Η ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΩΝ ΒΑΚΧΩΝ (2)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 22/08/17 )

Στο χώρο των φιλολογικών σπουδών η στάση του 19ου αιώνα απέναντι στον Ευριπίδη εκπροσωπείται, σχεδόν αποκλειστικά, από τις απόψεις των αδελφών August και Friedrich Schlegel, οι οποίοι καταδίκασαν τον ποιητή εξαιτίας του βαθύτατου χάσματος που,
όπως έκριναν, χώριζε τον νεότερο τραγικό από τους δύο ομοτέχνους του, τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή6 .

Η πιο εμπεριστατωμένη μελέτη για το περιεχόμενο της καταδίκης των
Schlegel σε βάρος του Ευριπίδη είναι του Behler7 Οι Schlegel είχαν υιοθετήσει t κριτήρια, ρομαντικά» ότι η τελειότητα της ποιητικής τέχνης προκύπτει από την ενότητα της σύνθεσης, στο πλαίσιο της οποίας τα επιμέρους στοιχεία, ακόμη και τα ασήμαντα,
καθορίζονται από τις αρχές του συνόλου, χωρίς όμως να χάνουν την αυτονομία τους8

Ο Friedrich Schlegel θεωρούσε την αρχαία τραγωδία ως τελειότερη έκφραση του ποιητικού είδους, επειδή αυτή είχε συνδυάσει αρμονικά το επικό στοιχείο με το λυρικό και, με την αποκατάσταση της ηθικής τάξης των πραγμάτων στο τέλος,
εξέφρασε τη συμφιλίωση ανάμεσα στο άτομο και τη μοίρα του9 Στο αίτημα της ισορροπίας και της αρμονίας ανταποκρινόταν απόλυτα η τραγωδία του Σοφοκλή10, η οποία, για το λόγο αυτό, θεωρήθηκε τελειότερη Αντίθετα, στις τραγωδίες του Ευριπίδη ο Fr Schlegel εντόπισε τα ίδια στοιχεία που είχαν προκαλέσει και την κριτική του
Αριστοφάνη, και έκρινε ότι η αρχαία τραγωδία οδηγήθηκε εξαιτίας του σε παρακμή11, επειδή ο ρεαλισμός και ο ορθολογισμός του ποιητή διατάραξαν την ισορροπία ανάμεσα στο χορό και τη δράση ή ανάμεσα στο άτομο και τη μοίρα Υιοθετώντας, μάλιστα, το
σχήμα του Winckemann για την εξέλιξη της αρχαιοελληνικής ποίησης, ο Fr Schlegel περιέγραψε την πορεία της αρχαίας τραγωδίας με τρία στάδια, αποδίδοντας στον Αισχύλο τη μεγαλοπρέπεια του τραγικού είδους, στον Σοφοκλή την τελειότητα
και στον Ευριπίδη το πάθος και την παρακμή13

