Ο μύθος των Ζηλωτών της Θεσσαλονίκης (ΓTEL)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 15/12/17)

Ποιοι ήταν λοιπόν οι ηγέτες των Ζηλωτών; Ο Μιχαήλ και ο Ανδρέας Παλαιολόγος, ο Γεώργιος Κωκαλάς, ο Αλέξιος Μετοχίτης· όλοι τους ήταν γνωστά μέλη της αριστοκρατίας και δεν οφείλουν την άνοδό τους στην συγκυρία του κινήματος14. Δεν ήταν φτωχοί που πλούτισαν, όπως θέλει να μας τους παρουσιάσει ο Καντακουζηνός. Η πενία ήταν μία ακόμη απαραίτητη ιδιότητα στον ψόγο ενός «κακού ανθρώπου» 15. Επιπλέον από τίποτε δεν προκύπτει ότι είχαν σχέση περισσότερο με την αστική οικονομία (εμπόριο, βιοτεχνία κτλ., δηλαδή ως μια ανερχόμενη μεγαλοαστική ή μεσοαστική τάξη), εκτός από το γεγονός ότι ο Ανδρέας Παλαιολόγος είχε τη διοικητική εξουσία των παραθαλασσίων. Ο Γεώργιος Κωκαλάς ως μέγας αδνουμιαστής σίγουρα θα κατείχε κάποια μορφή πρόνοιας ως έγγεια ιδιοκτησία, ενώ ο ίδιος ο Ανδρέας Παλαιολόγος γνωρίζουμε πως κατείχε το λιγότερο 1000 μόδιους γης (τη στιγμή που η μέση αγροτική οικογένεια καλλιεργούσε ή κατείχε λιγότερο από 80 μόδιους) 16. Πιστεύω πως από την διήγηση που προηγήθηκε έγινε φανερό πως οι Ζηλωτές δεν φαίνεται να είχαν κανένα πολιτικό πρόγραμμα ενώ ακόμη και η επιρροή τους επί του δήμου ήταν περιορισμένη. Μονάχα στην πρώτη από τις τρεις συγκρούσεις (1342, 1345, 1349) είχαν την πλήρη στήριξή του.

