Χρύσανθος Νοταράς, ο αστρονόμος (IC)


(CYNECHEIA APO  12/06/17)

Στο πίσω μέρος του δίσκου («mater») σχεδιάζονται συνήθως διάφορες κλίμακες170 που χρησιμεύουν στις διάφορες εφαρμογές του αστρολάβου, και ποικίλουν από σχεδιαστή σε σχεδιαστή, αλλά συνήθως περιλαμβάνουν καμπύλες για τις χρονικές μετατροπές, ένα ημερολόγιο για τη μετατροπή της ημέρας του μήνα σε θέση του Ήλιου στην εκλειπτική, τριγωνομετρικές κλίμακες, και μια βαθμολόγηση 360ο γύρω  από την πίσω άκρη. Άλλος ένας χάρακας («alidade171») , είναι συνδεμένος με το πίσω172 μέρος του οργάνου. Όταν ο αστρολάβος κρατιέται κάθετα, το «alidade» μπορεί να περιστρέφεται και έτσι μπορεί να διαβαστεί το ύψος (σε μοίρες) από την κλιμακωτή άκρη του αστρολάβου ενός αστεριού (σ.σ. ή ενός αντικειμένου), που βρίσκεται κατά μήκος του, και από αυτό προκύπτει και το όνομα αστρολάβος: «άστρο» + «λαμβάνω» = που παίρνω το άστρο).

image

48. “Universal Astrolabe” (η ρήτη βρίσκεται στις 23,4ο για τις 24/1/2007, 18:47 – ανάλογα με την περιστροφή της ρήτης, παίρνουμε και το ζητούμενο γ. πλάτος – μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε σε οποιοδήποτε γ. πλάτος). Σ’ αυτό το είδος αστρολάβου, έχουμε ένα χάρτη του ουρανού, όπως αυτός φαίνεται απ’ όλα τα μέρη του κόσμου. Περιστρέφουμε τη ρήτη ανάλογα με τις συντεταγμένες του τόπου που μας ενδιαφέρει. Έτσι παίρνουμε τη μορφή του ουρανού που μας ενδιαφέρει, και απορρίπτουμε τον υπόλοιπο ουρανό, καθώς το σύστημα συντεταγμένων έρχεται πάνω μόνο από ορισμένους αστερισμούς (η ρήτη καταλαμβάνει έκταση μικρότερη του χάρτη). Ο “Universal Astrolabe” μπορεί να προκύψει απ’ το Σφαιρικό Αστρολάβο (ουράνια σφαίρα) αν πάρουμε τη στερεογραφική προβολή των ουρανίων σωμάτων του δευτέρου πάνω στο επίπεδο του ισημερινού.

Όμως, αν κάποιος «ήθελε να  χρησιμοποιήσει τον ίδιο αστρολάβο σε διαφορετικούς τόπους θα έπρεπε να έχει πάρει μαζί του διαφορετικές πλάκες, καθεμία από τις οποίες θα έπρεπε να είναι χαραγμένη για διαφορετικό κλίμα, όπως ονόμαζαν το γεωγραφικό πλάτος οι Βυζαντινοί. Το «ελάττωμα» αυτό ξεπεράστηκε τον 11ο μ.Χ. αι. όταν εφευρέθηκε ένα είδος (σ.σ. στερεογραφικής) προβολής της σφαίρας σε επίπεδο, η οποία ήταν ανεξάρτητη του γεωγραφικού πλάτους του τόπου (σ.σ. κάτι που μας ενδιαφέρει, όπως θα δούμε παρακάτω, και για το τεταρτημόριο). Οι «αστρολάβοι παντός κλίματος» (σ.σ. ίσως οι «universal astrolabe») που βασίζονταν σε αυτού του είδους την προβολή έπασχαν όμως από άλλου είδους ελαττώματα, έτσι ώστε ο συνηθισμένος αστρολάβος διατηρήθηκε εν χρήσει ως το τέλος του 17ου αι».