Ο August Schlegel επέμεινε κυρίως σε στοιχεία αισθητικά, όπως το μέτρο, η ποιητική
γλώσσα ή η θεατρική πρακτική και επέκρινε ιδιαιτέρως τη χρήση του προλόγου και του χορού από τον Ευριπίδη, καθώς και τις αποκλίσεις ή καινοτομίες του ποιητή στο χειρισμό του αρχαίου μύθου14 Ο τόνος, όμως, της κριτικής του ήταν ιδιαίτερα οξύς και,
επειδή οι απόψεις του έγιναν ευρύτερα γνωστές και εκτός της Γερμανίας, θα πρέπει να θεωρηθεί ως κατεξοχήν υπεύθυνος για την καταδίκη και την απόρριψη του Ευριπίδη κατά το 19ο αιώνα15
Ο Behler, ωστόσο, επισημαίνει ότι η κριτική των Schlegel δεν ήταν μονόπλευρα αρνητική, επειδή ο Friedrich αναγνώρισε στον ποιητή τη δύναμη του πάθους, ιδιαίτερα στη διαγραφή των γυναικείων χαρακτήρων, ενώ ο August δεν τον έκρινε παρά “μόνον
με τα όπλα που του παρείχε ο Σοφοκλής”16 Ο μελετητής  υποστηρίζει ότι, τελικά, ο Ευριπίδης θεωρήθηκε από τους ρομαντικούς ως σύγχρονος τους και με την αντίληψη αυτή κρίθηκε από τον Friedrich Schlegel Η άποψη του είναι ότι ο Fr Schlegel επιδίωξε να γίνει ο “Winckemann της αρχαιοελληνικής ποίησης”,προκειμένου όμως να αντιμετωπίσει τη δική του εποχή κι όχι το παρελθόν Τον ενοχλούσε η φθοροποιός δύναμη του
ορθολογισμού στη σύγχρονη του ποίηση, και επιτέθηκε στον Ευριπίδη, γιατί έκρινε πως ιστορικά ήταν ο πρώτος που με τον ορθολογισμό του ανέτρεψε την αρμονική σύνδεση των στοιχείων της αρχαίας τραγωδίας17
Η Michelini εκτιμά τα πράγματα διαφορετικά Η καταδίκη του ποιητή κατά το 19ο αιώνα δεν είναι ένα λάθος το οποίο μπορεί ή πρέπει να διορθωθεί Οι August και Friedrich Schlegel επανέφεραν τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη στη θέση που είχαν στην εποχή
τους, αποκαθιστώντας τον Σοφοκλή στο “θρόνο” που κατείχε κατά τον 5ο αιώνα Η κρίση αυτή της Michelini στηρίζεται στη γενικότερη άποψη, ότι ο Ευριπίδης άσκησε συνειδητά μια τέχνη “αντιπαραδοσιακή”, λειτουργώντας νεωτεριστικά απέναντι στην τραγική παραγωγή της εποχής του, η οποία είχε ταυτισθεί με τον Σοφοκλή Υποθέτει ότι και ο Σοφοκλής είχε λειτουργήσει νεωτεριστικά σε σχέση με τον Αισχύλο, η τραγική τέχνη όμως από τον Αισχύλο ως τον Σοφοκλή είχε περιθώρια εξελίξεων, ώστε οι αλλαγές να είναι και ευδιάκριτες και αφομοιώσιμες

Η Michelini πιστεύει ότι τα περιθώρια αυτά εξαντλήθηκαν με τη σοφόκλεια τραγωδία, και, επομένως, η ανάγκη να διαφοροποιηθεί, οδηγούσε τον Ευριπίδη σε συνειδητή αντιπαράθεση προς την “τραγική παράδοση που είχε δημιουργήσει ο Σοφοκλής Η κλασική Αθήνα δεν μπόρεσε να αποδεχτεί τον Ευριπίδη, επειδή, ακριβώς, είχε ως  πρότυπο την τραγική τέχνη του Σοφοκλή 18 Το ίδιο, κατά την άποψη της, συνέβη και κατά το 19ο αιώνα με την καταδίκη και την απόρριψη του νεότερου τραγικού19 Η Michelini, όμως, συμφωνεί,και μάλιστα υπογραμμίζει με έμφαση, ότι η καταδίκη αυτή οφείλεται στη διάσταση που διαπίστωσαν οι μελετητές ανάμεσα στο ποιητικό
προϊόν και τη φιλοσοφική διάθεση των τραγωδιών του Ευριπίδη20
Εκτός από τη Γερμανία, ανάλογη προσοχή στο φιλοσοφικό προσανατολισμό της ευριπίδειας τραγωδίας παρατηρήθηκε κατά το 19ο αιώνα και στην Αγγλία, όπου μάλιστα οι απόψεις των Schlegel ήταν γνωστές από το 181521και ενίσχυσαν την προκατάληψη κατά του ποιητή22 Η στάση, όμως, των βικτωριανων μελετητών προσδιορίστηκε κυρίως από το δόγμα Arnold, που επικράτησε από το 1850

Ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός – ειδικά του 5ου αιώνα -έπρεπε να θεωρείται ως πρότυπο καθαρού λόγου και υπόδειγμα ζωής Η έμφαση στο ηθικολογικό περιεχόμενο της ελληνικής αρχαιότητας οδήγησε και εδώ στην προτίμηση του Αισχύλου και του Σοφοκλή, οι οποίοι θεωρήθηκαν κήρυκες ηθικών και θρησκευτικών άξιων, όπως και στον Αριστοφάνη Παράλληλα,επισημάνθηκε η απουσία ανάλογων αρετών από τα έργα του
Ευριπίδη, ο οποίος, για το λόγο αυτό, θεωρήθηκε άθεος Εκείνο,πάντως, που μπορεί με ασφάλεια να υποστηριχθεί είναι ότι στην Αγγλία δεν υπήρξε αρνητική κριτική κατά του ποιητή με τη δριμύτητα με την οποία είχε διατυπωθεί από τους αδελφούς Schlegel Οι επιφυλάξεις των Άγγλων μελετητών για το έργο του Ευριπίδη περιορίστηκαν σε ηθικολογικές κυρίως παρατηρήσεις24
Διαφορετικά, μάλιστα, προς τη Γερμανία, η αινιγματικότητα της ευριπίδειας τραγωδίας λειτούργησε, ως ένα βαθμό, και ευεργετικά,επειδή φαίνεται πως αυτή, τελικά, προκαλούσε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ποιητή Ήδη από το 1792 ο Richard Porson
παρατηρούσε “Επαινούμε τον Σοφοκλή, αλλά διαβάζουμε τον Ευριπίδη”25
Είναι, εξάλλου, ενδιαφέρον ότι ο Ευριπίδης ως φιλόσοφος είχε εκτιμηθεί ιδιαιτέρως και κατά τους προηγουμένους αιώνες26, ενώ το ίδιο στοιχείο χρησιμοποίησαν και οι υποστηρικτές του ποιητή, οι  οποίοι ανέλαβαν να απαντήσουν στα αισθητικά κριτήρια των Schlegel για ενότητα ανάμεσα στη μορφή και το περιεχόμενο της ποίησης Οι θετικές, ωστόσο, εκτιμήσεις δεν ήταν δυνατό να αμβλύνουν την άποψη που είχε διαμορφωθεί από τους αδελφούς Schlegel27
Από τους υποστηρικτές του Ευριπίδη κατά το 19ο αιώνα,αξιολογότερος πρέπει να θεωρηθεί ο Härtung, ο οποίος, με το έργο του Euripides Restitutus28, ανέλαβε να αποτιμήσει συνολικά την παραγωγή του τραγικού ποιητή και, ερμηνεύοντας τις τραγωδίες  του, να δώσει απάντηση σε όλα τα ερωτήματα που είχαν τεθεί ακόμη από την αρχαιότητα29 Ουσιαστικά, το έργο του αποτελούσε απάντηση στις αιτιάσεις των Schlegel για έλλειψη αρμονίας και ισορροπίας στις τραγωδίες του Ευριπίδη30 Ο Härtung υποστήριξε ότι οι θρησκευτικές αμφισβητήσεις και η ορθολογιστική σκέψη της
ευριπίδειας τραγωδίας31 αφορούσε κυρίως την αντιφατικότητα των  θεών του μύθου και στόχευε όχι στην ανατροπή αλλά στη βελτίωση των θρησκευτικών αντιλήψεων της εποχής του Ο μελετητής,μάλιστα, συνεκτίμησε και την κοινωνική λειτουργία των αρχαίων μύθων, ισχυριζόμενος ότι το θεολογικό περιεχόμενο τους, από κοινού με τη λατρευτική διαδικασία, εξασφάλιζαν τη συνοχή του κοινωνικού ιστού32.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΗΣ Νικολαΐδου – Αραμπατζή, Σμάρω  /1996

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).

Σχολή Φιλοσοφική. Τμήμα Φιλολογίας. Τομέας Κλασσικών Σπουδών

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

6Για τις φιλολογικές μελέτες των αδελφών Schlegel βλ Fr Schlegel, Studien des
Klassischen Altertums Kritische Friedrich – Schlegel – Ausgabe 1 1, (εκδ ) Ernst Behler
Paderborn 1979 και A W Schlegel, Samtliche Werke, (εκδ ) Ed Booking, Leipzig 1845
7 Behler 1986
8 Behler 1986 338 – 9
9. Behler 1986 339-41 και 349
10 Behler 1986 350
11 Behler 1986 342-3 Για την κριτική του Αριστοφάνη βλ Snell 1981 159-182

