Η Γλωσσική Μεταρρύθµιση στην Τουρκία και τα αποτελέσµατά της (Α)


Όπως λέει πάντοτε ο Νίκος ο Θεός μας έκανε γείτονες”, είπε ο Τούρκος υπουργός, σημειώνοντας ότι και στις δύο χώρες υπάρχουν τα ίχνη και τα κληροδοτήματα των πολιτισμών που αναπτύχθηκαν στα εδάφη τους. Όπως είπε, ενώ ταξίδευε για Σμύρνη κοίταξε κάποια δεδομένα και ανακάλυψε ότι υπάρχουν 5 χιλιάδες κοινές λέξεις μεταξύ των ελληνικών και των τουρκικών, κάτι που συνδέει τους δύο λαούς περισσότερο.

ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΟΥ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ Κου Μεβλούτ Τσαβούσογλου.ΠΗΓΗ  https://www.cnn.gr

Η Γλωσσική Μεταρρύθµιση στην Τουρκία

Εισαγωγή

Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να παρακολουθήσει τα βήµατα της
µεταρρύθµισης της Τουρκικής Γλώσσας και να εκτιµήσει τα αποτελέσµατά της. Η
γλωσσική αλλαγή επηρέασε βαθύτατα το Τουρκικό κράτος και είχε και εξακολουθεί να
έχει σοβαρό αντίκτυπο στην Τουρκική κοινωνία. Το γλωσσικό ζήτηµα (Dil Meselesi)
δεν θεωρείται λήξαν και συνεχίζει να απασχολεί τους Τούρκους, διανοουµένους και µη.
Μέσα από τις αλλαγές στη γλώσσα µπορεί κανείς να βγάλει χρήσιµα
συµπεράσµατα για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση ενός έθνους. Αυτό συµβαίνει
γιατί η γλωσσική αλλαγή αποτελεί ένα µέρος της διαδικασίας του σχηµατισµού της
εθνικής ταυτότητας.
Για την εξέταση της Γλωσσικής µεταρρύθµισης στην Τουρκία
χρησιµοποιήθηκαν κυρίως αγγλόφωνες και τουρκόφωνες πηγές καθώς και αρκετά
ακαδηµαϊκά άρθρα. Από τις πιο σηµαντικές πηγές θεωρούνται τα έργα του Geoffrey
Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success και του Uriel Heyd,
Language Reform in Modern Turkey, καθώς και το έργο του Agah Sırrı Levend, Türk
Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, (Τα Στάδια της Εξέλιξης και Απλοποίησης της
Τουρκικής Γλώσσας). Σε σχέση µε τη σύνδεση της γλώσσας µε τον εθνικισµό τα έργα
του Joshua Fishman είναι διαφωτιστικά.
Εκτός από το πρώτο κεφάλαιο που έχει θεωρητικό περιεχόµενο, η εργασία
ακολουθεί χρονολογική σειρά, ξεκινώντας µε µία σύντοµη παρουσίαση του
παρελθόντος της Τουρκικής Γλώσσας και φτάνει µέχρι το σήµερα. Αρχικά, γίνεται αναφορά στις απόψεις των Τούρκων διανοουµένων και συγγραφέων του 19ου αιώνα για
τη γλώσσα, ενώ ιδιαίτερη βάση δίνεται στην περίοδο µετά την ίδρυση της Τουρκικής
∆ηµοκρατίας και µέχρι τον θάνατο του Kemal Atatürk, καθώς, ουσιαστικά, τότε τίθεται
σε εφαρµογή η µεταρρύθµιση. Επίσης, την ίδια περίοδο υπήρξε η πρόθεση να επιβληθεί
η Τουρκική Γλώσσα στις αλλόγλωσσες µειονότητες της Τουρκίας.