Διακεκριμένος μαθητής του Ν. Γρηγορά υπήρξε ο Ισαάκ Αργυρός173. Δύο από τα έργα του έχουν τους τίτλους: «Ισαάκ μοναχού του Αργυρού μέθοδος κατασκευής αστρολαβικού οργάνου, έτι δε και απόδειξις λογική των εν αυτώ καταγραφομένων μεταφορικώς από των εν τη σφαιρική επιφανεία εις επίπεδον» και «Εκ της εξηγήσεως του περσικού αστρολάβου». Απ’ ότι φαίνεται174, ο Χρύσανθος διέθετε την παραπάνω μέθοδο, με ότι συναπάγεται αυτό. Τον 16ο αι. ο Johannes Stoffler δημοσίευσε το «Elucidatio fabricate ususque astrolabii», ένα εγχειρίδιο κατασκευής και χρήσης αστρολάβου.
Ο αστρολάβος χρησιμοποιήθηκε τόσο από τους αστρονόμους όσο και από τους αστρολόγους. Ήταν το βασικότερο εργαλείο για τη διδασκαλία της αστρονομίας κατά το Μεσαίωνα και κατά την Αναγέννηση. Ακόμη, ήταν το κύριο όργανο πλοήγησης μέχρι και την εφεύρεση του εξάντα175 τον 18ο αιώνα. Στην πλοήγηση με βάση τον ουρανό, ο παρατηρητής παρατηρούσε τον Ήλιο, τη Σελήνη, τα άστρα, για να μετρήσει το γεωγραφικό του πλάτος (την εποχή του Χριστόφορου Κολόμβου ήταν συνήθως αδύνατη η μέτρηση του γεωγραφικού μήκους) κάτι που ήταν γνωστό από τα αρχαία χρόνια. Έτσι, ο Κολόμβος, στο πρώτο του ταξίδι, έκανε τουλάχιστον πέντε διαφορετικές προσπάθειες να μετρήσει το γεωγραφικό του πλάτος, με τη βοήθεια του ουρανού, απ’ τις οποίες καμία δεν ήταν επιτυχής176. To σημαντικότερο εργαλείο που χρησιμοποίησε ήταν το (μεταλλικό) τεταρτημόριο, με το οποίο θα μετρούσε το ύψος του Πολικού Αστέρα από τον ορίζοντα. Ακόμη, είχε μαζί του και έναν αστρολάβο, τον οποίο προσπάθησε να χρησιμοποιήσει μία φορά, αλλά τον εμπόδισε η κακοκαιρία (το τεταρτημόριο είχε ακρίβεια ±1ο, ενώ ο αστρολάβος λίγο μικρότερη). Επίσης, όταν ο Vasco de Gama έφθασε στον κόλπο της Αγ. Ελένης, κατά το πρώτο ταξίδι του γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος, το 1497, πήγε στην ξηρά και έφτιαξε έναν μεγάλο ξύλινο αστρολάβο για να καθορίσει τη θέση του. Δεν μπορούσε να πάρει μια αξιόπιστη μέτρηση του ύψους του Ήλιου από το κατάστρωμα του πλοίου του, με το φορητό του αστρολάβο.

image

49. Χριστιανοί αστρονόμοι του 12ου αιώνα (από μικρογραφία ψαλτηρίου). Το κεντρικό πρόσωπο παρατηρεί ένα άστρο με τον αστρολάβο, ενώ δεξιά ένας βοηθός διαβάζει τους αστρονομικούς πίνακες. Ένας άλλος, αριστερά, σημειώνει τα αποτελέσματα των παρατηρήσεών τους.

 

 image

50. Μπροστά (αριστερή εικόνα) και πίσω μεριά αστρολάβου .

Οι αστρολόγοι των ευρωπαϊκών εθνών χρησιμοποίησαν τους αστρολάβους για να κατασκευάσουν ωροσκόπια177. Στον Ισλαμικό κόσμο χρησιμοποιήθηκε βασικά για αστρονομικές μελέτες, αν και τον χρησιμοποίησε και η αστρολογία.

Οι κλασικοί αστρολάβοι είχαν συνήθως μέγεθος από 15 έως 20 cm διάμετρο. Έχουν σωθεί μόνο ορειχάλκινοι, αλλά χωρίς αμφιβολία θα είχαν κατασκευαστεί και αστρολάβοι από χαρτί και χαρτόνι.

image

51. “Equinoctial Astrolabe” (η μορφή του είναι για τις 24/1/2007, 18:37, για γ. μήκος 15ο και γ. πλάτος 41ο Ν (άποψη από τον ουρανό).

