστη! Eίσαι καλόσειρος, ουρανόπεμπτος, από Tραντέλλενον γενιά!
Mη τερματίσεις την ζωή σου μέσα σε μια ευρωλιγούρικη αφασία? O θεός του Παπαδιαμάντη να
σε κρατάει ψηλά κι αντάρτικα!


Kώστας Zουράρις  /2004


Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , , , | Leave a comment












third version jan. 2007
(second version, November 2003)
To the memory of Edzard Johan Furnee


Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , , , , , | Leave a comment


Επιστημονική ετυμολογία των λέξεων

Στο κείμενό μου («Το Βήμα» 20ής Ιουλίου) σχετικά με την ορθογραφία ορισμένων λέξεων (κτήριο, καλύτερος, αφτί, αβγό κ.λπ.) είχα εξηγήσει ποια είναι η επιστημονική ετυμολογία η οποία υπαγορεύει και την ορθογραφία των λέξεων αυτών. Και φυσικά ανέφερα την ετυμολογία που δίδαξαν μεγάλοι γλωσσολόγοι (Χατζιδάκις, Ανδριώτης, Τριανταφυλλίδης κ.ά.) σύμφωνα με τις αρχές της επιστήμης της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας, αυτήν που θα βρει κανείς σε έγκυρα Λεξικά, όπως το Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας ή το πρόσφατο λεξικό του καθηγ. κ. Εμμ. Κριαρά, αυτήν που θα βρει ο αναγνώστης στο κατ’ εξοχήν έγκυρο, επιστημονικό και ειδικό για την ετυμολογία της νεοελληνικής γλώσσας λεξικό, το Ετυμολογικό λεξικό του αείμνηστου καθηγ. Ν. Ανδριώτη. Δεν εξέφρασα δικές μου απόψεις στο άρθρο μου, γιατί οι ετυμολογίες αυτές, που ρυθμίζουν και την ορθή γραφή των αντιστοίχων λέξεων, αποτελούν «τρέχον νόμισμα» για τους γλωσσολόγους και τους ενημερωμένους φιλολόγους, αποτελούν δηλ. γνωστά πράγματα τουλάχιστον σε εκείνους που ενδιαφέρονται να ανατρέξουν στα κατάλληλα βοηθήματα και να ξέρουν τι γράφουν και γιατί το γράφουν. Σκόπιμα δε στο άρθρο μου διάλεξα και αναφέρθηκα σε μερικές ετυμολογικές ορθογραφίες που ξενίζουν τους παλαιοτέρους ακόμη και σήμερα(αβγό, αφτί, κτήριο, καλύτερος, αλλιώς, βρόμα, παλιός, πιρούνι, γλείφω κ.ά.), τιτλοφορώντας μάλιστα γι’ αυτό το άρθρο μου «Προκλητικές ορθογραφίες λέξεων». Κύριος σκοπός του κειμένου μου ήταν να δείξω ότι το να γράψεις λ.χ. αβγό με -β- ήκαλύτερος με -υ- δεν είναι ζήτημα δημοτικής ή καθαρεύσουας (όπως δυστυχώς και ίσως σκόπιμα από κάποιους θεωρήθηκε παλιότερα), αλλά θέμα επιστημονικό ­ ανάλογη, άλλωστε, πρακτική ακολουθείται και σε άλλες γλώσσες.

Παίρνοντας αφορμή από το κείμενό μου, η κυρία Αννα Τζιροπούλου – Ευσταθίου, φιλόλογος, επαναφέρει («Το Βήμα», 31.8.97) δυστυχώς γνωστές παλαιότερες απόψεις, που έχουν προ πολλού αναθεωρηθεί από την επιστήμη, πράγμα που δεν φαίνεται να γνωρίζει η κυρία Τζιροπούλου – Ευσταθίου, καίτοι φιλόλογος. Γιατί το να «απορρίπτεις» εμπειρικά ή με αφελή «επιχειρήματα» τις επιστημονικές θέσεις του Χατζιδάκι, του Ανδριώτη ή του Τριανταφυλλίδη και άλλων μεγάλων γλωσσολόγων καθώς και της πλειάδος των ειδικών του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας, που όλοι απέδειξαν εσφαλμένες τις παλαιότερες απόψεις τις οποίες «ανακαλύπτει» η κυρία Α. Τζ., εκτός από την άγνοια και τον επιστημονικό αναχρονισμό, είναι σύμπτωμα των καιρών μας όπου ερασιτέχνες καλούνται να υποκαταστήσουν τους ειδικούς (γιατρός λ.χ. στην κρατική ΕΤ2 «αναλύει» εβδομαδιαίως τις ρίζες και την ετυμολογία των λέξεων της Ελληνικής, άλλοτε χρησιμοποιώντας αναξιόπιστες σήμερα πηγές και άλλοτε παρανοώντας ­ ελλείψει γνώσεων αυτά που αντλεί από έγκυρες πηγές! Κάθεται, αλήθεια, ο καλός γιατρός της ΕΤ2 να εγχειρισθεί από γλωσσολόγο ή φιλόλογο; Ετσι, για να ξέρουμε τι κάνουμε…). Τα γραφόμενα από την κυρία Α. Τζ. ενδιαφέρουν περισσότερο γιατί αντιπροσωπεύουν το φαινόμενο του ανενημέρωτου γλωσσολογικά φιλολόγου («ανημέρωτου» λένε μερικοί!..) που έχει επιπτώσεις στην όλη ποιότητα της παιδείας μας, όταν έχουμε να κάνουμε με (λίγους ευτυχώς) φιλολόγους οι οποίοι από άγνοια (δεν τα έχουν διδαχθεί στο Πανεπιστήμιο) ή αδιαφορία διδάσκουν άλλα αντί άλλων. Τέτοια φαινόμενα φέρνουν την επιστήμη από τον 21ο αιώνα στην προεπαναστατική Ελλάδα των αρχών του 19ου αιώνα και ακόμη παλαιότερα.