12 Behler 1986 350
13 Behler 1986 342 Την επίδραση του Winckemann στους Schlegel υπογράμμισε και η
Michelini 1987 4 Ο Jenkyns παρατηρεί ότι η ακμή της γλυπτικής κατά την κλασική
αρχαιότητα οδήγησε τους ρομαντικούς μελετητές να αναζητήσουν σε αυτήν τα
κριτήρια της τελειότητας και για τις άλλες τέχνες Κατά την άποψη του, ο Σοφοκλής
κρίθηκε καλύτερος, επειδή τα έργα του παραλληλίστηκαν προς τα γλυπτά του Φειδία
(Jenkyns 1980 77)
14 Περισσότερες λεπτομέρειες για την κριτική του Α Schlegel βλ Behler 1986 354-9
15 Τα μαθήματα του Α Schlegel στο Βερολίνο εκδόθηκαν το 1884 (βλ Behler 1986
356) Τα μαθήματα του για τη δραματική ποίηση μεταφράστηκαν στην Αγγλία το 1815
και στις Η Π Α το 1833 (βλ Behler 1986 357 σημ 42 και Jenkyns 1980 42) Για την
επίδραση των αδελφών Schlegel στην Αγγλία βλ Jenkyns 1980 42-3
16 Βλ Behler 1986 350-4 και 365-7 Ο Α Schlegel δεν καταδίκασε τον Ευριπίδη μόνο
στη μελέτη του Comparaison entre la Phèdre de Racine et celle d’ Euripide Paris
1807 Λεπτομέρειες για τη μελέτη αυτή του Α Schlegel και εξήγηση της ήπιας εκεί
κριτικής του για τον Ευριπίδη βλ Behler 1986 359-65

17Βλ Behler1986 353-4

18Βλ Michelini 1987 52-64 Είναι, πάντως, αξιοπαρατήρητο ότι ο Αριστοφάνης στους
Βατράχους παραμερίζει τον Σοφοκλή και εντοπίζει την αντίθεση στον Αισχύλο και
τον Ευριπίδη Βέβαια ο Σοφοκλής ήταν στην εποχή του ιδιαίτερα αγαπητός
19 Για την επικράτηση των απόψεων των Schlegel ο Βερναρδάκης επισημαίνει πολιτικά
κυρίως κριτήρια εξυπηρέτηση των αντιδραστικών κύκλων της Αυστρίας του
Μέττερνιχ (Βλ Βερναρδάκης 1888 OS )
20 Η Michelini διαπιστώνει ότι η ιστορία των ερμηνειών του Ευριπίδη παρακολουθεί,
τελικά τη διάσταση ανάμεσα στον ποιητή και το φιλόσοφο Βλ Michelini 1987 8-10
Είναι ενδιαφέρον ότι οι μελέτες για τον Ευριπίδη κατά το 19ο αι αφορούν κυρίως τη
φιλοσοφική του σκέψη Ενδεικτικά αναφέρω Ed Muller, Euripides deorum popularium
contemtor Vratislaviae 1826, L Maignen , Morale d’ Euripise Paris 1857, E Llîbker,
Zur Theologie und Ethik des Euripides Parchim 1833, E Kohler, Die Philosophie des
Euripides Anaxagoras und Euripides Bückeburg 1873, F Merschmann, Über den
Geist und Kunst des Euripides Fraustadt 1857 Θα πρέπει να παρατηρηθεί ότι και η
κριτική των Schlegel – κυρίως του Friedrich – απορρίπτοντας τον Ευριπίδη ως ποιητή
τον επέβαλε ως φιλόσοφο
21 Βλ παραπάνω σημ 15
22 Ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα, μέσα στο κλίμα του ρομαντισμού που είχε
διαμορφωθεί τότε, ο Αισχύλος ήταν εκείνος που προκάλεσε τον ενθουσιασμό των
Άγγλων λογοτεχνών. Ο Προμηθέας, μάλιστα, αγαπήθηκε ιδιαιτέρως, επειδή ο
μοναχικός Τιτάνας, που υπέφερε εξαιτίας της μεγαλοψυχίας του, έμοιαζε να
ενσαρκώνει περισσότερο το ιδανικό του ρομαντικού ήρωα (Για το θέμα του Προμηθέα
βλ Raizis 1982, όπου και σχετική βιβλιογραφία) Για τη θέση της τραγωδίας στη
βικτωριανή Αγγλία Βλ Jenkyns 1980 87-111