Τέσσερις τύποι μεσαιωνικών αστρολάβων178 (που φαίνονται και στις εικόνες) είναι οι εξής: α) Ο «στάνταρ» (ή «τυπικός» ή «συνηθισμένος») αστρολάβος («Astrolabe») (όταν στην παρούσα εργασία αναφερόμαστε σε «αστρολάβο», μιλάμε γι’ αυτόν τον τύπο αστρολάβου), ο οποίος είχε κατασκευαστεί με βάση τη στερεογραφική προβολή179. Αυτός ο αστρολάβος, όπως ήδη αναφέραμε, είχε πολλά «plates», για τα διάφορα γ. πλάτη (ανάλογα με τη μορφή του ουρανού που «βλέπει» το κάθε γ. πλάτος). Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι ήταν ένα εν μέρει γενικό όργανο. Αν μπορούσαμε να βάλουμε σε έναν αστρολάβο τη στερεογραφική προβολή όλων των ουράνιων αντικειμένων, δηλαδή το πώς φαίνεται ο ουρανός απ’ όλα τα γεωγραφικά πλάτη του κόσμου (κάτι που γίνεται από τον σφαιρικό αστρολάβο αλλά σε σφαιρική μορφή, ενώ εμείς θέλουμε σε μορφή χάρτη), τότε αυτός ο αστρολάβος θα ήταν ένας πραγματικά «Γενικός και Παγκόσμιος (για όλα τα γεωγραφικά πλάτη) Αστρολάβος», χωρίς να έχει την απαίτηση κάθε φορά που αλλάζουμε γ. πλάτος, να αλλάζουμε και πλάκα (Αυτός ο Γενικός αστρολάβος, πρέπει να αντιστοιχεί στον «Universal Astrolabe», στον οποίο δεν χρειάζεται πλέον να κουβαλάμε πολλές πλάκες – έτσι όταν βρισκόμαστε σε κάποιο συγκεκριμένο γ. πλάτος, είτε (ίσως) κρύβουμε το τμήμα του ουρανού που δεν φαίνεται από εκείνον τον τόπο (αφανείς αστερισμούς) και αυτό που μας μένει είναι ο ουρανός που μπορεί να δει κανείς από εκείνο το γ. πλάτος (αειφανείς και αμφιφανείς αστερισμοί) (όπως και στο επιπεδόσφαιρο), είτε περιστρέφουμε κατάλληλα τη ρήτη (άρα το σύστημα συντεταγμένων – τις γραμμές και τα τόξα) και την τοποθετούμε ανάλογα με το γ. πλάτος που μας ενδιαφέρει, οπότε τα ουράνια σώματα που βρίσκονται κάτω από τη ρήτη, είναι αυτά που είναι ορατά απ’ το συγκεκριμένο γ. πλάτος, ενώ όσα βρίσκονται πέρα απ’ αυτήν δεν φαίνονται (κάτι που συμβαίνει και στην εικόνα του «Universal Astrolabe», που παραθέσαμε παραπάνω)). β) Ο «ισημερινός αστρολάβος» («Equinoctial»), του οποίου η ονομασία οφείλεται στη διαφοροποίησή του ως προς το σύστημα συντεταγμένων. γ) Ο «Universal» («Παντός κλίματος», δηλαδή «παντός γεωγραφικού πλάτους» ή «Παγκόσμιος», δηλαδή για όλους τους τόπους) αστρολάβος. Δεν χρειάζεται πλάκες («plates») και είναι γενικής χρήσης αστρολάβος. Είναι η γενικότερη εκδοχή του απλού αστρολάβου. δ) Ο «Spherical Astrolabe» (σφαιρικός αστρολάβος), στον οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως, και ισχύει κι αυτός για όλους τους τόπους (αρκεί να γίνουν οι κατάλληλες ρυθμίσεις). Είναι παρόμοιος με την «Υδρόγειο Σφαίρα», μόνο που αντί για τις ηπείρους έχει πάνω του σχεδιασμένους του αστέρες και όλα τα ουράνια αντικείμενα.

image

52. “Linear Astrolabe” (ίσως μερκατοριανή προβολή).

Όμως, το παραπάνω σπουδαίο επίτευγμα της Παρατηρησιακής Αστρονομίας (ο αστρολάβος), ξεχάστηκε με την εφεύρεση του τηλεσκοπίου και την ανάπτυξη της σφαιρικής αστρονομίας και τριγωνομετρίας.

(CYNEXIZETAI) 

Νικολάου Κυριακού

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ
ΤΟΜΕΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ
ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

170 Οι πιο συνηθισμένες κλίμακες του οργάνου είναι: του ζωδιακού κύκλου, του ημερολογίου, το μοιρογνωμόνιο.