Στο πρώτο κεφάλαιο, βλέπουµε τη σχέση της γλώσσας µε τον εθνικισµό. Η
γλώσσα θεωρείται ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του έθνους καθώς τα
διαφοροποιεί το ένα από το άλλο, αλλά και αποτελεί σηµαντικό στοιχείο για την
αναζήτηση της αυθεντικότητας του έθνους. Επίσης, µέσω της σχεδίασης της γλώσσας,
ο εθνικισµός επιχειρεί να τυποποιήσει και να οµογενοποιήσει τη γλώσσα για να την
καταστήσει εργαλείο ικανό για τη διάδοση της εθνικής ταυτότητας.
Στο δεύτερο κεφάλαιο, επιχειρείται µία σύντοµη ιστορική αναδροµή της
Τουρκικής γλώσσας από τις πρώτες γραπτές µαρτυρίες µέχρι και την περίοδο της
Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Σταθµός για την ιστορία της γλώσσας αποτελεί η
υιοθέτηση της Ισλαµικής θρησκεία, η οποία άνοιξε το δρόµο για την εισδοχή πολλών
Αραβικών και Περσικών στοιχείων που διατηρούνται στη γλώσσα µέχρι και σήµερα.
Στο τρίτο κεφάλαιο, γίνεται αναφορά στις απόψεις των Τούρκων συγγραφέων του 19ο αιώνα, οι οποίοι µίλησαν κυρίως για απλοποίηση στη γλώσσα, ώστε να
καταστεί κατανοητή από τον απλό λαό. Σκοπός ήταν να γεφυρωθεί το χάσµα µεταξύ
της γλώσσας της εξουσίας και της γλώσσας που µεταχειριζόταν ο απλός λαός. Σε σχέση
µε το γλωσσικό ζήτηµα, εκείνη την περίοδο εµφανίστηκαν κυρίως δύο τάσεις: οι
οπαδοί της απλοποίησης και τουρκοποίησης της γλώσσας και οι οπαδοί της διατήρησης
των ξένων στοιχείων (Αραβικών και Περσικών). Οι απόψεις των διανοουµένων
σίγουρα επηρέασαν τη γλωσσική µεταρρύθµιση καθώς πολλές από τις ιδέες τους
εφαρµόστηκαν τα µετέπειτα χρόνια.
Στο τέταρτο κεφάλαιο, παρουσιάζεται αναλυτικά η διαδικασία της γλωσσικής
µεταρρύθµισης την περίοδο 1928 µε 1938. Αυτή η διαδικασία εντάσσεται σε µία σειρά
µεταρρυθµίσεων που εφάρµοσε ο Ιδρυτής της Τουρκικής ∆ηµοκρατίας, Kemal Atatürk.
Η µεταρρύθµιση ξεκινάει το 1928 µε την υιοθέτηση του Λατινικού αλφαβήτου που
σηµατοδοτεί τον ∆υτικό προσανατολισµό που επιθυµούσε να πάρει το νέο Τουρκικό
κράτος και αποτελεί την πρώτη ένδειξη της ρίξης µε το Οθωµανικό παρελθόν. Το 1932
ιδρύεται το Ιδρύµα Τουρκικής Γλώσσας, του οποίου σκοπός ήταν να ‘καθαρίσει’ την
Τουρκική γλώσσα από τα ξένα στοιχεία, να δηµιουργήσει µία εθνική γλώσσα και να
µειώσει το χάσµα µεταξύ προφορικής και γραπτής γλώσσας. Ωστόσο, η υπερβολική
τάση για εξαγνισµό της γλώσσας από τα ξένα στοιχεία για τη δηµιουργία της Καθαρής
Τουρκικής (Öz Türkçe) στο πρώτο µισό της δεκαετίας του 1930 δηµιούργησε µία
τεχνητή γλώσσα, ακατανόητη για τον απλό λαό όσο και η επίσηµη Οθωµανική.
Το 1936 κοινοποιήθηκε η Θεωρία Γλώσσα-Ήλιος (Güneş Dil Teorisi), η οποία
υποστήριζε ότι η Τουρκική ήταν η µητέρα όλων των γλωσσών. Η Θεωρία Γλώσσα
Ήλιος σε συνδυασµό µε τη Θέση για την Τουρκική Ιστορία εξέφραζε τους ‘ευσεβείς
πόθους’ των Τούρκων Εθνικιστών. Πρόκειται για µία αντιεπιστηµονική και πλαστή
θεωρία που επιχειρούσε τη σύνδεση της σύγχρονης Τουρκίας µε ένα ένδοξο
προϊσλαµικό παρελθόν – παραγκωνίζοντας την Οθωµανική Αυτοκρατορία – µε σκοπό
να προκαλέσει αισθήµατα υπερηφάνειας στον Τουρκικό λαό. Αν και η Θεωρία
ουσιαστικά απέτυχε, κατάφερε να αναστείλει το ρεύµα του ‘καθαρισµού’ της γλώσσας.
Το πέµπτο κεφάλαιο, αναφέρεται στο πως επηρέασε η γλωσσική µεταρρύθµιση
τις αλλόγλωσσες µειονοτικές οµαδες της Τουρκίας. Αν και η ίδια η γλωσσική
µεταρρύθµιση δεν είχε άµεσες συνέπειες για τις µειονότητες, οι αλλαγές που
συνέβαιναν στην νεοσύστατη Τουρκική ∆ηµοκρατία άλλαξαν το status των άλλων
γλωσσών. Ενώ η δοµή της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας επέτρεψε τη διατήρηση των
γλωσσών των λαών της Μικράς Ασίας, το νέο κράτος επιχείρησε τη γλωσσική
αφοµοίωσή τους. Έτσι στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και στις αρχές του 1930
ξεκίνησε η εκστρατεία ‘Συµπατριώτη, µίλα Τουρκικά’ που είχε σκοπό να καταστήσει
τα Τουρκικά τη µόνη γλώσσα που θα χρησιµοποιούνταν στη δηµόσια σφαίρα.
Σηµαντικό ρόλο σε αυτήν την εκστρατεία έπαιξε το Εβραϊκό στοιχείο που ήταν υπέρ
της οµογενοποιήσης των πολιτών του Τουρκικού κράτους.
Στο έκτο κεφάλαιο, παρακολουθούµε την πορεία της µεταρρύθµισης µετά το
θάνατο του Kemal Atatürk. Η πολιτική κατάσταση στην Τουρκία επηρέασε βαθειά τη
γλωσσική µεταρρύθµιση. Έτσι, όποτε στην εξουσία βρισκόταν το Λαϊκό
Ρεπουµπλικανικό Κόµµα, το Ίδρυµα Τουρκικής Γλώσσας εφάρµοζε καθαρισµό στη
γλώσσα. Αντίθετα, όταν στην εξουσία ανέβαιναν αντίπαλα κόµµατα, η µεταρρύθµιση
επιβραδυνόταν και σταµατούσε. Ωστόσο, µετά τη δεκαετία του 1980, το ΙΤΓ άλλαξε
χαρακτήρα και σταµάτησε να επιδιώκει πλέον την αντικατάσταση Αραβικών και  Περσικών λέξεων, ενώ έχει ασκηθεί κριτική στις µεθόδους του Ιδρύµατος που
οδήγησαν σε υπερβολές.
Τελικά, η Τουρκική γλώσσα κατάφερε να διατηρήσει τα ξένα στοιχεία που είχε
κάνει κτήµα της εδώ και τόσα χρόνια ενώ παράλληλα εµπλουτίστηκε µε πάρα πολλές
νέες λέξεις που επιβλήθηκαν από το ΙΤΓ. Σήµερα, η συζήτηση για το γλώσσικό ζήτηµα
έχει στραφεί προς την καταπολέµηση της κυριαρχίας των Αγγλικών. Ωστόσο, θετικό
είναι ότι έχει επικρατήσει σύνεση και µετριοπάθεια στον τρόπο µε τον οποίο
αντιµετωπίζεται το γλωσσικό ζήτηµα, ενώ τα λάθη του παρελθόντος έχουν
αναγνωριστεί.