1. Η λέξη αφτί. Η κυρία Α. Τζ. «ξεθάβει» την, πριν από την εμφάνιση της γλωσσικής επιστήμης, άποψη του Κοραή (του 1804) ότι δήθεν το αφτί προήλθε από (αμάρτυρο) τύποαυτίον, υποκοριστικό του δωρικού τ. αυς, αυτός (η λ. αυς μαρτυρείται στον Ησύχιο). Η άποψη αυτή είναι βεβαίως γνωστή 100 χρόνια πριν από την κυρία Τζιροπούλου σ’ αυτούς, οι οποίοι και απέδειξαν ότι είναι εσφαλμένη. Αυτοί είναι ο Κ. Foy (1870), ο Γ. Χατζιδάκις (1907), ο Ρ. Kretschmer (1905), ο Μ. Τριανταφυλλίδης (1913 και 1943), το Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών (1933) κ.ά. Ποιο είναι το μείζον θέμα που τίθεται υπό τέτοιες εσφαλμένες και ανιστόρητες ετυμολογήσεις, για το οποίο η φιλόλογος φαίνεται τελείως ανυποψίαστη; Μα, η λεγόμενη «αιολοδωρική θεωρία», σύμφωνα με την οποία η Νέα Ελληνική προήλθε απευθείας από την αρχαία αιολική και την αρχαία δωρική! ­ χωρίς τη μεσολάβηση δηλ. της Αττικής και της προέκτασής της βυζαντινής!.. Ε, λοιπόν, ο Χατζιδάκις απέδειξε ­ και είναι από τα τέλη του περασμένου αιώνα κοινά αποδεκτό ­ ότι η νεοελληνική γλώσσα μέσω της βυζαντινής ανάγεται στην ελληνιστική Κοινή, που είναι εξέλιξη της αρχαίας αττικής διαλέκτου, αλλιώς ανοίγουμε ένα χάσμα 12 αιώνων στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας! Πώς θα πάμε λοιπόν απευθείας στον δωρικό τύπο αυς;Από τη Δωρική έγινε η Νέα Ελληνική; Και το ωτιν που έχει σωθεί στις ελληνικές αρχαιοπινείς διαλέκτους του Πόντου και της Καππαδοκίας, πού βρέθηκε; Δεν είναι από το αττικό ωτίον; Το αττικό ωτίον είναι, όπως εξήγησαν οι γλωσσολόγοι που αναφέραμε, αυτό το οποίο έδωσε και τον τύπο αφτί (τα ωτία>ταουτία>ταφτία>τ’ αφτί). Δεν άνοιξε η καλή φιλόλογος το Λεξικό του Ανδριώτη να δει τι συμβαίνει; Και επιτρέπεται στο τέλος του 20ού αιώνα να διδάσκει ο φιλόλογος τις εμπειρικές ετυμολογίες των αρχών του 19ου αιώνα; Για να εντυπωσιάσει προφανώς και να πείσει για τις ετυμολογίες που ανασύρει από το παρελθόν η κυρία Α. Τζ. παραπέμπει στο «έγκριτο Λεξικό των Liddell και Scott». Αγνοεί όμως ποια είναι η έγκυρη έκδοση του L.-S. στην οποία πρέπει να παραπέμψει! Αγνοεί δηλ. την έκδοση του 1940 (την ενάτη), όπως αγνοεί και την έκδοση του 1996 (με ενσωματωμένες διορθώσεις, βελτιώσεις κ.λπ.)! Στις εκδόσεις αυτές δεν υπάρχει, φυσικά, τέτοια ετυμολογία. Και πού παραπέμπει; Στην ελληνική έκδοση του 1900 που είναι μετάφραση της 7/8ης έκδοσης του L.-S. του 1897! Εκεί οι Ελληνες μεταφραστές ­ όχι φυσικά το L.-S. ­ έχουν περιλάβει απλώς την ετυμολογία του Κοραή. Αυτό το προβάλλει η κυρία Α. Τζ. ως επικρότηση της ετυμολογίας του Κοραή από το L.-S.! Πλήρης σύγχυση με το ελαφρυντικό της γλωσσολογικής άγνοιας…

