ΑΙ ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΥ IΔΕAI (III)


(SYNECHEIA APO 16/02/17)

Ό μυστικισμός καθ* εαυτόν είναι φαινόμενον πολύ παλαιόν, προχριστιανικόν. Ύπό άτελεστέραν καί ποιοτικώς κατωτέραν μορφήν άπαντα ήδη είς τήν άρχαίαν έλληνικήν φιλοσοφίαν καί μάλιστα είς τάς έορτάς του Διονύσου, τά Ελευσίνια μυστήρια καί τούς Πυθαγορείους. Περισ σότερον έξειλιγμένος παρουσιάζεται είς τον Φίλωνα τον ‘Ιουδαΐον (25 π.Χ. – 42 μ·Χ.)> δ όποιος τόν παρέλαβεν άπό τήν πλατωνίζουσαν καί νεοπυθαγορίζουσαν φιλοσοφίαν, καί ιδιαιτέρως είς τούς Νεοπλατωνικούς Πλωτΐνον (204-269) καί Πρόκλον (410-485). Ακολούθως ή άνάπτυξίς του ολοκληρώνεται είς τήν μυστική ν καλουμένην Θεολογίαν, χωρίς δμως καί άλλοι εκκλησιαστικοί πατέρες καί συγγραφείς νά είναι τελείως ξένοι
πρός αυτόν 1.
Ή εϊσδυσις είς τόν χώρον τής υπερβατικής πραγματικότητος, ή
μετά τού Θεού ένωσις, έπετυγχάνετο κατά τούς Ήσυχαστάς μέτόνάϊδη
τις τόν Θεόν, νά ϊδη δηλαδή διά τών σωματικών του οφθαλμών τό «θείον
φώς». Ή μέθοδος, διά τής όποιας κατωρθοΰτο τούτο, είναι πολύ προβληματική καί δχι άπηλλαγμένη ακροτητών 2 . Τό όρώμενον φως ήτο «άκτι-
στον» κατ5 άναλογίαν πρός τό επί του Θαβώρ κατά τήν Μεταμόρφωσαν
όραθέν φώς (Μτθ. 17, 2) καί μία τών ενεργειών του Θεοΰ, αί όποΐαι
διαστελλόμεναι πρός τήν ούσίαν αυτού, τήν άσύλληπτον καί άκατάλη-
πτον καί άπρόσιτον, υπόκεινται είς τήν μέθεξιν καί τήν έμπειρίαν του
ασκουμένου χριστιανού. Όξύς πολέμιος τού Ήσυχασμού ανεδείχθη
Βαρλαάμ ό Καλαβρός.

Ούτος επιστρέφων έκ τίνος αποστολής είς τήν
Δύσιν, τής όποιας ήγήθη τό 1339 καί τής οποίας σκοπός ήτο νά διαπρα-
γματευθή τήν ένωσιν μετά τής Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας πρός άπο-
τροπήν τού έκ τών Τούρκων κινδύνου, διέτριψεν έπί τινα χρόνον είς Θεσ-
σαλονίκην καί “Αγιον “Ορος, όπου καί έμυήθη είς τά τού Μυστικισμού.
Μή συμφο^νήσας δμως πρός τήν θεωρίαν τών Ήσυχαστών, ήρχισε νά
τούς άποκαλή «όμφαλοσκόπους» καί «όμφαλοψύχους» καί νά τούς ψέ-
γη, διότι έδέχοντο, δτι τό «θείον φώς» ήτο άκτιστον, καίτοι όράται σω-
ματικοΐς όφθαλμοίς, καί είσήγαγον ούτω διθεΐαν, άπολήγουσαν είς πο-
λυθείαν, άφού διέκρινον μεταξύ ουσίας τού Θεού, ούσης αοράτου, καί
τών ενεργειών αυτού, ύποπιπτουσών είς τάς αισθήσεις. Τήν ύποστήριξιν τού
Ήσυχασμού άνέλαβεν ό μοναχός καί λόγιος Γρηγόριος Παλαμάς, ό όποιος
άντέταξεν, δτι αί ένέργειαι αποτελούν είδος «ύφειμένων θεοτήτων»
καί δέν υφίστανται άφ’ εαυτών, άλλ* έκ τής θείας ουσίας, μόνης «υπερκείμενης
θεότητος», είναι δέ αναλλοίωτοι διά τόν λόγον, δτι είναι θείαι 3.