Κεφάλαιο 1ο
Γλώσσα και Εθνικισµός

Πριν ξεκινήσουµε την ανάλυση της Γλωσσικής Μεταρρύθµισης στην Τουρκία
θα πρέπει να αποσαφηνίσουµε τη σχέση της γλώσσας µε τον εθνικισµό. Η Γαλλική
Επανάσταση (1789) σήµανε την κατάρρευση των πολυεθνικών αυτοκρατοριών και την
ανάδυση ενός νέου τρόπου κρατικής οργάνωσης και διακυβέρνησης βασισµένης στο
έθνος. Καθώς, η Γλώσσα είναι ένα θεµελιώδες χαρακτηριστικό µε το οποίο οι
ανθρώπινες συλλογικότητες διαφοροποιούνται µεταξύ τους θεωρήθηκε ένα από τα
βασικά συστατικά στοιχεία του Έθνους και η βάση για την ανάπτυξη µιας εθνικής
ταυτότητας.
Όπως έχει υποστηριχθεί πρόσφατα, η σύνδεση µεταξύ της γλώσσας και του
εθνικισµού δεν είναι σηµαντική και τα κριτήρια για την ανάπτυξη της εθνικής
ταυτότητας µπορούν να είναι περισσότερο υποκειµενικά. Το κοινό αίσθηµα του
ανηκείν στην ίδια οµάδα είναι πιο σηµαντικό. Ωστόσο, η γλώσσα παίζει σηµαντικό
ρόλο στην κατασκευή του έθνους και αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο στα χέρια του
εθνικισµού. Από τη µια η γλώσσα µε τις πολλαπλές λειτουργίες της στην κοινωνία και
από την άλλη ο εθνικισµός µε τις πολυάριθµες εκδηλώσεις του αποκτούν µια στενή
σχέση και σχηµατίζουν ένα περίπλοκο δίκτυο.
Στη διαδικασία κατασκευής του έθνους, η γλώσσα δεν λειτουργεί µονο ως
διαχωριστικό συνόρων. Η γλώσσα, µε τη λειτουργία της ως συµβόλου και µέσου
επικοινωνίας, µπορεί να κατασκευάσει και να ενισχύσει την συναισθηµατική και
οργανική προσκόλληση στο έθνος. Η γλώσσα είναι το µέσο µε το οποίο
συναισθηµατικά φορτισµένα προϊόντα περνάν από τις παλιές στις µελλοντικές γενιές,
ενώ ταυτόχρονα αποτελεί συνδετικό κρίκο ενός πληθυσµού ευρείας διασποράς. Έτσι,
µε την συµβολή της στην αναγνώριση της ταυτότητας µιας οµάδας και στην ανάπτυξη
αισθηµάτων εθνικής υπερηφάνειας, η γλώσσα παίζει σηµαντικό ρόλο στη δηµιουργία
και διατήρηση του αισθήµατος του ανήκειν σε ένα έθνος. Επίσης πρέπει να αναφερθεί
ότι η γλώσσα και επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται από τη διαδικασία κατασκευής του
έθνους.
Η σηµασία της καθοµιλουµένης (vernacular) έγκειται στο γεγονός ότι τα έθνη
κράτη στηρίζονται σε αυτήν τη γλώσσα για τη διάδοση της ιδεολογίας του Εθνικισµού
στις µάζες που διαβιούν στην επικράτειά τους. Για να γίνει όµως, η καθοµιλουµένη
γλώσσα µέσο διάδοσης του εθνικισµού πρέπει η ίδια πρώτα να τυποποιηθεί, να εκσυγχρονιστεί και να αναγνωριστεί ως τέτοια.1
Ο σύγχρονος µαζικός εθνικισµός προχωράει πέρα από την αντικειµενική και οργανική
ταύτιση της κοινότητας µε τη γλώσσα (δηλ. µε την επικοινωνία) στην ταύτιση της
‘αυθεντικότητας’ µε µία συγκεκριµένη γλώσσα η οποία είναι βιωµατικά µοναδική και γι’
αυτό, λειτουργική όπως άλλες γλώσσες δεν µπορούν να είναι στην περιφρούριση των
συναισθηµατικών και συµπεριφορικών δεσµών µεταξύ της γλωσσικής κοινότητας του
σήµερα µε την αντίστοιχη γλωσσική κοινότητα (πραγµατική ή φανταστική) του χθες και της αρχαιότητας.2