Δεν φαίνεται να διαφοροποιούνταν ως προς την κατάσταση στην υπόλοιπη αυτοκρατορία κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Οι ίδιοι ως αριστοκράτες και εν πολλοίς τυχοδιώκτες εκμεταλλεύτηκαν τη δύναμη του δήμου για πολιτική εξουσία. Παράλληλα, έχουν διατυπωθεί θεωρίες σύνδεσής τους με αιρετικούς κύκλους καθώς ο Καντακουζηνός, προκειμένου να τους ψέξει περισσότερο, λέει πώς ήταν υβριστές ως προς τα θεία ενώ προχωρούσαν και σε αναβαπτισμούς εκείνων που ήταν οπαδοί του17. Είναι αμφίβολο κατά πόσον αυτές οι «ιστοριούλες» είναι αληθινές, αλλά επίσης αξίζει να σημειωθεί πως ο Καντακουζηνός και οι οπαδοί του είχαν αφοριστεί από τον Πατριάρχη (άρα θεωρητικά είχαν αποκοπεί από το σώμα της Εκκλησίας), οπότε αναλογιζόμενοι τις προλήψεις και τυχόν υπερβολές, τέτοιου είδους πράξεις δεν θα ήταν διόλου απίθανες. Ωστόσο, ο ηγέτης των Ζηλωτών Ανδρέας Παλαιολόγος ήδη πριν από το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου είχε ως πνευματικό του τον Άγιο Σάββα, έναν από τους σημαντικότερους διδάσκαλους του Ησυχασμού18. Αυτό νομίζω είναι επίσης αρκετό απέναντι στις θεωρίες της σύνδεσής τους με αντι-Παλαμίτες ή ως αδιάφορους θρησκευτικά. Τέλος γνωρίζουμε πως οι μονές του Αγίου Όρους συνέχιζαν κανονικά τις οικονομικές τους συναλλαγές στη Θεσσαλονίκη, χωρίς καμία μαρτυρία απαλλοτριώσεων19. Τέλος, όσον αφορά τις θεωρίες ανεξαρτησίας από την Κωνσταντινούπολη θα πρέπει να αναφέρουμε πως ως τον Σεπτέμβριο του 1345 γνωρίζουμε κανονικά τη σειρά των κυβερνητών της. Αρχικά ο Μιχαήλ Μονομάχος, ο Ιωάννης Βατάτζης και ο Ιωάννης Απόκαυκος. Ο ίδιος ο Αλέξιος Μετοχίτης ήταν λίγο πριν από τη νίκη του Καντακουζηνού διοικητής στην Πελοπόννησο και πολύ πιθανώς να διορίστηκε στη συνέχεια διοικητής της Θεσσαλονίκης από την κεντρική κυβέρνηση του Ιωάννη Ε΄. Παρομοίως γνωρίζουμε και για άλλους αξιωματούχους οι οποίοι υπηρέτησαν αυτή την περίοδο στη Θεσσαλονίκη, όπως ο απογραφεύς (φοροϋπάλληλος) Μανουήλ Χαγερής, ο καθολικός κριτής (ανώτατος δικαστικός) και μέγας διοικητής Γλαβάς και ο κριτής (δικαστής) Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος20. Μάλιστα τον Οκτώβριο του 1345 ο ηγέτης των Ζηλωτών Ανδρέας Παλαιολόγος, ζήτησε την άδεια από την κεντρική κυβέρνηση να δωρίσει μέρος της οικονομίας που κατείχε προς κάποιο μοναστήρι21. Παρότι, λοιπόν, η σύνδεση με την πρωτεύουσα ήταν κάτι παραπάνω από στενή όπως φαίνεται, έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι στην πόλη υπήρχε μια μορφή αντίδρασης στην κεντρική εξουσία. Για τη Θεσσαλονίκη και τις περισσότερες περιοχές της αυτοκρατορίας η αποκέντρωση αυτή είναι κάτι παραπάνω από πραγματικότητα τον 14ο αι. και μάλιστα κατά την διάρκεια του εμφύλιου πόλεμου παρατηρείται μία έξαρση. Δεν είναι μόνο η Θεσσαλονίκη, αλλά και η Σωζόπολη, η Χριστούπολη (ή Ανακτορόπολις ή Ήιον, όπως την ονομάζει ο Καντακουζηνός – πρόκειται για τη σύγχρονη Καβάλα) και η περιοχή της Ροδόπης, οι οποίες υπήρξαν de facto αυτοδιοίκητες περιοχές υπό τοπικούς ηγεμόνες. Αυτό έχει ελάχιστα σχέση με την ανάπτυξη μιας αστικής τάξης και ενός φαινομένου παρόμοιου με εκείνο των Ιταλικών πόλεων22, όσο με την αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας και την ανάπτυξη συνολικά κεντρόφυγων τάσεων. Είναι άλλωστε γεγονός ότι κανένας από τους ηγέτες των Ζηλωτών δεν φαίνεται να ήταν προσανατολισμένος προς την αστική οικονομία, να άνηκε δηλαδή σε εκείνους τους αριστοκρατικούς κύκλους που χάρη στις εμπορικές δραστηριότητες ανήλθαν κοινωνικά μετά τα μέσα του 14ου αι.23.

H υστεροβυζαντινή κοινωνία χαρακτηρίζεται από την αυξανομένη διάσπασή της σε μερικά τοπικά σύνολα. Όσο η κεντρική εξουσία ήταν ακόμη ισχυρή, η κορυφή καθενός τοπικού συνόλου (αριστοκρατία) μπορούσε να οδηγήσει σε μια κοινή δράση τις κοινωνικές ομάδες, όσο και αν ασυναίσθητα ή συνειδητά υπονόμευε με τα προνόμιά της την ισχύ του κράτους. Ωστόσο, όταν η κεντρική εξουσία έπαψε να είναι ισχυρή και να μπορεί να υπερασπιστεί τα συμφέροντα των πολιτών της, η βυζαντινή κοινωνία με τη σειρά της απέτυχε να δημιουργήσει συμμαχίες και κοινή πολιτική (είτε κάθε κοινωνική ομάδα για τα συμφέροντά της, είτε συνολικά η κοινωνία), αλλά διασπάστηκε περαιτέρω, με αποτέλεσμα να βρεθεί σύντομα στο πλαίσιο μιας νέας κοινωνίας, της οθωμανικής. Κάθε εποχή και ιδεολογία κατασκευάζουν τους δικούς τους μύθους και ήρωες. Εν προκειμένω οι Ζηλωτές έπαιξαν τον ρόλο των κοινωνικών επαναστατών και μεταρρυθμιστών που ποτέ το Βυζάντιο δεν είχε. Όπως όμως και με άλλους μύθους της ιστορίας, όπως η Κερκόπορτα και η Αγία Λαύρα, έρχεται η ώρα που δεν έχουν πλέον χρησιμότητα και θα πρέπει να εξεταστούν μακριά από το ιδεολογικό πλαίσιο το οποίο τους γέννησε.