23Για το δόγμα Arnold και τη σημασία του βλ Turner 1981 17-36 To δόγμα έχει
ενδιαφέρον και για την ορθολογιστική καθαρότητα και το έντονο αντικληρικό του
πνεύμα, στοιχεία στα οποία επέμεινε ιδιαίτερα ο Verrall στις αρχές του 20ού αιώνα
Ως αντιπροσωπευτικό για τη στάση των βικτωριανών μελετητών απέναντι στον
Ευριπίδη αναφέρει ο Henrichs ένα περιστατικό ανάμεσα στη Harrison και τον
Gladstone, προς το τέλος της δεκαετίας του 1870 (ο Henrichs το τοποθετεί στα 1878)
Ο νεανικός ενθουσιασμός της Harrison για τον Ευριπίδη προκάλεσε έκπληξη και
προβληματισμό στον ομηριστή Gladstone, για τον οποίο η ασφαλέστερη επιλογή
αρχαίου Ελληνα τραγικού θα ήταν του Σοφοκλή ή τουλάχιστον του Αισχύλου Βλ
Henrichs 1986 374 σημ 23
Η πληροφορία από τον Henrichs 1986 375 σημ 24
Ήδη από την ύστερη αρχαιότητα ο Ευριπίδης είχε εκτιμηθεί θετικά για το φιλοσοφικό
στοχασμό των έργων του Οι Χριστιανοί, μάλιστα συγγραφείς εντόπισαν στις
τραγωδίες του, ως προφητικές, ιδέες μονοθεϊστικές, τις οποίες δεν μπορούσε να
κατανοήσει η εποχή του (Βέβαια ο μονοθεϊσμός εντοπίζεται ήδη στον Ασχύλο Βλ
Κοπιδάκης 1988 80-1) Οι αντιλήψεις αυτές, που παρουσίαζαν τον Ευριπίδη ως
ποιητή φιλόσοφο, λειτούργησαν θετικά, γιατί επέβαλαν τον Ευριπίδη ως  ενδιαφέρουσα και συμπαθή προσωπικότητα Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι οι
πάπυροι του Ευριπίδη είναι ποσοτικά οι περισσότεροι (Βλ Pack 1952)
27.Για τους υποστηρικτές του Ευριπίδη κατά το 19ο αιώνα βλ Micheiini 1987 7 σημ 20,
21, 22 Το 1850, πάντως, ο Houben αναφερόταν στη νέα γενιά εκλεκτών
υποστηρικτών του ποιητή (Βλ Micheiini 1987 9 σημ 32)
28.Βλ Härtung 1843 Η Micheiini τον αναφέρει ως τον σημαντικότερο υποστηρικτή του
Ευριπίδη (Βλ Micheiini 1987 8 σημ 26, και 9 σημ 32)
29 Ο Härtung οριοθέτησε ως εξής τους βασικούς τομείς της κριτικής του ποιητή από την
αρχαιότητα και έπειτα “Duce Aristophane Euripides cum Aeschylo comparatur”
(τόμος Ι, κεφ Vili σ 316-332) και “Duce Aristotele atque Dionysio Euripides cum
Sophocle comparatur’ (τόμος Ι κεφ IX, σ 375-388) Ο μελετητής υποστηρίζει ότι η
κωμωδία των Βατράχων είχε αποδείξει, ήδη στην εποχή της, ότι ο νεότερος τραγικός
συγκινούσε περισσότερο από ό,τι ο Σοφοκλής και για το λόγο αυτό τον προτιμούσαν
(Härtung 1843 Ι 316-7) Η άποψη του Härtung, ότι η διαφοροποίηση του Ευριπίδη
από τον ομότεχνο του Σοφοκλή προκαλούσε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του κοινού, είναι
χρήσιμη για τις απόψεις της Micheiini σχετικά με τη θέση των δύο τραγικών στην
εποχή τους (Βλ παραπάνω σ 9-10) Η Micheiini, όμως, δεν την χρησιμοποιεί ή
τουλάχιστον δεν παραπέμπει σε αυτήν Για την κριτική του Ευριπίδη στην αρχαιότητα
βλ Elsperger 1910 και Kovacs 1994 3-139
30Ο μελετητής σημειώνει ότι σκοπός του ήταν να υποστηρίξει τον Ευριπίδη απέναντι σε
εκείνους που έκριναν ότι, για να εξάρουν τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή, δεν
μπορούσαν παρά να καταδικάσουν τον Ευριπίδη (Βλ Härtung 1843 Ι vii) Με τη
λεπτομερή, εξάλλου, ανάλυση των τραγωδιών του ποιητή, ο Härtung επιδίωκε να
αποδείξει ότι ο Ευριπίδης υπήρξε, τελικά, συνεπής προς τους νόμους της τραγωδίας,
όσον αφορά τη σύνθεση των προλόγων, των χορικών, των αγώνων λόγου κ α (Βλ
Härtung 1843 I viii)

31 Βλ Härtung 1843 Ι 96-7 και σημ 39
32 Βλ Härtung 1843 Ι 98-101 και II 226

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOLOGIE and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.