Ο μύθος των Ζηλωτών της Θεσσαλονίκης (B)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 13/09/16)

Μία εξέταση προσώπων και γεγονότων είναι απαραίτητη ώστε να κατανοήσουμε τι ήταν τελικά οι Ζηλωτές. Το καλοκαίρι του 1342 ο Θεόδωρος Συναδηνός, παλιός φίλος του Καντακουζηνού, μετά από πολύ δισταγμό αποφάσισε να προσχωρήσει. Ωστόσο είχε αργήσει υπερβολικά με αποτέλεσμα οι διαθέσεις του να γίνουν γνωστές στους αντιφρονούντες οι οποίοι ξεσήκωσαν εναντίον του το δήμο της Θεσσαλονίκης. Ο Συναδηνός και άλλοι 1000 άντρες μέλη της φρουράς της Θεσσαλονίκης καθώς και υποστηρικτές του Καντακουζηνού αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη και να ενωθούν με τον Καντακουζηνό, ο οποίος εντωμεταξύ είχε φθάσει στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Σύντομα στη Θεσσαλονίκη κατέφθασε επικεφαλής ενός ισχυρού στρατού και στόλου και ο Αλέξιος Απόκαυκος, ο ουσιαστικός επικεφαλής της αντιβασιλείας. Ο έπαρχος Μιχαήλ Μονομάχος εγκαταστάθηκε ως κυβερνήτης της πόλης. Ο Συναδηνός και οι περισσότεροι Θεσσαλονικείς βλέποντας τη δυσχερή θέση του Καντακουζηνού τον εγκατέλειψαν και προσχώρησαν στον Απόκαυκο.8

Από την αρχή του 1343 η τύχη του Καντακουζηνού αλλάζει. Η Θεσσαλία και η Δυτική Μακεδονία προσχωρούν ενώ το καλοκαίρι καταφθάνει ένας ισχυρός στρατός Τούρκων συμμάχων. Ο Αλέξιος Απόκαυκος αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη Θεσσαλονίκη, η οποία στη συνέχεια πολιορκείται ανεπιτυχώς από τον Καντακουζηνό. Κατά την διάρκεια της πολιορκίας οι πολίτες της Θεσσαλονίκης έπεσαν σε δυσμενή θέση λόγω των ελλείψεων. Σε αυτή την κρίσιμη κοινωνική και   οικονομική κατάσταση, οι πολιτικοί αντίπαλοι ήταν εκείνοι που την πλήρωσαν πρώτοι. Δύο πολίτες, ένας από την αριστοκρατία και ένας από τη μεσαία τάξη, δολοφονήθηκαν στη μέση της αγοράς, ενώ άλλοι οπαδοί του Καντακουζηνού εξορίστηκαν ή αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη (π.χ. ο Δημήτριος Κυδώνης).9

Από το 1344 διοικητής της Θεσσαλονίκης ήταν ο γιος του Αλέξιου Απόκαυκου, ο Ιωάννης. Φαίνεται πως δυσανασχετούσε με την ισχύ των Ζηλωτών, οπωσδήποτε τους θεωρούσε μια απειλή στην δική του εξουσία. Οπότε άρχισε να προσεταιρίζεται τους Καντακουζηνικούς της Θεσσαλονίκης. Τελικά συγκέντρωσε αρκετή ισχύ ώστε να δολοφονήσει τον ηγέτη τους Μιχαήλ Παλαιολόγο και να συλλάβει αρκετούς άλλους Ζηλωτές, χωρίς να προκαλέσει καμία αντίδραση στο δήμο.

Το Σεπτέμβριο του 1345 (ή πολύ πιθανότερα την άνοιξη του 1346)10 ο Ιωάννης αποφάσισε να προσχωρήσει στον Καντακουζηνό. Συγκάλεσε συνέλευση όλων των αρχόντων της πόλης, στην οποία εξέφρασε τη βούλησή του, ενώ οι λίγοι διαφωνούντες Ζηλωτές αναγκάστηκαν και εκείνοι να συμφωνήσουν· μεταξύ αυτών ήταν και ο Ανδρέας Παλαιολόγος, πιθανότατα κάτι σαν «δήμαρχος» της Κάτω παραθαλάσσιας γειτονιάς.11 Αμέσως συστάθηκε πρεσβεία προς τη γειτονική Βέροια,όπου διοικητής ήταν ο γιος του Καντακουζηνού Ματθαίος, ώστε να διαπραγματευτεί τους όρους παράδοσης. Σύμφωνα με αυτούς θα παραχωρούνταν ατέλεια στη Θεσσαλονίκη, ενώ οι άρχοντές της θα λάμβαναν περαιτέρω προνόμια και γαίες.