Ή δλη έρις έληξε διά τής επισήμου θέσεως, τήν οποίαν έλαβεν ή Εκκλησία
έν άρχή διά τής έν Άγια Σοφία συνόδου (1341) καί ακολούθως
δι* ετέρων συνόδων (1341, 1347 καί 1351) κατατάξασα τελικώς τόν
Παλαμάν μεταξύ τών αγίων καί άναθεματίσασα τόν Πρόχορον Κυδώνην,
τελευταΐον ύπέρμαχον τών ιδεών τού Βαρλαάμ (σύνοδος έν ΚΠόλει 1368).
Είς τήν διαμάχην μεταξύ τών Ήσυχαστών καί τού Βαρλαάμ, ώς
καί παλαιότερον είς τάς είκονομαχικάς έριδας, πρέπει νά διΐδωμεν τήν δριμεΐαν σύγκρουσιν δύο κόσμων, τού ορθοδόξου πνεύματος της κατ*
Ανατολάς Εκκλησίας καί της προοδευτικής, νεωτεριζούσης καί έκκο-
σμικευμένης τάσεως είς τό Βυζάντιον, τού μυστικού καί ύπερλογικου
χαρακτήρος τής πίστεως της καί τών ορθολογικώς σκοπούντων τά κατ*
αυτήν, ειτε αυτόχθονες ήσαν οί τελευταίοι εΐτε έπήλυδες. Άπό τούς ήγέ-
τας τών δύο παρατάξεων δέν έλειψαν καί αί αντίθετοι φιλοσοφικαί προτιμήσεις5 .
Παρά τήν έπιβολήν τών Ήσυχαστών, ή είς δύο στρατόπεδα διαίρε-
σις τών Βυζαντινών υφίσταται μέχρι τής αλώσεως 6 . Τό μεταξύ των
χάσμα δχι μόνον δέν γεφυρώνεται, άλλά καί διευρύνεται άπό τήν πολιτι-
κήν, τήν οποίαν χαράσσει έκαστη μερίς διά τήν λύσιν τού προβλήματος:
πώς θά άναχαιτισθή ή ανησυχητική προέλασις καί έπέκτασις τών Τούρκων;
Διά τούς μέν ή έν λόγω πολιτική υλοποιείται ώς στροφή πρός τήν
Δύσιν, ένωσις τών δύο Εκκλησιών καί ύποστήριξις εκείθεν διά τίνος
σταυροφορίας, διά τούς δέ ώς άντίδρασις καί άπόκρουσις τής ενώσεως,
ή όποια διακυβεύει τήν όρθόδοξον πίστιν. Ό Δημήτριος Κυδώνης
συνέβαλε μεγάλως διά τήν ύπογραφήν τής ενώσεως τό 1367 7 καί υπήρξε
γενικώς εις τών ένθερμων υποστηρικτών της. Είς τούς κόλπους τών
Άνθενωτικών διακρίνονται άφ’ ενός μέν εκείνοι, οί όποιοι ανεπιφυλάκτως
καί μέ υπερβάλλοντα φανατισμον θεωρούν, δτι «κρειττότερόν έστιν εί-
δέναι έν μέση τή πόλει φακιόλιον βασιλεΰον Τούρκων ή καλύπτραν λα-
τινικήν»8, καί συλλαμβάνουν κατ* αυτόν τόν τρόπον «τό δράμα τού
εκκλησιαστικού κράτους τής ‘ Ορθοδοξίας ύπό τήν προστασίαν άλλοδό-
ξου δυνάστου»9, άφ’ έτερου δέ οί προσπαθούντες νά οργανώσουν καί συγκροτήσουν τάς ορθοδόξους Εκκλησίας της Βαλκανικής καί αντιταχθούν
τοιουτοτρόπως εναντίον τών Τούρκων. Ή τελευταία προσπάθεια έ-
μεινεν ατελέσφορος, ένεκα τών αντιδράσεων καί δυσχερειών πρός έπί-
τευξιν συμφωνίας καί συνεργασίας μετά τών Βουλγάρων καί Σέρβων,
οί όποιοι έπωφθαλμίων έλληνικήν γήν 1.