2. Η λέξη αβγό. Εδώ η γλωσσολογική άγνοια φθάνει στο κορύφωμά της. Αποφαίνεται η κυρία Α. Τζ. δογματικά ότι «ο τύπος αβγό είναι λάθος» και ανυποψίαστη εξηγεί ότι το υ στο αυγό προέρχεται από το αρχαίο δίγαμμα (F): ωFόν>αυγό. Και η μεν αρχαία λ. ωόν (με υπογεγραμμένη) προήλθε πράγματι από αρχικό τ. ωFόν. Αλλά δεν διερωτάται η ευλογημένη το α τού αβγό πού βρέθηκε; Και το -γ- τού αβγό από πού βγήκε; Και αφού το  F σιγήθηκε στην Ιωνική – Αττική από τους προκλασικούς χρόνους και έδωσε το αττικό  ωόν, πώς ξαναφύτρωσε και έδωσε το υ; Σε τέτοια ατοπήματα πέφτει όποιος μιλάει για πράγματα που δεν γνωρίζει. Ο Χατζιδάκις εξήγησε με συστηματικό τρόπο τι συνέβη: τα ωά>ταουά>ταγουά>ταβγά>τ’ αβγό. Ηδη δε από το 1907 (90 χρόνια πριν από την κυρία Α. Τζ.) προσπάθησε να αποτρέψει τέτοιες αγλωσσολόγητες εμπειρικές απόψεις όπως ότι το Fέγινε υ, γράφοντας ειδικά γι’ αυτό το θέμα: «και περί του F ανάγκη να γίνη εκτενής λόγος, το μεν διότι μεγάλη κατάχρησις αυτού εγένετο υπό των ερασιτέχνων [κατά τον Χατζιδάκι η λ. είναι ο ερασίτεχνος], ετυμολογούντων τας λέξεις της ημετέρας Ελληνικής και πολλά άτοπα και πλημμελή περί τούτου προηνέχθησαν, τούτο δε διότι η εξήγησις των τυχών αυτού μέγα συμβάλλεται εις το ζήτημα περί της καταγωγής της νέας Ελληνικής» [αν προέρχεται δηλ. από την Αττική ή από τη Δωρική και την Αιολική] («Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνική», τ. Β’, σελ. 316). Ο Τριανταφυλλίδης μάλιστα παρατηρεί (Νέα Εστία 33, 1943, σ. 304) ότι τέτοιες γραφές με υ αντί β ή φ «είχαν απλοχωρέσει, εντελώς αδικαιολόγητα, ίσως και από ορθογραφικό αρχαϊσμό, στο σταύλος αντί για στάβλος (από το λατ. stab(u)lum), καυγάς αντί για καβγάς (από το τουρκ. kavga), ακόμη και στο εύγα [= έβγα], εύγαζα [= έβγαζα], εσκεύθηκε [= εσκέφθηκε] […], που τη βρίσκομε στον Κοραή ή στον Βηλαρά, ακόμη και στον Τερτσέτη».

3. Η λέξη βρόμα. Ο Χατζιδάκις (Γλωσσολογικαί Ερευναι, Β, 1977, σ. 259) έχει διδάξει ότι αν το βρόμα ήταν από το ουδέτερο βρώμα, -ατος, όπως νόμιζαν παλιότερα, θα έδινε  βρωματίζω και όχι βρομώ (πβ. κέρμα – κερματίζω, όνομα – ονοματίζω). Επίσης, αν προήλθε από το εκκλησ. «βρώμα και δυσωδία», ρωτά πώς θα είχε τόσα σύνθετα και παράγωγα, αφού οι εκκλησιαστικές λέξεις που μπαίνουν στην ομιλία παραμένουν ως έχουν. Τέλος, επισημαίνει «και το σπουδαιότατον, πώς συμβαίνει [αφού η λέξη προέρχεται από την Κ.Δ.] να ευρίσκηται η λέξις ήδη προ Χριστού εν τη Π.Δ. και βραδύτερον παρά Φρυνίχω επί της δυσωδίας;». Αρα το αρχ. βρόμος είναι που μαζί με τον κρότο δήλωσε «και την εκ τινων ψόφων προερχομένην κακήν οσμήν», απ’ όπου και το ρ. βρομώ.

Το αλλιώς από το μεσαιωνικό αλλέως/αλλεώς η κυρία Α. Τζ. δεν το δέχεται γιατί «τύπος αλλέως […] είναι ανύπαρκτος στην ελληνική γλώσσα, την κλασική», γι’ αυτό πρέπει να γράφουμε αλλοιώς (από το αλλοίος). Αρα η μεσαιωνική Ελληνική, από την οποία προήλθε με φυσική εξέλιξη και συνέχεια η νέα Ελληνική, είναι ανύπαρκτη και απορριπτέα! Μόνο η κλασική Ελληνική μπορεί να εξηγήσει τη νεοελληνική! Χωρίς να το ξέρει ­ δεν φαίνεται να γνωρίζει τίποτε από τη σχετική βιβλιογραφία ­ η κυρία Α. Τζ. μάς ξαναφέρνει πίσω στην άποψη του, σοφού κατά τα άλλα, Κοραή και του Αθ. Χριστόπουλου για την απευθείας σύνδεση της Ν. Ελληνικής με την αρχαία περί της οποίας έγινε λόγος στην αρχή. Τίθεται λοιπόν ζήτημα καταγωγής της Νέας Ελληνικής και αμφισβητείται αναπόφευκτα η συνέχεια της Νέας Ελληνικής. Να, πού οδηγούν τέτοιες πρόχειρες και ξεπερασμένες ετυμολογίες και ορθογραφίες, που άκριτα επαναλαμβάνει η κυρία Α. Τζ.

Ως προς το καλύτερος που το θέλει με -ι- (καλλίτερος) η κυρία Α. Τζ., διότι τάχα είναι από το καλλίων (!), δεν σκέφτηκε τι θ’ απαντήσει στους μαθητές της όταν θα την ρωτήσουν: «Μα, κυρία, τότε πώς θα γράψουμε τα συγκριτικά μεγαλύτερος, κοντύτερος, χοντρύτερος,αρχύτερα και πρωτύτερα, που δεν έχουν αρχαίους τύπους; Αυτά δεν είναι τα ίδια; Ετσι γράφει η γραμματική μας». Κι αν της φέρει κανένα παιδάκι το Λεξικό του Ανδριώτη ή (αυτό είναι ευτυχώς για την κυρία Α. Τζ. δύσκολο) τα «Μεσαιωνικά και Νέα Ελληνικά» του Χατζιδάκι και της δείξει ότι όλα αυτά έχουν σχηματιστεί αναλογικά προς τα συγκριτικά σε -ύτερος των επιθέτων σε -υύ (παχύς – παχύτερος, βαθύς, βαθύτερος κ.λπ.), τότε τι θα λέει;

Θέλει επιστήμην και μέθοδον η ετυμολογία.