TELOC

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

14. Ο Αλέξιος Μετοχίτης ήταν γιος του μέγα λογοθέτη Θεόδωρου Μετοχίτη, μεσάζων επί Ανδρόνικου Β΄ (Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, ed. E. Trapp – R. Walther – H.-V. Beyer u.a., T. 1-12, [Österreichische Akademie der Wissenschaften] Wien 1976-1996, αρ. 17977). Ο Γεώργιος Κωκαλάς λίγο πριν από τον εμφύλιο πόλεμο φέρει τον στρατιωτικό τίτλο του μέγα αδνουμιαστή (M. Miklosich – J. Müller, Acta et Diplomata graeca medii aevi sacra et profana, v. 1-6, Vindobonae 1860-1890, ανατύπωση Αθήνα-Aalen 1968, τ. I, σ. 177). Έχουν γίνει προσπάθειες να συνδεθούν οι Μιχαήλ και Ανδρέας Παλαιολόγος με την αυτοκρατορική οικογένεια, αλλά οι ρίζες τους παραμένουν μία εικασία μόνο (βλ. Α. Papadopulos, Versuch einer Genealogie der Palaiologen, München 1938, αρ. 114). Ωστόσο, το επώνυμο Παλαιολόγος είναι αρκετό για την ανώτερη κοινωνικά καταγωγή τους (ως αυτή την εποχή· αργότερα, μετά τα τέλη του 14ου αι., το επώνυμο διαχέεται και σε άλλα στρώματα της κοινωνίας). Ένας άλλος Ζηλωτής ονόματι Στρατήγιος, στην εξέγερση του 1345 βρισκόταν αρχικά στη μεριά του Απόκαυκου αλλά μετά την εμφανή ήττα του τον πρόδωσε. Φέρεται μάλιστα να κατείχε τα κλειδιά των πυλών της Ακρόπολης της πόλης τα οποία και δεν έδωσε προκειμένου να διαφύγουν οι ηττηθέντες περί τον Απόκαυκο. Η ευθύνη του αυτή είναι πιθανό να σχετίζεται με το στρατιωτικό αξίωμα του καστροφύλακα, το οποίο απαντάται συχνά στις πόλεις της αυτοκρατορίας, μεταξύ των οποίων και στη Θεσσαλονίκη.

15. Η πενία για την αριστοκρατία αυτής της εποχής φαίνεται να ήταν μία ένδειξη ενός «κακού ανθρώπου», ενώ από την άλλη ο «πλούτος» ήταν ένδειξη «καλού ανθρώπου». Εκτός από τον Καντακουζηνό, παρόμοια σύνδεση μπορούμε να βρούμε και στον Γρηγορά (ΙΙΙ.111- 112), όπου η μόνη κατηγορία που μπορεί να προσάψει στον νομοφύλακα Συμέων, τον οποίο αντιπαθούσε γιατί ευνοούσε τους Παλαμίτες, είναι ότι ήταν τόσο φτωχός (πένης) που δεν είχε λεφτά ούτε να φάει και προσεταιρίζονταν τους ἐν δόξῃ προκειμένου να προσκομίσει τα απαραίτητα στην οικογένειά του. Μάλιστα τον κατηγορεί ότι έγινε Παλαμίτης μόνο και μόνο για να αποκτήσει πρόσκαιρα δόξα και πλούτο. Φυσικά είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι ο Συμεών ήταν τόσο φτωχός όσο θέλει ο Γρηγοράς να πιστέψουμε. Το αξίωμα του νομοφύλακα ήταν πολύ σημαντικό και απαιτούσε όχι μόνο κοινωνικές και πολιτικές διασυνδέσεις αλλά και σημαντική μόρφωση (για την απόκτηση της οποίας ήταν απαραίτητη εκείνη την εποχή μια τουλάχιστον μέση οικονομική κατάσταση). Παρομοίως και ο Θωμάς Μάγιστρος δεν θεωρεί αρμόζον οι πένητες να κατέχουν αξιώματα (Περί Πολιτείας, PG 145, σ. 522) ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι οι περισσότεροι άγιοι της εποχής (ένα κοινωνικό πρότυπο) κατάγονται από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα και, εκτός από μία εξαίρεση, κανείς δεν είναι φτωχός (βλ. A. Laiou-Thomadakis, Saints and Society in the Late Byzantine Empire, στο Charanis Studies: Essays in Honor of Peter Charanis, ed. A. Laiou-Thomadakis, New Brunswick 1980, σ. 84-114. – R. J. Macrides, Saints and sainthood in the early Palaiologan period, στο The Byzantine Saint, ed. S. Hackel, London 1981, σ. 67-87.