Ποίαν θέσιν λαμβάνει δμως ό Γεώργιος Γεμιστός έναντι τών σκια-
γραφηθεισών παρατάξεων καί ιδεολογικών κατευθύνσεων; Ή άποψις,
δτι αποτελεί «συνέχεια σχεδόν οργανική καί ολοκλήρωση» 2 τού κινήματος
τού Βαρλαάμ ή «έπέκτασιν τής ουμανιστικής του περί ζωής αντιλήψεως
» 3 , δέν ανταποκρίνεται απολύτως οδτε πρός τήν τελικήν θρησκευ-
τικήν καί φιλοσοφικήν τοποθέτησιν τών δύο μεγεθών ουτε πρός τήν θέσιν,
τήν οποίαν έλαβον πρός καταπολέμησιν της επερχόμενης τουρκικής απειλής.
Ό Βαρλαάμ παρ* δλην τήν αντίθεσιν του πρός τόν Ήσυχασμόν δχι
μόνον δέν εγκατέλειψε τόν χριστιανισμόν, άλλ’ έγινε καί επίσκοπος τής
πόλεως Ίέρακος είς Καλαβρίαν (1348), ήτο δέ υπέρμαχος τής λατινικής
συμμαχίας, ένω ό Πλήθων μέ τόν φιλοσοφικόν του στοχασμόν άπελάκτι-
σε τήν χριστιανικήν πίστιν, άποζητήσας νά δώση ζωήν είς τούς προ πολλού
θανόντας θεούς τού ‘ Ολύμπου καί θεωρηθή ώς συνεχιστής της αρχαίας
ελληνικής φιλοσοφίας. Τό φλέγον πρόβλημα τής σοοτηρίας τού κινδυνεύ-
οντος κράτους ευρίσκει τήν λύσιν του διά τόν Γεμιστόν είς ιδίαν γραμμήν 4,
ή όποια, άφισταμένη τόσον έκ τής στροφής πρός τήν Δύσιν, δσον καί

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΣΤ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΒΡΑΒΕΙΟ Ν ΑΚΑΔΗΜΙΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΚΕΝΤΡΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1974

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Πρβλ. Β. Στεφανίδου, Εκκλησιαστική Ιστορία, Α θ ή ν α ι 2 1959, σ. 428 έ ξ .
    Η.Ό. Beck, Theodoros Metochites, München 1952, σ. 26: «Das (τ.έ. ή άπρα-
    νμοσύνη). . .war doch in einer mehr als tausendjährigen Entwicklung das Ideal des βίος θεωρητικός, der vita contemplativa, zum byzantinischen Lebensideal schlechthin geworden». Περί τού μ υ σ τ ι κ ι σ μ ο ύ καθόλου καί τ ώ ν ερίδων του 14ου αιώνος Ίδέ πλείονα Fr. Boll, Vita contemplativa, Heidelberg 1922. VI. Lossky, Ή Μυστική Θεολογία τής Α ν α τ ο λ ι κ ή ς Εκκλησίας, μετάφρ. Σ τ . Πλευ-
    ράκη, Θεσσαλονίκη 1964. Ε. ν. Ivanka, Hesychasmus und Paiamismus. Ihr gegenseitiges
    Verhältnis und ihre geistesgeschichtliche Bedeutung, JÖBG 2
    (1952) 23-34: τόσον τό παρόν άρθρον, όσον καί έτερα του αυτού συγγραφέως, ά φορώντα είς τόν Ήσυχασμόν, περιελήφθησαν είς τό έργον του: Plato Christianus.