Ο Εθνικισµός τονίζει αυτή τη λειτουργία της γλώσσας συµφιλιώνοντας µε αυτόν τον
τρόπο τον ορθολογισµό µε τον ροµαντισµό.
Θεωρείται ότι η Γλώσσα αποτελεί σύνδεσµο µε το Ένδοξο Παρελθόν: Έτσι, οι
κληρονόµοι µιας παλιάς και ένδοξης ιστορίας πρέπει να διακριθούν ξανά. Οι
κληρονόµοι µιάς ενότητας που θριάµβευσε στο παρελθόν πρέπει να ενωθούν και στο
παρόν και στο µελλόν. Αυτοί των οποίων οι πρόγονοι ήταν ανεξάρτητοι στο παρελθόν
δεν µπορεί παρά να είναι ανεξάρτητοι και πάλι. Η σηµασία της συνέχεια της γλώσσας
ήταν αυτή που επιβεβαίωνε την αυθεντικότητα για να βρίσκει κανείς, να διεκδικεί και να επωφελείται της κληρονοµιάς του.3
Υπάρχει η άποψη ότι η Γλώσσα αποτελεί σύνδεσµο µε την Αυθεντικότητα. Η
ουσία της εθνικότητας συνεχίζει να υπάρχει πέρα από δυναστείες, αιώνες και σύνορα.
Αυτή η ουσία αποτελεί την καρδιά της εθνικότητας και την οδηγεί στο µεγαλείο. Η ουσία της εθνικότητας είναι το πνεύµα της, η προσωπικότητά της, η ψυχή της. Αυτή η
ψυχή όχι µονο αντανακλάται και προστατεύεται από τη µητρική γλώσσα, αλλά, κατά
µία έννοια, η ίδια η µητρική γλώσσα είναι µία έκφανση της ψυχής, αν όχι ο τρόπος που
εκδηλώνεται η ψυχή. Η θέση της γλώσσας στο συναισθηµατικό και πνευµατικό επίπεδο
της σχέσης του εθνικισµού µε την γνησιότητα εξετάστηκε διεξοδικά από τον Χέρντερ
(Johann Gottfried Herder, 1744-1803). Υποστήριξε ότι η µητρική γλώσσα εξέφραζε την
ψυχή ή το πνεύµα µιας εθνικότητας και ότι καθώς η γλώσσα ήταν ένα συλλογικό
κατόρθωµα, ήταν ο καλύτερος τρόπος που είχαν τα άτοµα για να περιφρουρούν (ή να
επανακτούν) τη γνησιότητα που είχαν κληρονοµήσει από τους προγόνους τους και να την παραδίδουν στις αγέννητες γενιές· ακόµα υποστήριζε ότι η γλωσσική και
πολιτιστική ποικιλία που απλωνόταν σε όλον τον κόσµο ήταν κάτι καλό και όµορφο από µόνο του, ενώ η µίµηση οδηγούσε στη διαφθορά και την αποτελµάτωση.4
Έτσι λοιπόν, σε διάφορες χώρες όπου κυριάρχησε η ιδεολογία του εθνικισµού
εµφανίστηκαν εθνικοί συγγραφείς που υποστήριζαν αυτήν τη σύνδεση της γλώσσας µε
το έθνος. Ωστόσο από την άλλη, υπάρχουν κοινωνικοί επιστήµονες που υποστηρίζουν
ότι αυτός ο σύνδεσµος είναι κατασκευασµένος από τον άνθρωπο εκ των υστέρων και ότι η ύπαρξή του αποδίδεται σε υπερφυσικές δυνάµεις και γι’ αυτό είναι ιερός.5
∆ηλαδή, τα έθνη πιστεύουν ότι προϋπήρχαν και ότι δηµιούργησαν µια γλώσσα και έναν
πολιτισµό που συνεχίζει να υπάρχει µέχρι σηµέρα.
Στα πλαίσια της ιδεολογίας του εθνικισµού αυτός ο φυσικός σύνδεσµος γίνεται
αγώνας, σκοπός και υποχρέωση. Σύµφωνα µε τον Χέρντερ, ‘χωρίς τη δική του γλώσσα ένας Λαός είναι παράλογο να υπάρχει, είναι µία λογική αντίφαση’.6 Επίσης, η γλώσσα
θεωρείται το πιο σηµαντικό από όλα τα σύµβολα που συνδέονται µε την εθνικότητα. Οι
σύγχρονες κοινωνίες έχουν ανάγκη να αυτοπροσδιορίζονται ως µοναδικές µέσα στο
χρόνο και η γλώσσα είναι ένα από τα λίγα µαζικά σύµβολα που καλύπτει αυτήν την ανάγκη.7