Ο κ. Γιώργος Μπαμπινιώτης είναι καθηγητής της Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.


Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , , | Leave a comment



















C. KEGAN PAUL, M.A., OXON, AND E. D. STONE, M.A., Late Fellow of Kings CollegfmuArMgi^ ** Assistant-Master at Eton



Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , , , | Leave a comment


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  21/05/12)

Ελληνικές λέξεις που ξενιτεύτηκαν και επέστρεψαν αγνώριστες, όπως : γκλάμουρ , πλάζ, μασίφ, πόζα, σενάριο, μπουάτ, μαρμελάδα, πέναλτι, πιάτσα, τζίρος, λαζάνια, κρετίνος, κουπόνι, λαζάνια, μπαλλέτο, γόνδολα και πολλές πολλές άλλες

Ο «νόστος», η επιστροφή στην πατρίδα (από το ρήμα νέομαι «επιστρέφω»), δεν χαρακτήρισε μόνο «τη γλυκιά προσμονή τής επιστροφής στην πατρίδα» που κατέληξε στο νόστιμος, αλλά έδωσε και «τον ψυχικό πόνο που γεννάει αυτή η προσμονή», τη νοσταλγία. Και ήταν μάλιστα οι Γάλλοι που κατέφυγαν στις ελληνικές λεξιλογικές πηγές, πλάσσοντας πρώτοι αυτοί το άλγος τού νόστου, το nostalgie. Ετσι, από άλλο δρόμο, η λέξη επέστρεψε στη «λεξιλογική πατρίδα» της.

Η επιστροφή μιας λέξης ως δανείου στη γλώσσα από την οποία ξεκίνησε χαρακτηρίζεται ως αντι-δάνειο, ως επιστροφή δανείου, ως επιστροφή μιας λέξης στη γλώσσα στην οποία γεννήθηκε. Από τις πιο αποκαλυπτικές διαδικασίες λειτουργίας τής γλώσσας στο πεδίο συνάντησης των λαών και των πολιτισμών είναι τα αντιδάνεια. Συνιστούν μαρτυρίες τής περιπέτειας στη ζωή των λέξεων και μαζί παραδείγματα τού πόσο αυτά τα κατεξοχήν πνευματικά δημιουργήματα, που είναι οι λέξεις, εξελίσσονται εννοιολογικά περνώντας από γλώσσα σε γλώσσα, από λαό σε λαό, για να ξαναγυρίσουν συχνά στον τόπο καταγωγής τους πραγματοποιώντας έτσι τον «λεξιλογικό νόστο» τους.

Ποιος περίμενε λ.χ. ότι η σχολαστικότατη έννοια που δηλώνει η αρχαία ελληνική λέξη γραμματική θα επέστρεφε μετά από αιώνες στη σημερινή ελληνική γλώσσα ως γκλάμουρ! Με συνήθη γέφυρα τη λατινική γλώσσα η λέξη πέρασε από τα Ελληνικά στα παλαιά Γαλλικά κι από κει στην παλαιά Αγγλική, όπου η αρχική σημασία «γραμματική», ως γνώση των ολίγων μορφωμένων, πήρε τον χαρακτήρα «τής απόκρυφης γνώσης» και, κατ΄ επέκταση, «τής μαγείας», για να εξελιχθεί μέσω τής Σκωτικής (glammar) στη σημασία «μαγική ομορφιά» (19ος αι.) και κατόπιν- με τη μορφή glamour– σε «γοητεία, αίγλη» με την οποία και επανήλθε στην Ελληνική.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα εξέλιξη είχε η αρχαία ελληνική λέξη ποινή. Μέσω πάλι τής Λατινικής και τής παλαιάς Νορμανδικής, το ελληνικό ποινή κατέληξε στο αγγλ. penalty, για να επιστρέψει (ως αντιδάνειο) στην Ελληνική ως πέναλτι, όρος στο ποδόσφαιρο!

Δεν «θα ΄κοβε το κεφάλι του» κανείς ότι το ιταλικότατο πιάτσα δεν μπορεί να έχει σχέση με Ελληνικά; Ε, λοιπόν, το πιάτσα ξεκίνησε από το (ήδη αρχαίο) ελληνικό πλατεία (ενν. οδός ), θηλ. τού επιθέτου πλατύς, μέσω τού λατιν. platea («φαρδύς δρόμος» μέσα στην πόλη), πέρασε στην Ιταλική ως piazza (αρχικά plaza), απ΄ όπου ήδη στα μεσαιωνικά χρόνια επέστρεψε στην Ελληνική ως πιάτσα.

Η έκπληξη κορυφώνεται στην προέλευση τής λ. γόνδολα. Μεταφράζω τι γράφεται σχετικά στο εγκυρότερο λεξικό τής Αγγλικής, στο Random Ηouse Webster΄s College Dictionary, λήμμα gondola: «[εισήλθε στην Αγγλική το] 1540-50 από την Ιταλική, που πάει πίσω στα Βενετσιάνικα, πιθανόν από μεσαιωνικό ελληνικό κοντούρα «μικρό ακτοπλοϊκό σκάφος», θηλ. τού επιθ. κόντουρος «κοντός, κυριολ. σκάφος με ουρά» από το όψιμο ελληνικό κοντός + ελλ. -ουρος από το ελλην. ουρά ». Σκάφος, λοιπόν, με κοντή ουρά η ιταλ. gondola (γόνδολα) ξαναγύρισε στην Ελληνική ως γόνδολα!