171 Το «alidade» ονομάζεται επίσης και διπλός κανόνας (=χάρακας) (ίσως να σχετίζεται με τον «διπλό αστρολάβο» που κατασκεύασε ο Χρύσανθος. Είναι ο δείκτης που είναι αντίστοιχος και με το νήμα για το τεταρτημόριο, που μπορεί να περιστρέφεται γύρω από το όργανο (με κέντρο τον Πόλο) και η θέση του μπορεί να βρεθεί από την κλίμακα των μοιρών.

172 Με το πίσω μέρος των Ισλαμικών αστρολάβων, μπορούσε να βρεθεί η κατ/νση της Μέκκας. Ακόμη υπήρχαν μαθηματικές κλίμακες για τα ημίτονα και τα συνημίτονα. Στους Ευρωπαϊκούς αστρολάβους υπήρχε ένα τετράγωνο για τη μετατροπή ανάμεσα σε «unequal» και «equal hours».

173 Αργυρός Ισαάκ (1310 – 1372). Μοναχός, θεολόγος, μαθηματικός και αστρονόμος. Είναι ο σημαντικότερος μελετητής και ερμηνευτής της αστρονομίας του Πτολεμαίου. Έγραψε πολλές εργασίες στα μαθηματικά και την αστρονομία και 3 θεολογικές πραγματίες αντιπαλαμικού περιεχομένου.
174 Βλ. Ε. Νικολαΐδη, Οι πατριαρχικές αποστολές στη Μόσχα τον 17ο αι…
175 Αστρονομικό όργανο το οποίο χρησιμεύει στη μέτρηση των γωνιακών αποστάσεων μεταξύ των αστέρων (έχει σήμερα αντικατασταθεί από τον θεοδόλιχο, το όργανο που χρησιμοποιούν και οι τοπογράφοι).

176 Γι’ αυτές τις προσπάθειες δείτε: http://www.columbusnavigation.com/cn.shtml
177 Το ωροσκόπιο είναι η γραφική αναπαράσταση του ηλιακού μας συστήματος, η οποία δείχνει τις θέσεις των πλανητών και τις μεταξύ τους αποστάσεις. Το ωροσκόπιο υπολογίζεται με βάση την ημερομηνία, τον τόπο (γεωγραφικό μήκος και πλάτος) και την ακριβή ώρα γέννησης. Πολλοί από τους παλιούς αστρολάβους είχαν τα αστρολογικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα που επέτρεπαν στον χρήστη να καθορίσει τα ωροσκόπια. Η δημιουργία ενός ωροσκοπίου απαιτεί τη γνώση των θέσεων όχι μόνο των πλανητών αλλά και της θέσης του Ήλιου στην εκλειπτική για μια ορισμένη ημέρα και ώρα. Ο αστρολόγος ερμηνεύει τις παραπάνω θέσεις για να συμβουλέψει τον πελάτη του. Ο αστρολάβος ήταν κατάλληλος για τον καθορισμό ενός ωροσκοπίου καθώς οι αστρολόγοι δίνουν μεγάλη έμφαση στη θέση της εκλειπτικής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίαζαν η συγκεκριμένη μοίρα της εκλειπτικής στον ανατολικό ορίζοντα (ανερχόμενη), και στο δυτικό ορίζοντα (κατερχόμενη), καθώς επίσης και στον μεσημβρινό (η μοίρα της μεσουράνησης). Κατά τη χρήση, τοποθετούμε στον αστρολάβο την ημέρα και την ώρα που μας ενδιαφέρει (για γέννηση, θάνατο, στέψη,…) και οι ζητούμενες μοίρες της εκλειπτικής βρίσκονται άμεσα. Σύμφωνα με τον Ε. Νικολαΐδη, «φαίνεται ότι ο Χρύσανθος χρησιμοποιούσε, εκτός των άλλων, τον αστρολάβο για την κατασκευή των περίφημων αστρολογικών  θεματίων, μ’ άλλα λόγια για να κατασκευάσει ωροσκόπια (σ.σ. βλ. το σχετικό κεφάλαιο της παρούσης εργασίας)» (βλ. Ορθοδοξία και Φυσικές Επιστήμες, σ. 79).
178 Βλ. http://www.autodidacts.f2s.com/astro/index.html.
179 βλ. παρακάτω.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in NEWS FROM SYNPAN and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.