Σύµφωνα µε τον Χέρντερ µία κοινή γλώσσα εξασφαλίζει την επικοινωνία
µεταξύ των µελών του έθνους αλλά και αποτρέπει την επίδραση εξωτερικών
πολιτιστικών στοιχείων. Έτσι, η εθνική γλώσσα αποτελεί το πιο σηµαντικό εχέγγυο της
ολοκλήρωσης και ανεξαρτησίας του έθνους. Η γλώσσα και το έθνος είναι στένα
συνδεδεµένα. Χάρη στη γλωσσική ποικιλία, οι γλωσσικές κοινότητες που δεν µπορούν
να επικοινωνήσουν µε άλλες γλωσσικές κοινότητες αναγκάζονται να διαφυλάξουν και να αναπτύξουν το δικό τους πολιτισµό.8
Από την άλλη, ο εθνικισµός δοξάζει την καθοµιλουµένη γλώσσα δηµιουργώντας
σύµβολα συλλογικού µεγαλείου µέσα από γλωσσικά προϊόντα όπως ποιήµατα, τραγούδια, ρητά και παραµύθια, γενικά λαϊκή προφορική και γραπτή λογοτεχνία.9 Γι’
αυτό παρατηρούµε την ανάπτυξη µιας εθνικιστικής λογοτεχνίας µε την επικράτηση του
εθνικισµού στην Ευρώπη. Έτσι, η µητρική γλώσσα γίνεται ο συνδετικός κρίκος που
εκφράζει συλλογικές εµπειρίες ενός έθνους που αφηγείται πράξεις οµορφιάς,
αφοσίωσης, ανιδιοτέλειας και αρετής. Η προφορική και γραπτή λογοτεχνία που
µεταφέρει αυτές τις εµπειρίες συνοδεύει και προαναγγέλει την άφιξη του εθνικισµού.
Ωστόσο, είναι ξεκάθαρο ότι, χωρίς τη µητρική γλώσσα, δεν θα µπορούσαν να
υπάρξουν και να συνεχίσουν να υπάρχουν τα τραγούδια, τα ποιήµατα, τα σλόγκαν, οι παροιµίες, οι οµιλίες, τα έπη, τα βιβλία, τα σχολεία και κατά συνέπεια το ίδιο το έθνος·
και αυτό συµβαίνει ως αποτέλεσµα των ‘ατυχηµάτων της ιστορίας’ αλλά και ως αποτέλεσµα συνειδητού σχεδιασµού.10
Η γλώσσα είναι πάνω από όλα ένα µέσο επικοινωνίας και οι πολιτικές εξουσίες
που σκοπεύουν να οργανώσουν το σύνολο του πληθυσµού είναι αναγκασµένες να
σχηµατίσουν µία κοινή, τυποποιηµένη γλώσσα, η οποία θα επιτρέψει τη συνέχεια της οικονοµικής, κοινωνικής, πολιτικής και πολιτιστικής ζωής.11 Σήµερα το ζήτηµα της
γλώσσας είναι ένα από τα πιο βασικά ζητήµατα σχεδόν όλων των κρατών και η αναπόφευκτη λύση αυτού του προβλήµατος είναι µία γλωσσική σχεδίαση
κατευθυνόµενη από την κυβέρνηση. Έτσι, Γλωσσική Σχεδίαση (Language Planning)
είναι µία µακροχρόνια και συνειδητή προσπάθεια, εκπορευόµενη από την κυβέρνηση
για να αλλάξει η λειτουργία της γλώσσας στην κοινωνία µε σκοπό να λυθούν προβλήµατα επικοινωνίας.12 Η Γλωσσική Σχεδίαση είναι µία προσπάθεια εσκεµµένης
παρέµβασης σε µία γλώσσα ή σε µία παραλλαγή αυτής: είναι ανθρώπινη παρέµβαση
στις φυσικές διαδικασίες της γλωσσικής αλλαγής, διάδοσης και φθοράς. Η γλωσσική
σχεδίαση δεν είναι απλά µια γλωσσική τυποποίηση αλλά καλύπτει και τη διαδικάσια,
κυρίως σε µία πολύγλωσση πολιτική ενότητα, της επιλογής µιας νόρµας, της αλλαγής της, της ανάπτυξής της και της αποδοχής της.13 Σκοπός είναι να ενδυναµωθεί ή να
αλλάξει η εθνική ταυτότητα και να εξασφαλιστεί η υγειής επικοινωνία εντός των
συνόρων. Έτσι, καθε κράτος µπορεί να χρειαστεί να καταπιαστεί είτε µε (όπως τις
ονοµάζει ο Heinz Kloss) τη σχεδίαση γραµµατολογίας, δηλαδή µε την εσωτερική
κατάσταση µιας γλώσσας µε σκοπό να την αλλάξει (corpus planning), είτε µε τη
σχεδίαση της θέσης µίας γλώσσας σε σχέση µε µία άλλη γλώσσα ή γλωσσική παραλλαγή (status planning) ή και µε τις δύο αφού η µία δεν αποκλείει την άλλη.14 Οι
όροι αυτοί αναφέρονται και από τον Wurm ως εσωτερική και εξωτερική σχεδίαση αντίστοιχα.15
H σχεδίαση της γραµµατολογίας προσπαθεί να αναπτύξει µία γλώσσα ή µία
παραλλαγή µιας γλώσσας, συνήθως να την τυποποιήσει, δηλαδή να την καταστήσει
ικανή να υπηρετήσει κάθε πιθανή γλωσσική λειτουργία στην κοινωνία. Έτσι, η
σχεδίαση γραµµατολογίας ή µηχανική της γλώσσας (language engineering) προσπαθεί
να αντιµετωπίσει προβλήµατα που σχετίζονται µε την επικοινωνία και εκφράζει αλλαγή
στη µορφή της γλώσσας. Συνεπώς, η σχεδίαση της γραµµατολογίας µπορεί να
αναφέρεται σε αλλαγή σε ζητήµατα όπως η ανάπτυξη µιας ορθογραφίας, εξεύρεση