Κι επειδή δεν νοείται καλοκαίρι χωρίς το γαλλικότατο πλαζ (γαλλ. plage), ας παρακολουθήσουμε την ετυμολογία τής λέξης. Ηλθε από το γαλλ. plage, δάνειο από ιταλ. piaggia «πλαγιά-ακρογιαλιά», που προήλθε από μεσαιωνικό λατινικό plagia «επικλινές έδαφος», το οποίο ανάγεται στο αρχ. ελλην. πλάγια (τα), «πλευρές» (κυρίως στρατιωτικός όρος), ουδ. τού επιθ. πλάγιος.

Και βέβαια δεν νοείται καλοκαίρι χωρίς τουρισμό και  τουρ (ομόρριζα τα τουρνέ και τουρνουά ). Αλλά πόσο γνωστό είναι στους μη ειδικούς ότι όλες αυτές οι γαλλικές λέξεις (tour, tourisme, tourn e, tournoi) που πέρασαν στην Ελληνική (στην Αγγλική και σε άλλες γλώσσες) είναι προϊόν δανεισμού από την ελλην. λέξη τόρνος. Αυτή η αρχαία ελλην. λέξη, μέσω πάλι τής Λατινικής (tornus και ρ. tornare «γυρίζω τον τροχό, τον τόρνο»), έδωσε το γαλλ. tourner «περιστρέφω, γυρίζω» απ΄ όπου το tour. Ετσι ο τόρνος επέστρεψε στην Ελληνική ως τουρ.

Ο κατάλογος τέτοιων λέξεων (αντιδανείων) είναι μακρός και ο σχολιασμός θα έπαιρνε πολλές σελίδες. Εδώ θα δώσω μερικές νύξεις μόνο. Θα αναφέρω ότι το γάμπα και το ζαμπόν ξεκίνησαν από το ελλην. καμπή! Το γαρύφαλλο από το καρυόφυλλο, ο τζίρος από το γύρος, το μασίφ από το μάζα , το κάλμα από το καύμα, ο καναπές από το κωνώπιον (κώνωψ), το κανόνι από το κάννη, το καντίνα από το κανθός, το κορδόνι από το χορδή, το κουπόνι από το κόλαφος ( κόλαφος – όψιμο λατ. colaphus- παλ. γαλλ. colp – coup ), το κρετίνος από το Χριστιανός , τα λαζάνια από το αρχ. λάσανον («τρίποδας ως βάση αγγείων και δοχείων»), το λατέρνα από το λαμπτήρ, η μάντολα από το αμύγδαλο, η μαρμελάδα από το μελίμηλο, το μπαρούτι από το πυρίτις, τα μπόρα και μπουρίνι από το βορράς, τα μπαλλέτο – μπάλλος από το αρχ. βαλλίζω, το μπουάτ από το πυξίς («κουτί»), το μπουτίκ από το αποθήκη, ο συνδικαλισμός από το σύνδικος, το ταξί από το ταξίμετρο, το σενάριο από το σκηνή, η πόζα από το παύσις κ.λπ. Αυτά είναι μερικά ενδεικτικά μόνο παραδείγματα.

Επειδή υπάρχει κίνδυνος να σκεφθεί κανείς πως πρόκειται για «φτειαχτές ετυμολογίες» (παρετυμολογίες) κατά το πρότυπο τού Ελληνα πατέρα τής Βαρδάλου στο «Γάμος α λα Ελληνικά»!…-, σπεύδω να διασαφήσω ότι τα παραδείγματα προέρχονται από τον χώρο τής επιστημονικής ετυμολογίας και βρίσκονται σε όλα τα αξιόπιστα ετυμολογικά λεξικά ή ερμηνευτικά λεξικά με ετυμολογία. Για όσες λέξεις έχουν σχέση με την Αγγλική μια πρόχειρη ματιά στο Λεξικό που ανέφερα (Random Ηouse- Webster) ή άλλα συναφή Λεξικά θα πείσει τον αναγνώστη περί τής αληθείας των λεγομένων.