Τα νέα της συμφωνίας έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό στη Θεσσαλονίκη, ωστόσο ο Ανδρέας Παλαιολόγος είτε γιατί δεν κέρδισε προσωπικά όσα περίμενε, είτε γιατί ήθελε να μείνει πιστός στην αντιβασιλεία, αποφάσισε να παίξει το τελευταίο του χαρτί. Κατέφυγε στη γειτονιά των παραθαλασσίων που διοικούσε και τους ξεσήκωσε. Ο Ιωάννης Απόκαυκος επικεφαλής περίπου 800 ανδρών (μεταξύ των οποίων και της φρουράς της πόλης) δεν έκανε την πρώτη κίνηση να επιτεθεί, αναμένοντας το στρατιωτικό απόσπασμα από τη Βέροια. Όμως έτσι άφησε τους Ζηλωτές να αναδιοργανωθούν και να καλούν τον υπόλοιπο δήμο σε εξέγερση, ο οποίος ως τότε δεν είχε πάρει σαφή θέση. Εντούτοις την τελική έκβαση καθόρισε ένας Γεώργιος Κωκαλάς, στρατιωτικός διοικητής, ο οποίος ως τότε είχε παραμείνει στο πλευρό του Απόκαυκου. Ο Κωκαλάς αποφάσισε να αλλάξει στρατόπεδο και το ίδιο βράδυ κάλεσε την στρατιωτική φρουρά της πόλης να μην πολεμήσει, ενώ παράλληλα ξεσήκωσε και τον υπόλοιπο δήμο κατά του Απόκαυκου. Όταν το επόμενο πρωί ξεκίνησε η μάχη, οι στρατιώτες αρνήθηκαν να πολεμήσουν και οπισθοχώρησαν, με αποτέλεσμα οι Ζηλωτές να γίνουν εύκολα κύριοι της κατάστασης και ο Απόκαυκος και άλλοι 100 περίπου να συλληφθούν. Οι Ζηλωτές όμως δεν μπορούσαν να ελέγξουν πλήρως την ορμή του δήμου που είχαν ξυπνήσει. Την επόμενη μέρα ο δήμος εξεγέρθηκε πάλι, με αφορμή φήμες για εξέγερση των συλληφθέντων, και πολιόρκησε την ακρόπολη όπου κρατούνταν, απαιτώντας να παραδοθούν οι συλληφθέντες. Ο δήμος που κατοικούσε στην ακρόπολη, λόγω φόβου πιθανού πλιάτσικου ή άλλων έκτροπων του υπόλοιπου δήμου στην ακρόπολη, αναγκάστηκε να τους παραδώσει με αποτέλεσμα όλοι τους να εκτελεστούν επί τόπου. Ακολούθησαν και άλλες λεηλασίες και σφαγές ανά την πόλη και ανάμεσα τους δεν  γλίτωσε ούτε ο ένας από τους πρέσβεις στον Ματθαίο Καντακουζηνό, αν και μπατζανάκης του Κωκαλά, ο Φαρμάκης.12

Οι εξελίξεις στη συνέχεια στην αυτοκρατορία ήταν ραγδαίες. Μεταξύ 1343-1349 ο Σέρβος βασιλιάς Στέφανος Δουσάν έγινε κύριος της Μακεδονίας, Θεσσαλίας και Ηπείρου, εκτός της Θεσσαλονίκης. Στις αρχές του 1347 ο Καντακουζηνός μπήκε νικητής στην Κωνσταντινούπολη και πάραυτα πρότεινε συγκυβέρνηση στην Άννα της Σαβοΐας και στον δεκαπεντάχρονο τότε Ιωάννη Ε΄. Ορισμένες πόλεις όμως, μεταξύ των οποίων και η Θεσσαλονίκη, αρνήθηκαν να αποδεχτούν τη νέα κατάσταση πραγμάτων. Έτσι οι δύο τότε διοικητές της Θεσσαλονίκης, ο Αλέξιος Μετοχίτης και ο Ανδρέας Παλαιολόγος αρνήθηκαν το 1349 να δεχτούν το Γρηγόριο Παλαμά, στενό φίλο του Καντακουζηνού, ως μητροπολίτη Θεσσαλονίκης. Ο Καντακουζηνός υποσχέθηκε προνόμια προκειμένου να κερδίσει τους Θεσσαλονικείς, αλλά ο Ανδρέας Παλαιολόγος έκαψε δημοσίως τις επιστολές του. Η ενέργεια αυτή ανησύχησε τον Αλέξιο Μετοχίτη που την θεώρησε αδιανόητη, ως μια διακήρυξη ανεξαρτησίας από την αυτοκρατορία. Δίχως να χάσει χρόνο ξεσήκωσε το δήμο. Ο δήμος επικράτησε εύκολα απέναντι στον Παλαιολόγο και τους παραθαλασσίους και λεηλάτησε τις περιουσίες τους. Ο Ανδρέας Παλαιολόγος βρήκε καταφύγιο στο Στέφανο Δουσάν και στη συνέχεια στο Άγιο Όρος. Όμως η δύναμη των Ζηλωτών δεν είχε σβήσει τελείως. Άρχισαν να έρχονται σε επαφή με το Στέφανο Δουσάν προτείνοντάς του προσχώρηση. Ο Αλέξιος Μετοχίτης που αντελήφθη τις διαπραγματεύσεις κάλεσε τον Καντακουζηνό να έρθει στην πόλη επειγόντως προτού περιέλθει στα χέρια των Σέρβων. Την άνοιξη του 1350 ο Καντακουζηνός κατέφθασε μαζί με τον Ιωάννη Ε΄ προκειμένου να δείξει τις συμφιλιωτικές διαθέσεις του. Συγκάλεσε εκκλησία όλου του δήμου όπου εξέθεσε τα ατοπήματα των Ζηλωτών και στη συνέχεια χωρίς καμία αντίδραση τους συνέλαβε και τους οδήγησε δέσμιους στην  Κωνσταντινούπολη.13

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

8 Γρηγοράς, I, σ. 633-634· Καντακουζηνός, II, σ. 233-237.