    Übernahme und Umgestaltung des Piatonismus durch die Väter, Einsiedeln
    1964, σ. 378-445. J. Meyendorff, Introduction ä Fetude de Gre go ire Pal am as,
    Paris 19 59 . Π. Χρήστου, Ό Γρηγόριος Παλαμάς καί ή Θεολογία είς τ ή ν Θεσσα λονίκην κατά τόν Δέκατον τέταρτον αιώνα, Θεσσαλονίκη 1959. Β. Tatakis, La
    philosophie byzantine, σ. 140 έξ. καί 261 έξ. Ρ. Scazzoso, La Teologia di
    S. Gregorio Palamas (1296-1359), Milano 1970. Ό Δανιηλίδης (Ή νεοελληνική
    κοινωνία καί οικονομία, Α θ ή ν α J 934, σ. 74 έ ξ . ) , άντιπαραβάλλων τόν βυζαντινόν μυστικισμόν, ό όποιος ήτο κατ* αυτόν συγγενής πρός τόν μουσουλμανικόν καί γ ε ν ι κώς
    άνατολικόν μυστικισμόν, μέ τόν τής Δύσεως, παρατηρεί, ότι ό βυζ. μ υ σ τ ι κ ι σμός
    ήρνειτο τήν ζωήν κ α ί τού έλειπεν ή δυνατή πνοή πρακτικής ηθικής* ώδήγησε δέ πρός τ ή ν Ά ν α τ ο λ ή ν , έφερε τήν έκστασιν, τήν μέθην καί τ ή ν παραφροσύνην. Έ δ ώ , νο μίζομεν, ότι παραθεωρειται τό γεγονός, Οτι ύπ’ αυτήν σχεδόν την μορφήν έβιώθη κ α ί παρεδόθη ακολούθως είς τό Βυζάντιον ό μυστικισμός τού Φίλωνος καί τ ο υ Νεοπλα τωνισμοΰ. “Εχει δέ ούτος καί υ γ ι ή στοιχεία ικανά, περί τ ώ ν οποίων δέν ε ί ν α ι δυνατόν
    ν ά όμιλήσωμεν ενταύθα. Πάντως ή άποψις, Οτι είς τό Βυζάντιον «κατώρθωσε νά ε π ι κράτηση
    πλήρως» «φοβερός μυστικισμός» (Σ. Σπέντζα, Αί οίκονομικαί καί δημο-
    σιονομικαί απόψεις τού Πλήθωνος, Α θ ή ν α ι 1964, σ. 15) Οχι μόνον είναι υπερβολική, άλλ’ ελέγχεται έν πολλοίς ασυμβίβαστος καί άπροσδιόνυσος πρός τήν άλήθειαν.
    Πρέπει Ομως νά όμολογηθή, ότι ό «μυστικισμός περιέπεσε, βεβαίως, εις ύπερβολάς καί παρεκτροπάς» [Στεφανίδου, Εκκλησιαστική *Ιστορία, σ. 434).
  2. celis 40 Πρβλ. Στεφανίδου, Εκκλησιαστική *Ιστορία, σ. 431, «Ένεκλείοντο έν τοις κελλίοις, έκάθηντο καταγής, έχοντες τ ά γόνατα κεκαμμένα πρός τό στήθος, έστήρι ζον τόν πώγωνα έπί του στήθους καί συνεκέντρουν τούς οφθαλμούς έπί τ ο ύ ομφαλού. Έ π ε ι τ α άπεμάκρυνον τόν νουν άπό τ ο ύ περί αυτούς κόσμου καί τ ο υ σώματος αυτών, συνεκέντρουν αυτόν έν έαυτοις, έν τώ κέντρω τής ψυχής (τή καρδία), συνε κράτουν κατά τό δυνατόν τήν αναπνοή ν καί νοερώς έπανελάμβανον ‘ Κ ύ ρ ι ε * Ιησού Χριστέ, έλέησον ημάς. Κατ αρχάς κατελάμβανεν αυτούς σκοτοδίνη καί άθυμία, άλλ* έπειτα, άν έπέμενον καί έπανελάμβανον τήν άσκησιν ταύτην, ήσθάνοντο μεγάλην έ σωτερικήν εύχαρίστησιν καί περιήστραπτεν αυτούς φώς, τό όποιον έξήρχετο έσω θεν καί τό όποιον έθεώρουν θείον καί άκτιστον (άϋλον), ήτοι αυτόν τόν Θεόν». Πρβλ. Τόμος Συνοδικός, 3 (PG, 150, 725B-726D, 731Β). Βλ. έπ* αυτού καί £*. Ivanka, Plato Christianus, Einsiedeln 1964, σ. 399. 77. Χρήστου, Γρηγόριος ό Παλαμάς, έν: ΘΗΕ, τ. 4, σ τ . 791 έξ.