γράφει ο καθηγητής Γιώργος Μπαμπινιώτης


Μία από τις πιο ταλαιπωρημένες λέξεις του ευρωπαϊκού, και όχι μόνο,  λεξιλογίου είναι η λέξη “δεξιός”. Το ταξίδι της ξεκινά, ήδη, από την Μυκηναϊκή εποχή με το ανθρωπωνύμιο de-ki-si-wo > δεξιός > Λατ.: dexter… Η λέξη δεξιός, ήδη από την εποχή του Ομήρου, προσδιόριζε τον “ικανό”, τον “δυνατό”. Γι αυτό και δεξιά άκρα (χέρι, πόδι) ονομάστηκαν εκείνα τα μέρη του σώματος, που στην πλειονότητα των ανθρώπων, είναι πιο “ικανά”, “επιδέξια”. Έτσι το δεξιό (ικανό) χέρι προσδιόρισε και οτιδήποτε βρίσκεται στην ίδια πλευρά: π.χ. “στροφή προς τα δεξιά”. Αρχικά, η λέξη “αδέξιος” δήλωνε τον αριστερόχειρα , αλλά ήδη από την εποχή του Λουκιανού απαντάται με τη σημερινή σημασία: “ο στερούμενος επιδεξιότητας”.  Στην ίδια οικογένεια ανήκουν: αδέξιος, δεξιοτέχνης (: ο εκτελών κάτι με ικανότητα), αμφιδέξιος (: ο έχων τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί τα δυο χέρια ή πόδια με την ίδια επιδεξιότητα)
Για να μην αδικηθεί το αριστερό χέρι, αφού όλα τα “καλά” ήταν για το δεξιό χρησιμοποίησαν λέξεις με θετική σημασία (ευφημισμός). Το αποκάλεσαν, δηλαδή, άριστο> αριστερό. Στην αρχαία ελληνική, μάλιστα, ονομαζόταν και “ευώνυμο” (ευ+όνομα > “καλονόματο”). Οι Αρχαίοι χρησιμοποίησαν με τη σημασία του αριστερός και το “σκαιός”
Στους νεότερους χρόνους από τη λέξη “ζαβός” (: τρελός, μαινόμενος) σχηματίστηκαν οι λέξεις ζαβρός> ζαρβός> ζερβός (με την οποία αντικατέστησαν τη σημασία του αδέξιος και προσδιόρισαν το αριστερό χέρι)
Πολιτικοί όροι
Οι λέξεις Δεξιά και Αριστερά, ως πολιτικοί όροι, χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στις 11/9/1789 στη Γαλλική εθνοσυνέλευση. Κατά τη διάρκεια της συνταγματικής Συνελεύσεως οι συντηρητικοί και μοναρχικοί εκπρόσωποι κατέλαβαν τη δεξιά πλευρά (ως προς το Προεδρείο) της αίθουσας. Αντίθετα οι προοδευτικοί/ριζοσπαστικοί κατέλαβαν την αριστερή. Από τότε οι όροι Δεξιά και Αριστερά μπήκαν στο πολιτικό μας λεξιλόγιο και όλοι προσπαθούν να καταλάβουν, σήμερα, ποιος είναι ο, πραγματικά, ο Δεξιός και ποιος ο Αριστερός

Το παξιμάδι οφείλει το όνομα του στο Λόγιο Πάξαμο (α’ αιώνα μ.Χ) από τη Βοιωτία.

Από την αρχαιότητα, οι φτωχές κοινωνικές τάξεις δεν έτρωγαν, πάντα, το πολυπόθητο ψωμί αλλά βολεύονταν, συνήθως, με την πιο φτηνή εκδοχή του, τα “κρίθινα” ή τις “κριθαρίδες” (άρτος με κριθάλευρο). Μάλιστα, κατά τον α’ αιώνα μ.Χ, ο Λόγιος Παξαμάς ή Πάξαμος από τη Βοιωτία πρότεινε να ψήνεται δύο φορές ο άρτος (άρτος διπυρίτης), ώστε να αποβάλλει όλο το νερό και να επιτευχθεί η μακροχρόνια διατήρηση του. Με αυτό τον τρόπο θα χόρταινε ψωμί τόσο ο φτωχός κοσμάκης όσο και οι ναυτικοί, οι ταξιδιώτες και όσοι εργάζονταν μακριά από το σπίτι τους. Προς τιμή του “εφευρέτη”, Παξάμου, το αρτοπαρασκεύασμα αυτό ονομάστηκε “παξαμάς”, “παξαμάτιον”, “παξιμάδιον”, “παξαμίδα”. Ο Αndrew Dalby, στο βιβλίο του «Siren Feasts», υποστηρίζει ότι από την ελληνική λέξη παξιμάδι δημιουργήθηκαν: η Αραβική: bashmat ή basquimat, η Τούρκικη: beksemad, η Σερβοκροατική: peksimet, η Ρουμάνικη: pesmet και η Βενετσιάνικο: pasimata (στη διάλεκτο της Τοσκάνης το pasimata προσδιορίζει ένα παραδοσιακό γλυκό). O δίπυρος ή διπυρίτης άρτος στα Λατινικά μεταφράστηκε ως pane biscoctus< pane: ψωμί, bis: δύο φορές, coctus: ψημένο > biscoctus > biscotto> μπισκότο ή, κατά τους αρχαίους Έλληνες, “διπυρίτης”