9 Γρηγοράς, I, σ. 673-676· Καντακουζηνός, II, σ. 393-394.

10 Στο 22ο Διεθνές Συνέδριο Βυζαντινών Σπουδών στη Σόφια τον Αύγουστο του 2011, ο Dan Ioan Mureşan αμφισβήτησε την καθιερωμένη χρονολογία που έδινε ένα Βραχύ Χρονικό (ed. P.Schreiner, Byzantinischen Kleinchroniken, Βιέννη 1975-1979, no. 49) με τον ισχυρισμό ότι το συγκεκριμένο χρονικό και σε άλλα σημεία του δεν είναι ακριβές. Τελικά τοποθέτησε την εξέγερση στην άνοιξη του 1346 με βάση την χρονολογική αλληλουχία των γεγονότων στην Ιστορία του Καντακουζηνού (ο Καντακουζηνός εξιστορεί την εξέγερση του 1345 ανάμεσα στην στέψη του Στέφανου Δουσάν τον Απρίλιο του 1346 στις Σέρρες και στην δική του στέψη στην Αδριανούπολη το Μάιο του 1346). Βλ. D.I. Mureşan, “Pour une nouvelle datation du massacre de l’aristocratie de Thessalonique”, στο Proceedings of the 22nd International Congress of Byzantine studies, Sofia 22-27 August 2011. Volume II: Abstracts of Round Table Communications, Σόφια 2011, σ. 227-228.

11 Ο Ανδρέας Παλαιολόγος δεν αναφέρεται ρητά ως δήμαρχος από τον Καντακουζηνό. Φέρεται μόνο να κατείχε την «αρχή των παραθαλασσίων», οι οποίοι δεν ήταν τίποτα άλλο από τους κατοίκους στο παραθαλάσσιο τμήμα της πόλης δίπλα στο λιμάνι, και ως εκ τούτου πολλοί ήταν ναυτικοί (ή πιθανώς ασχολούνταν και με άλλα επαγγέλματα της θάλασσας) (Καντακουζηνός, ΙΙ, σ. 575). Άλλωστε, η Θεσσαλονίκη ήταν χωρισμένη σε γειτονιές με βάση το ενοριακό σύστημα σίγουρα τον 15ο αι., ενώ μάλιστα γνωρίζουμε ότι τουλάχιστον τον 11ο αι. υπήρχε ένας γειτονιάρχης (βλ. Η. Lowry, “Portrait of a city: the population and topography of Ottoman Selânik (Thessaloniki) in the year 1478”, Δίπτυχα 2 (1980-1981), σ. 254-293. Είναι πολύ πιθανό λοιπόν και ο Ανδρέας Παλαιολόγος να είχε ένα τέτοιας φύσεως αξίωμα. Βλ. επίσης Matschke, Thessalonike und die Zeloten, σ. 24-27, για αυτήν την εξήγηση. Έχει προταθεί η υπόθεση ότι ο Ανδρέας Παλαιολόγος ήταν επικεφαλής μιας επίσης υποθετικής συντεχνίας των ναυτικών (βλ. Sjuzjumov, ό.π., σ. 28). Αυτό όμως φαντάζει απίθανο, όχι μόνο για το γεγονός ότι πιθανότατα οι συντεχνίες είχαν εξαφανιστεί ήδη από το 12ο αι., αλλά και επειδή δεν υπήρχε ποτέ μνεία σε κάποια «συντεχνία των ναυτικών».

12 Καντακουζηνός, II, σ. 568-582. Κάποιοι που συμμετείχαν στο πλευρό του Απόκαυκου γλίτωσαν χωρίς να είναι ξεκάθαροι οι λόγοι. Ανάμεσά τους είναι ο Γεώργιος Ισάρις (βλ. Γρηγόριος Ακίνδυνος, Επιστολές, επιστολή 59) και ο έτερος πρέσβης στον Ματθαίο Καντακουζηνό, ο Νικόλαος Καβάσιλας.

13 Καντακουζηνός, ΙΙΙ, σ. 104-105, 108-111 και 117-118. Μία ακόμη από τις αντιφάσεις του Καντακουζηνού είναι ότι ενώ λέει πως λίγο πριν καταφθάσει ο δήμος και οι Ζηλωτές στασίαζαν (πάλι!) κατά των «αρίστων». Ωστόσο μόλις κατέφθασε εκείνος, οι διαφορές λύθηκαν και “ολόκληρη η πόλη χαιρόταν”.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.