16. Actes de Lavra III: de 1329 à 1350, [Archives de l’Athos Χ] éd. P. Lemerle – A. Guillou – N. Svoronos – D. Papachryssanthou, Paris 1979, αρ. 124.

17. Καντακουζηνός, ΙΙ, σ. 234, 570-571 και 581. Ανάμεσα στις ιστορίες αναφέρει και ότι ένας Ζηλωτής μαγείρεψε και έφαγε τον νεκρό Φαρμάκη. Σχετικά με τις θεωρίες περί αιρετικών Ζηλωτών και την απόρριψή τους βλ. E. Werner, Volksbewegungen (όπως σημ. 5) 61-69. Η σύνδεση των Ζηλωτών με τον Βογομιλισμό (μια δυϊστική αίρεση) έγινε από τον D. Angelov, Antifeodalni dvizhenija v Trakija i Makedonija prez sredata na XIV vek. (Το αντιφεουδαρχικό κίνημα στην Θράκη και τη Μακεδονία στα μέσα του 14ου αι.), Istoricheski pregled 8 (1952), H. 4/5, σ. 438-456, ενώ παρομοίως και ο Μ. Sjuzjumov (Vystuplenija zilotov, όπως σημ. 5, σ. 32) πιστεύει ότι στους κύκλους των Ζηλωτών παρεισέφρησαν και Βογόμιλοι.

18. Φιλόθεος Κόκκινος, Βίος Σάβα του Νέου, εκδ. Δ. Τσάμης, Φιλοθέου Κωνσταντινουπόλεως τοῦ Κοκκίνου ἁγιολογικὰ ἔργα. Α’: Θεσσαλονικεῖς ἅγιοι, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 296-298.

19. Για παράδειγμα βλ. Actes de Vatopédi II ( de 1330 à 1376), éd. J. Lefort – V. Kravari – Ch. Giros – K. Smyrlis, [Archives de l’Athos ΧΧΙΙ] Paris 2006, αρ. 90-91.

20. Actes de Docheiariou, éd. N. Oikonomidès, [Archives de l’Athos ΧΙΙΙ] Paris 1984, σ. 94-95.

21. Βλ. ανωτ. σημ. 16. Αν τελικά η εξέγερση εναντίον του Απόκαυκου τοποθετείται πράγματι στον Σεπτέμβριο του 1345 και όχι την άνοιξη του 1346 τότε η αίτησή του προς την κεντρική κυβέρνηση έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία, καθώς ο Ανδρέας Παλαιολόγος μετά την σφαγή του Απόκαυκου και των Καντακουζηνικών ήταν απόλυτος κύριος της κατάστασης

22. Βλ. για αυτή την εξήγηση π.χ. Β. Νεράντζη-Βαρμαζή, The Zealot revolution, στο Proceedings of the 22nd International Congress of Byzantine studies, Sofia 22-27 August 2011. Volume II: Abstracts of Round Table Communications, Sofia 2011, σ. 231.

23. Βλ. αναλυτικά για αυτά τα στρώματα τις μελέτες των N. Oikonomidès, Hommes d’affaires grecs et latins à Constantinople : XIIIe – XVe siècles, Montreal 1979. – K. P. Matschke – F. Tinnefeld, Die Gesellschaft im späten Byzanz: Gruppen, Strukturen und Lebensformen, Köln 2001, σ. 158-220. – A. E. Laiou, The Byzantine Aristocracy in the Palaeologan Period. AStory of Arrested Development, Viator 4 (1973) 131-151.

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.