νέων πηγών λεξιλογίου, παραγωγή νέων λέξεων (νεολογισµών), φωνητική. Στην πράξη,επιχειρείται η τυποποίηση και ο εκσυγχρονισµός µιας γλώσσας, δηµιουργούνται λεξικά  και αναπτύσσεται µία λογοτεχνία, µε την εσκεµµένη καλλιέργεια νέων χρήσεων, έτσι ώστε να επεκταθεί η χρήση της γλώσσας σε τοµείς όπως η κυβέρνηση, η εκπαίδευση και το εµπόριο.16 Αυτή η γλωσσική σχεδίαση µπορεί να πάρει τη µορφή δηµιουργικής ή
περιοριστικής παρέµβασης. ∆ηµιουργική παρέµβαση έχουµε όταν µία γλώσσα
αποκτάει γραφή και ορθογραφία µέσα από αυτήν τη διαδικασία. Περιοριστική
παρέµβαση έχουµε όταν υπάρχει προσπάθεια τυποποιήσης της γλώσσας για να µην
υπάρξει γεωγραφική και κοινωνική διαφοροποίηση ή όταν υπάρχει προσπάθεια καθαρισµού της γλώσσας από τις ξένες επιδράσεις.17
Από την άλλη, η σχεδίαση της θέσης αναφέρεται σε µια παρέµβαση που
σκοπεύει να καθορίσει το νοµικό στάτους των γλωσσών που βρίσκονται εντός των
ίδιων συνόρων. Στην ουσία, η εξωτερική σχεδίαση προσπαθεί να λύσει ζητήµατα όπως
σε ποιά γλώσσα θα γίνονται η επίσηµες συναλλαγές και οι γραφειοκρατικές
λειτουργίες, ποιά γλώσσα θα χρησιµοποιείται στην εκπαίδευση, σε ποιά γλώσσα θα εκδίδονται οι εφηµερίδες.18 ∆ηλαδή, η σχεδίαση της θέσης αλλάζει τη λειτουργία µιας
γλώσσας ή µιας παραλλαγής µιας γλώσσας και τα δικαιώµατα αυτών που τη µιλούν,
π.χ., όταν απαγορεύεται οι οµιλητές µιας µεινοτικής γλώσσας να χρησιµοποιήσουν
αυτήν τη γλώσσα για την εκπαίδευση των παιδιών τους, τότε η γλώσσα τους δεν έχει
κύρος (status). Εναλλακτικά, όταν µια κυβέρνηση αναγνωρίζει δύο επίσηµες γλώσσες για όλες τις λειτουργίες, τότε η νεοαναγνωρισθήσα από τις δύο έχει αποκτήσει κύρος.19
Συνεπώς, ένα κράτος µε γλωσσικές µειονότητες ή θα ακολουθήσει πολιτικές
αφοµοίωσης προωθώντας µία γλώσσα, τη γλώσσα της πλειοψηφίας, ή θα επιτρέψει και στις άλλες γλώσσες να υπάρχουν ως επίσηµες.20
Τα εθνικιστικά κινήµατα δεν πρέπει µόνο να σχηµατίσουν µία επιδεικτικά
ενωµένη, γνήσια και προσανατολισµένη στα σύγχρονα προβλήµατα ενθικότητα µέσα
από τα αναρίθµητα αλληλεπιδρώµενα δίκτυα που σχετίζονται µε τις καθηµερινές εθνικές συνήθειες και πιστεύω, αλλά πρέπει αντίστοιχα να σχηµατίσουν και µία
επιδεικτικά ενωµένη, γνήσια και προσανατολισµένη στα σύγχρονα προβλήµατα
γλώσσα µέσα από µία ποικιλία φωνολογικών, λεξικολογικών, γραµµατικών και
σηµασιολογικών συστηµάτων που κληρονοµήθηκαν από τα προ-εθνικά γλωσσικά
δίκτυα. Ο εθνικισµός επιχειρεί να παράγει µία σύγχρονη, αυθεντική, ενωποιηµένη και
τυποποιηµένη γλώσσα που θα χρησιµοποιείται ενσυνείδητα εκεί όπου
χρησιµοποιούνταν ασυνείδητα τοπικές και κοινωνικές παραλλαγές της γλώσσας. Γι’ αυτό η γλωσσική σχεδίαση εξυπηρετεί αλλά είναι και αποτέλεσµα του εθνικισµού.21
Οι εθνικιστικές ιδεολογίες συχνά παρέχουν τις λογικές και τους περιορισµούς
για τη γλωσσική σχεδίαση ανάλογα µε το στόχο που θέλουν να πετύχουν. Αυτές οι
λογικές και οι περιορισµοί, στην ουσία, αποτελούν τον ορισµό της καλής ή επιθυµιτής
γλώσσας που η γλωσσική σχεδίαση προτίθεται να δηµιουργήσει ή, τουλάχιστον, να επεκτείνει και να ενδυναµώσει.22 Έτσι, η εθνικιστική γλωσσική σχεδίαση δεν στοχεύει
τόσο να δηµιουργήσει µια γλώσσα που θα έχει αισθητική και ευφωνία, όσο στο να
πλάσει τη συµπεριφορά των ανθρώπων που µιλούν αυτήν τη γλώσσα. Στον εθνικισµό,
η χρήση της γλώσσας και η γλωσσική σχεδίαση πρέπει να ενθαρρύνουν και να
διευκολύνουν συµπεριφορές ευθείας ενότητας, βαθύτερης γνησιότητας και διάφορες
σύγχρονες εφαρµογές κοινωνικο-πολιτιστικής και πολιτικο-οργανωτικής ολοκλήρωσης.23
Η γλωσσική σχεδίαση απεχθάνεται τις ξένες επιρροές και προτιµά τα ιθαγενή
στοιχεία. Κατά αυτόν τον τρόπο, πολλά κράτη καθάρισαν τις καθοµιλούµενες γλώσσες
τους από τα ξένα στοιχεία, παράλληλα όµως προσπάθησαν να τις εµπλουτίσουν
χρησιµοποιώντας τις δικές τους αυθεντικές πηγές. Αυτή ήταν µία διαδικασία εξωτερικού διαχωρισµού αλλά και εσωτερικής σταθεροποίησης.24
Πέρα από αυτό, υπάρχει και ο εχθρός εκ των έσω, δηλαδή οι άλλες γλωσσικές
ποικιλίες που ανταγωνίζονται να επικρατήσουν. Η επιλογή ή ο καθορισµός µιας