  3. Ό Δανιηλίδης, Ή νεοελληνική κοινωνία. . σ. 71, λέγει, δτι περί τόν Βαρλαάμ συνησπίσθησαν οί Έλληνίζοντες, ήτοι τ ά δημοκρατικά καί ε π α ν α σ τ α τ ι κά εκείνα στοιχεία της εποχής, τ ά όποια ήσαν φορείς νέας φιλοσοφικής κινήσεως εμπνεόμενης ύπό τού Πλάτωνος.
  4. Πρβλ. Ζακυθηνοϋ, Ίδεολογικαί συγκρούσεις. . ., σ. 769 έξ. Γ. Ζώρα, Γεώργιος ό Τραπεζούντιος καί α ί πρός τήν έλληνοτουρκικήν συνεννόησιν προσπά θειαί του, Α θ ή ν α ι 1954, σ. 18 έξ. Fr. Dölger, Politische und geistige Strömungen im sterbenden Byzanz, JÖBG, 3 (1954) σ. 12 έ ξ .
  5. Βλ. ά ν . σ. 34. Πρβλ. Dölger, Politische und geistige Strömungen. . σ. 12. Ζακυθηνοϋ, Ίδεολογικαί συγκρούσεις. . ., σ. 795. Ούτος παρατηρεί, Οτι όλόκληρον τό έργον του Δ. Κνδώνη, ιδιαιτέρως δέ ό λόγος του « Ρ ω μ α ί ο ι ς Συμβουλευτικός » (PG, 154, 961-1008), τόν όποιον έγραψε τό 1366, δεσπόζοντα ι άπό τ ή ν πεποίθησιν, Οτι μόνον έκ τ ή ς Δύσεως είναι δυνατόν ν ά ύπαρξη σωτηρία. Φορείς τ ής φιλολατινικής τάσεως ήσαν καί οί αυτοκράτορες, τρεις τ ώ ν οποίων ( Ι ω ά ν ν η ς Ε’, Μανουήλ Β’ κ α ί Ι ω ά ν ν η ς Η’) μετέβησαν είς τ ή ν Δ ύ σ ι ν πρός α ι τ η σ ι ν βοηθείας.
  6. Μ. Δούκα, Βυζ. Ί σ τ . , 37, Bonnae 1834, σ. 264.
  7. Ζακυθηνοϋ, Ίδεολογικαί συγκρούσεις. . ., σ. 797. Ί δ έ κ α ί σ. 796, ένθα λίαν ορθώς σημειώνεται, Οτι τό στρατόπεδον τ ώ ν άνθενωτικών δέν ή τ ο συρφετός άνθρώπων προσκεκολλημένων είς τό νεκρόν γράμμα του δόγματος* καί ναι μέν κ α τ ε ί χοντο συχνά άπό τό σύμπλεγμα της λατινοφοβίας, πλήν Ομως οί ή γ έ τ α ι ήσαν άνθρωποι έξοχου παιδείας καί πολιτικής διορατικότητος. Πρβλ. Dölger, Politische und geistige Strömungen. . ., σ. 15: «Kein Wunder, wenn es eine breite Schicht solcher gab, die dem Unausweichlichen entgegengingen und sich von dem neuen Regime des Eroberers sogar eine Besserung ihrer Lage selbst nach der kirchlichen Seite hin erwarteten».

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.