Δαίμων: πώς η ιερότερη λέξη των αρχαίων έγινε συνώνυμο του διαβόλου

Η νοηματική μετάλλαξη της λέξης δαίμων θυμίζει κάτι από τα λάφυρα των νικητών. Θυμίζει τους αρχαίους αριστοκράτες που κατέληξαν στις γαλέρες των νικητών Ρωμαίων.   Θυμίζει, θυμίζει. αναρίθμητες περιπτώσεις που επιβεβαιώνουν ότι ο νικητής ποτέ δε σέβεται «τα ιερά και τα όσια» των ηττημένων.
Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή.   Στην αρχαιότητα η λέξη Δαίμων (αρσ. και θηλ.) ήταν, ίσως, η πιο ευσεβής λέξη.    Παράγεται από το ρ. δαίω (: μοιράζω στον καθένα την τύχη του).
Αν και συνυπήρχε με τη λέξη Θεός,  εντούτοις, ο δαίμων αναφερόταν στην απρόσωπη και απροσδιόριστη δύναμη,
ενώ ο θεός στην ανθρωπόμορφη θεϊκή οντότητα. Η έννοια του δαίμονος ισοδυναμούσε με την Μοίρα, την Ειμαρμένη.
Επίσης, στη  λ. Δαίμονα απέδιδαν την έννοια του φύλακα αγγέλου «κατά φύλακα δαίμονα».
Απ’ εδώ και η λέξη ευδαιμονία (: ευτυχία, προσδιόριζε τον έχοντα την εύνοια του Δαίμονος)
Όμως, στου χρόνου τα γυρίσματα καθιερώνεται η νέα θρησκεία:  ο Χριστιανισμός.  Η λέξη που δήλωνε τον αγνό θεό των Αρχαίων έπρεπε να αποκτήσει αρνητική σημασία και από συνώνυμο του Θεού γίνεται συνώνυμο του Διαβόλου.
Ο καλός άγγελος γίνεται κακό δαιμόνιο.  Οι δαίμονες, πλέον, είναι τα κακά πνεύματα,( . ουαί τοις ηττημένοις. )
ο άγγελος του κακού, ο έκπτωτος άγγελος που έχει ως αρχηγό του τον σατανά (< satana στα εβραϊκά: ο αντίπαλος).
Έτσι, δημιουργήθηκαν οι λέξεις: δαιμόνιος, δαιμονισμένος, δαιμονόπληκτος, δαιμονιστής, δαιμονολατρία, πανδαιμόνιο κ. α. Μ΄ αυτή τη σημασία μεταφέρθηκε και στην Εσπερία (Ιταλ: demoniaco, demonomania, pandemonio. Γαλλ.: demon. Αγγλ.:daemon, daimon. Γερμ: Damon)
Φαίνεται ότι η λέξη δε στέριωσε ούτε και στην ελληνική πόλη Ευδαίμων, στην Ερυθρά θάλασσα, 1ο αιων. π.Χ.
Οι Ρωμαίοι θα την μετονομάσουν/μεταφράσουν σε “Arabia Felix”.  Σήμερα, είναι το λιμάνι Aden (Υεμένη).
Οι τελευταίες «εστίες αντίστασης» καταγράφονται στη λέξη: ευδαιμονία, όπου ο δαίμων μεταφέρεται με την έννοια του θεού. Έτσι, για να θυμίζει ότι εκεί που τώρα φτύνουμε εμείς (π.χ. “φτου σου δαιμονισμένε”), κάποιοι είχαν εναποθέσει τη σωτηρία της ψυχής τους.
Τι τραβάνε και αυτές οι λέξεις.
α) Ηράκλειτος “ήθος ανθρώπω δαίμων” (: Δαίμων/θεός για τον άνθρωπο δεν είναι παρά ο χαρακτήρας του),
β) Δημόκριτος (είναι υπόθεση της ψυχής η ευδαιμονία και η κακοδαιμονία),
γ) Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια (η ευδαιμονία είναι κάποια ενέργεια με τους κανόνες της τέλειας αρετής),
δ) Λυσίας, επιτάφιος, 78, «ο δαίμων ο την ημητέραν μοίραν ειληχώς απαραίτητος»,
ε) Ξενοφών, απομνημονεύματα, Α,1, «ως φαίη ο Σωκράτης το δαιμόνιον εαυτώ σημαίνειν»

Γράφει ο Γιώργος Δαμιανός


Υπάρχει σχέση ανάμεσα στο σύκο, το συκώτι και το συκοφάντη;

Τι σημαίνουν οι φράσεις “μου κόπηκαν τα ήπατα”, “λέω τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη”;

Το συκώτι, ένα από τα σπουδαιότερα ανθρώπινα όργανα, εθεωρείτο από την αρχαιότητα η έδρα του θάρρους, του θυμού και του φόβου. Η λέξη “λευκηπατίας” (ή λευχηπατίας), αυτός δηλαδή που έχει λευκό συκώτι, σήμαινε τον δειλό, αυτόν που δεν έχει αίμα στις φλέβες του, όπως θα λέγαμε σήμερα. Η αρχαιοελληνική σύνδεση του συκωτιού με το θάρρος και τον θυμό εμφανίζεται και σε άλλες γλώσσες: έτσι, στα ιταλικά και στα ισπανικά, η έκφραση “έχει συκώτι” (avere fegato και tener higado, αντίστοιχα) σημαίνει τον θαρραλέο άνθρωπο, αυτόν που “το λέει η καρδιά του”. Παρόμοια, οι Γάλλοι χρησιμοποιούν την έκφραση avoir les foies blancs (έχει άσπρο συκώτι) για να χαρακτηρίσουν τον δειλό τον λιπόψυχο. Ανάλογο είναι και το αγγλικό lily-livered. Στη νεοελληνική γλώσσα, λέμε μου κόπηκαν τα ήπατα (αξιοπρόσεκτη η διατήρηση του αρχαίου τύπου!) για να δηλώσουμε τον υπερβολικό φόβο, όπως λέμε μου έπρηξες το συκώτι σε κάποιον ενοχλητικό και μη χαλάς το συκώτι σου, δηλαδή μην θυμώνεις (για πράγματα ανάξια λόγου). Τέτοιες φράσεις βρίσκουμε και σε άλλες γλώσσες, λ.χ. στα ιταλικά λένε si mangia il fegato (τρώει το συκώτι του) για κάποιον που βράζει από το θυμό του, ενώ στα ισπανικά η έκφραση moler los higados σημαίνει ακριβώς “πρήζω το συκώτι κάποιου”.