τυποποιηµένης γλώσσας από πολλές διαθέσιµες και ανταγωνιζόµενες ποικιλίες
προϋποθέτει ένα επιθυµητό µοντέλο. Για τον εθνικισµό, το επιθυµητό αποτέλεσµα
συνυπάρχει µε την υπέρτατη γνησιότητα, ακόµα κι όταν επιδιώκονται οι σκοποί της
ενότητας και της λύσης των σύγχρονων προβληµάτων. Όσον αφορά την αυθεντικότητα,
αυτή βρίσκεται στο παρελθόν, σε αυτές τις περιοχές και πληθυσµούς που έχουν εκτεθεί
το λιγότερο δυνατό στις µολυσµατικές επιρροές των σύγχρονων δυνάµεων, δηλαδή σ’ αυτούς που παραµένουν πιστοί στην καθαρότητα του παρελθόντος.25
Μία κατευθυντήρια πηγή εθνικιστικής γλωσσικής σχεδίασης είναι η εικόνα του
ευγενή και αµόλυντου χωρικού που διατήρησε τη γλώσσα του καθαρή και ανέπαφη,
ακριβώς όπως ήταν και στο ένδοξο παρελθόν. Ήταν η γλώσσα του αποµονωµένου
χωρικού που παρείχε το γλωσσολογικό µοντέλο σύµφωνα µε το οποίο θα
πραγµατοποιούνταν η επεξεργασία, η κωδικοποίηση και η καλλιέργεια της σύγχρονης τυποποιηµένης καθοµιλούµενης.26
Αν και πολλές φορές η γλώσσα των χωρικών θεωρείται άξεστη και φτωχή, η
εθνικιστική ιδεολογία επιλέγει αυτήν τη γλώσσα, µε βάση την καθαρότητα, την
τιµιότητα και τη γνησιότητά της, ως κοµµάτι της ‘εθνικής ψυχής’. Ωστόσο, η
εθνικιστική γλωσσική σχεδίαση επωφελείται µιας επιλεγµένης προφορικής γλωσσικής
ποικιλίας πάνω στην οποία σχηµατίζει και παράγει το βασικό γλωσσικό µοντέλο για
µία τυποποιηµένη γραπτή γλώσσα. Κατά αυτόν τον τρόπο, η προφορική γλώσσα (µε
όλη της την τοπική ποικιλοµορφία) ανακηρύσσεται σε µοντέλο ενώ η τυποποιηµένη
γραπτή γλώσσα (για τη βιοµηχανία, την εκπαίδευση και την κυβέρνηση) είναι ο µεγάλος στόχος.27
Η εθνικιστική γλωσσική σχεδίαση συνεπάγεται µία συνεχή ερµηνεία και
επανερµηνεία της γνησιότητας, έτσι ώστε να επιτευχθεί το αναγκαίο και επιθυµητό
αποτέλεσµα. Η καθοµιλουµένη, στην ολότητά της, είναι ένα µέσο για τη συµβολική
ιθαγενοποιήση του ουσιαστικά και εννοιολογικά ξένου και, κατά αυτόν τον τρόπο, παρέχει το µέσο για την ιθαγενοποίηση των δικών της στοιχείων που προέρχονται από το εξωτερικό.28 ∆ηλαδή, ξένες λέξεις που χρησηµοποιούνται ευρέως στην
καθοµιλούµενη γλώσσα µπορούν να γίνουν αποδεκτές ως ‘ιθαγενείς’ λέξεις.
Η εθνικιστική γλωσσική σχεδίαση ξεφεύγει από το δίληµµα µεταξύ θεωρίας και
πράξης, µεταξύ ιδεολογίας και εφαρµογής. Τελικά, καταφέρνει να συµβιβάσει το
καινούριο και το παλιό, το τοπικό και το εθνικό, το επαρχιώτικο και το αστικό, το
περιφερειακό και το κεντρικό, το ξένο και το ιθαγενές, το λειτουργικό και το αυθεντικό,
αλλά κάνει και πολλά περισσότερα. Με το πέρασµα του χρόνου και µε τον έλεγχο των
µέσων µαζικής ενηµέρωσης και των κοινωνικών ιδρυµάτων, µετατρέπει το νέο σε
παλιό, το τοπικό σε εθνικό, το επαρχιώτικο σε αστικό, το ξένο σε ιθαγενές, το περιφερειακό σε κεντρικό και το απλά λειτουργικό σε γνήσιο.29
Αν η εθνική ταυτότητα εννοείται ως η αυτο-αναγνώριση ενός ατόµου σύµφωνα
µε το έθνος στο οποίο ανήκει, αυτή η αναγνώριση µπορεί να συζητηθεί µε δύο στοιχεία, όπως συµβαίνει µε κάθε συλλογική ταυτότητα: Εµείς και οι Άλλοι.30 Η διάδοση της
εθνικής ταυτότητας πραγµατοποιείται µε τη χρήση µιας τυποποιηµένης εθνικής
γλώσσας σε όλους τους τοµείς της κοινωνικής συµµετοχής, αλλά κυρίως στην εθνική εκπαίδευση.31 Η οµογενοποίηση της γλώσσας παίζει κεντρικό ρόλο στην δηµιουργία
και διατήρηση της εθνικής ταυτότητας. Η εκπαίδευση αποτελεί το µέσο µε το οποίο
διαδίδεται και σταθεροποιείται η οµογενοποιηµένη γλώσσα σε όλη την κοινωνία. Κατά αυτόν τον τρόπο, η εθνική γλώσσα µπορεί να εγγυηθεί την εθνική ταυτότητα.32
Όσο µεγάλη είναι η έκταση στην οποία µιλιέται µια γλώσσα, τόσο µεγάλη είναι
και η κοινωνία µε την οποία ταυτίζεται το άτοµο που µιλάει αυτήν τη γλώσσα. Η
γλώσσα παίζει ρόλο στη διαφοροποίηση του ‘εαυτού’ από τον ‘άλλο’. Γιατί, καθώς οι
εθνικές γλώσσες αποτελούν βασικό συστατικό των εθνικών πολιτισµών και βοηθούν στην διάδοση του από γενιά σε γενιά, αποτελούν το βασικό µέσο µε το οποίο διαφαίνονται οι εθνικές διαφορές.33

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Χρυσάνθη Παρασχάκη
Επιβλέπων Καθηγητής : Ιωάννης Χ. Αλεξανδρόπουλος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1 Fishman, J., Language and Nationalism, in Stuart Woolf (ed.) Nationalism in Europe, 1815 to the Present, A reader, Routledge, London and New York 1996, σελ. 157.

2 Fishman, ό.π., σελ 157.

3 Fishman, ό.π., σελ. 159.

4 Fishman, ό.π., σσ. 159-160.

5 Fishman, ό.π., σσ. 160-161.

6 Fishman, ό.π., σελ. 162.

7 Fishman, ό.π., σελ. 164.

8 Sadoğlu, H., Türkiye’de Ulusçuluk ve Dil Politikaları, (Εθνικιστικές και Γλωσσικές Πολιτικές στην Τουρκία), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2003, σσ. 27-28.

9 Fishman, ό.π., σελ. 164.

10 Fishman, J. A., Language and Nationalism, Two Integrative Essays, Newbury House Publishers, Massachusetts 1972, σελ. 55.

11 Sadoğlu, ό.π., σελ. 36.

12 Wardhaugh, R., An Introduction to Sociolinguistics, Blackwell Publishing, Oxford 2006, σελ. 356.

13 Sadoğlu, ό.π., σελ. 37.

14 Wardhaugh, ό.π., σελ. 357.

15 Sadoğlu, ό.π., σελ. 38.

16 Wardhaugh, ό.π., σελ. 357 και Sadoğlu, ό.π., σελ. 38.

17 Sadoğlu, ό.π., σελ. 38.

18 Sadoğlu, ό.π., σελ. 39.

19 Wardhaugh, ό.π., σελ. 357.

20 Sadoğlu, ό.π., σσ. 42-43.

21 Fishman, ό.π., σελ. 62.

22 Fishman, ό.π., σελ. 63.

23 Fishman, ό.π., σελ. 66.

24 Fishman, ό.π., σσ. 66-67.

25 Fishman, ό.π., σελ. 69.

26 Fishman, ό.π., σελ. 69.

27 Fishman, ό.π., σελ. 71.

28 Fishman, ό.π., σελ. 74.

29 Fishman, ό.π., σελ. 77.

30 Sadoğlu, ό.π, σελ. 22.

31 Sadoğlu, ό.π., σελ. 23.

32 Sadoğlu, ό.π., σελ. 24.

33 Sadoğlu, ό.π., σελ. 26.

 

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΛΑ∆ΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΧΩΡΩΝ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΤΟΥ ΑΙΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΡΩΤΕΥΟΥΣΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

 

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in GLOSSOLOGY and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.