Οι λέξεις foie, fegato, higado προέρχονται όλες από τα ελληνικά, μέσω των λατινικών. Η λέξη συκώτι, όμως, από πού προέρχεται; Από το σύκο, είναι η απάντηση, αν και η διαδρομή δεν είναι προφανής. Η συκιά και ο καρπός της, το σύκο, υπάρχουν στην Ελλάδα από πολύ παλιά -μαρτυρούνται και στον ‘Ομηρο, αν και η λέξη “σύκο” ίσως να είναι πρωτοελληνική. Το σύκο διαδραμάτιζε κεφαλαιώδη ρόλο στο διαιτολόγιο των αρχαίων Ελλήνων, το οποίο με τα σημερινά δεδομένα θα κρινόταν αφάνταστα φτωχό. Το σύκο λοιπόν το εκτιμούσαν ιδιαίτερα και μάλιστα τάιζαν ορισμένα ζώα (ιδίως χήνες και γουρούνια) αποκλειστικά ή σχεδόν με σύκα, ώστε το συκώτι τους να νοστιμίσει. Αυτό το έδεσμα, κάτι ανάλογο με το σημερινό φουά-γκρα, το ονόμαζαν, πολύ λογικά, “συκωτόν ήπαρ”. Με τον καιρό, το ουσιαστικό εξέπεσε και παρέμεινε το επίθετο, “συκωτόν”, το οποίο έφτασε να χαρακτηρίζει όχι μόνον το ειδικά προετοιμασμένο συκώτι, αλλά το συκώτι γενικά. Αυτό το γλωσσικό φαινόμενο, η έκπτωση δηλαδή του ουσιαστικού, είναι αρκετά συνηθισμένο στα ελληνικά (πρβλ. ποντικός μυς δηλ. το ποντίκι από τον (Εύξεινο) Πόντο, που έγινε ποντικός, νεαρόν ύδωρ, πανικός φόβος). Οι Ρωμαίοι ξεσήκωσαν από τα ελληνικά το συκωτόν ήπαρ, το είπαν iecur fegatum μεταφράζοντας κατά λέξη, και με μια παρόμοια διαδικασία έμεινε το σκέτο fegatum από το οποίο προήλθαν οι λέξεις που είδαμε πιο πάνω.

Αλλά ας γυρίσουμε στο σύκο. Στην αρχαία ελληνική, το σύκο ως λέξη παίζει και αυτό σπουδαίο ρόλο. Πολλές παροιμιακές εκφράσεις υπάρχουν, όπως π.χ. “όσο διαφέρει σύκα καρδάμων” (για δυο όλως ανόμοια πράγματα) ή “σύκον χειμώνος αιτώ” για άκαιρες επιθυμίες ή επιχειρήσεις. Επειδή το ξύλο της συκιάς ούτε γερό είναι ούτε καίγεται καλά, βγήκε το επίθετο “σύκινος” που σήμαινε “άχρηστος, ανώφελος”. Πασίγνωστη είναι και η αρχαία έκφραση “ονομάζω τα σύκα σύκα (και τη σκάφη σκάφη)” που πέρασε απαράλλαχτη και στα νεότερα ελληνικά. Η προέλευση της σκάφης αυτής δεν έχει ξεκαθαριστεί, είναι όμως πιθανότατο να οφείλεται σε σεξουαλικό υπονοούμενο. Και βέβαια, το σύκο είχε από την αρχαιότητα και ερωτική σημασία, μια και σήμαινε το γυναικείο γεννητικό όργανο. Από αυτή την τελευταία σημασία ίσως προήλθε και η λέξη “συκοφάντης”. Η εκδοχή που ακούγεται συχνότερα, ότι δηλαδή η λέξη προήλθε από αυτούς που κατάγγελλαν τους λαθραίους εξαγωγείς σύκων (πράγμα που, υποτίθεται, απαγορευόταν), όσο και αν είναι ελκυστική, δεν φαίνεται να ευσταθεί, καθώς δεν υπάρχει στα αρχαία κείμενα αναφορά σε τέτοιον αθηναϊκό νόμο. Μάλλον λοιπόν η λέξη προέρχεται (σύκον+φαίνω) από αυτούς που κατάγγελλαν συμπολίτες τους για παράνομες ερωτικές σχέσεις.

Σε άλλες γλώσσες, αντίθετα, η μεταχείριση του σύκου είναι πιο υποτιμητική: non vale un fico secco, δηλαδή δεν αξίζει ένα ξερό σύκο, λένε οι Ιταλοί για κάτι που δεν αξίζει δεκάρα, no dar un higo λένε οι Ισπανοί για κάτι που δεν τους ενδιαφέρει καθόλου, το ανάλογο και οι άγγλοι. Η γαλλική έκφραση mi-figue mi-raisin (μισό σύκο, μισό σταφίδα) δηλώνει κάποιον ή κάτι που δεν είναι ούτε καλός ούτε κακός, που δεν είναι και τόσο σόι. Πάντως, και η ερωτική έννοια του σύκου διατηρείται: ανάμεσα στα άλλα παραδείγματα, ο οδηγός της εφημερίδας El País για το καλό στυλ (στα ισπανικά), συστήνει στους συντάκτες να αποφεύγουν διάφορες αγγλοσαξωνικές λέξεις, μεταξύ των οποίων και τη λέξη sexy, αντί της οποίας προτείνονται δύο λύσεις: η λέξη erótico και η λέξη sicalíptico. Η πρώτη δεν θέλει εξήγηση βέβαια, η δεύτερη όμως προέρχεται από το γνωστό μας σύκο και από το “άλειψις”, δηλαδή χάιδεμα, τρίψιμο, διέγερση σαν να λέμε. Να προσθέσουμε ότι η λέξη δεν μαρτυρείται στα αρχαία ελληνικά: πλάστηκε στα τέλη του περασμένου αιώνα.

γράφει ο Νίκος Σαραντάκος (


Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , | Leave a comment


(en suivant de  18/5/12 )












PAR   Danielle DE CLERCQ

Conçu par Danielle De Clercq – Douillet et réalisé par Philippe Delsate
pour le Centre de Documentation pour l’Enseignement Secondaire et Supérieur, LLN

Posted in GLOSSOLOGY | Tagged , , | Leave a comment