ΑΡΧΑΙΑ ΓΡΑΙΚΙΑ-ΙΤΑΛΙΑ ΗΤΟΙ Η ΜΙΚΡΑ ΕΛΛΑΣ (V)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  26/08/2016)

Οι Ετρούσκοι (περ. 700-200 π.Χ.) Οι Ετρούσκοι ήταν μέχρι πρόσφατα οι μεγάλοι αδικημένοι στην επιστημονική εξέταση της αρχαιότητας είτε διότι η μελέτη των Ελλήνων και Ρωμαίων απορρόφησε για πολλές δεκαετίες τους αρχαιολόγους και ιστορικούς, είτε διότι τα μεγάλα ανα- πάντητα ερωτηματικά που ανέκυψαν όταν άρχισε να αναπτύσσεται το ενδιαφέρον για τον προ-Λατινικό πολιτισμό, αποθάρρυναν τους μελετητές. Οι Ετρούσκοι όμως είναι οι θεμελιωτές του πρώτου ιταλικού πολιτισμού και η κατανόηση της δημιουργίας και ανα- πτύξεως του ρωμαϊκού πολιτισμού προϋποθέτει την αρχαιολογική και ιστορική εξέτα- ση τους σε βάθος Ετρούσκους ή Τούσκους ονόμασαν οι Ρωμαίοι τους γείτονές τους στην σημερι- νή Τοσκάνη ενώ οι Έλληνες τους ονόμαζαν Τυρσηνούς ή Τυρρηναίους αλλά οι ίδιοι ονόμαζαν τους εαυτούς τους Ῥασέννα (Ταρασένα, Ταρσένα;).111 Ο πολιτισμός που ανέπτυξαν οι Ετρούσκοι στην κεντρική Ιταλία από τον ΣΤ’ μέχρι τον Δ’ αιώνα π.Χ. όφειλε πολλά στην συνάντησή τους με τους Έλληνες αλλά διατήρησε και πολλά γηγενή στοιχεία. Οι Ετρούσκοι ίδρυσαν πόλεις-κράτη, ανέπτυξαν το εμπόριο και την ναυτιλία στην Τυρρηνική Θάλασσα, χρησιμοποίησαν αλφαβητική γραφή για να αποτυπώσουν την γλώσσα τους, υπήρξαν εξαιρετικοί τεχνίτες μεταλλικών και πήλινων καλλιτεχνη- μάτων, καλοί αγρότες, έμποροι και πολεμιστές. Στην μεγάλη τους ακμή επεκτάθηκαν βόρεια μέχρι τον Πάδο ποταμό ενώ στα νότια κατέλαβαν το Λάτιο και φυσικά την Ρώμη. Καταγωγή Ποιοι ήταν όμως οι Ετρούσκοι και από πού ήρθαν; Ενώ για άλλους αρχαίους λαούς διαθέτουμε πολλές πληροφορίες και λεπτομέρειες για την προέλευσή τους, η κα- ταγωγή των Ετρούσκων αποτελεί αρχαιολογικό μυστήριο και έχει απασχολήσει εντο- νότατα την επιστημονική κοινότητα για περίπου δύο αιώνες. Το κεντρικό ερώτημα είναι εάν οι Ετρούσκοι ήταν γηγενείς ή ήρθαν στην Ιταλία από την Μ. Ασία ή από περιοχή βορείως των Άλπεων. Την διαμάχη άνοιξαν ουσιαστικά οι αρχαίοι ιστορικοί Ηρόδοτος και Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς. Ο πρώτος υποστήριξε ότι οι Ετρούσκοι ήταν συγγενείς των Λυδών της Μικράς Ασίας, μέρος των οποίων (Πε- λασγοί;) εξαιτίας λιμού στην περιοχή τους και υπό την καθοδήγηση του αρχηγού τους Τυρρηνού αναγκάσθηκαν σε απροσδιόριστο χρόνο να μεταναστεύσουν στην Ιταλία.112 Ο ιστορικός Διονύσιος από την Αλικαρνασσό, όμως, παρατήρησε ότι υπήρχαν πολλές διαφορές ανάμεσα στους Λυδούς και στους Ετρούσκους και συνεπέρανε ότι οι δεύτε- ροι πρέπει να ήταν γηγενείς.113 Αρχικά, είχε γίνει αποδεκτή η ανατολική προέλευση των

Ετρούσκων, οι οποίοι είχε θεωρηθεί ότι είχαν έρθει από την Μικρά Ασία κατά τον Η’ αιώνα π.Χ.114 Τα σημερινά αρχαιολογικά ευρήματα, όμως, δεν δείχνουν καμία εισβολή Ετρούσκων στον πολιτισμό Βιλλανόβα είτε από τα ανατολικά είτε από τα βόρεια, ενώ η ανατολίζουσα ετρουσκική περίοδος δείχνει να είναι αποτέλεσμα του εμπορίου και των ανταλλαγών με τους λαούς της Αν. Μεσογείου. Ακόμη, έχει βρεθεί ότι οι πόλεις των Ετρούσκων αντικατέστησαν τα χωριά του πολιτισμού Βιλλανόβα, όπως διαπιστώνει κανείς αμέσως στους Βηίους (Veii), βόρεια της Ρώμης. Επίσης, συνεχίσθηκε από τους Ετρούσκους η χρήση των ίδιων ταφικών χώρων στις θέσεις του πολιτισμού Βιλλανόβα, μόνο που εκείνοι ενταφίαζαν τους νεκρούς τους αντί να τους καίνε.115 Με άλλα λόγια υπάρχουν πολλές ενδείξεις που στηρίζουν την άποψη ότι ο Ετρουσκικός πολιτισμός ήταν ντόπιος και αναπτύχθηκε στην Ιταλία σταδιακά.116 Αρχικά, βέβαια, οι Ετρούσκοι ίσως ήταν μόνο μία μικρή μειοψηφία μέσα στον όγκο των πληθυσμών του πολιτισμού Βιλλανόβα. Ίσως όμως ήταν οι ίδιοι οι άνθρωποι του πολιτισμού Βιλλανόβα που όταν ήρθαν σε επαφή με τους Έλληνες και τους Ρωμαίους έγιναν γνωστοί ως Ετρούσκοι. 117 Παρ’ όλα αυτά, μια μελέτη του γενετικού υλικού (DNA) ορισμένων Ετρούσκων έδειξε ότι υπάρχουν περισσότερες βιολογικές ομοιότητες με κατοίκους της Μικράς Ασίας και της ανατολικής Μεσογείου παρά με τον σημερινό ιταλικό πληθυσμό. Άγνωστο παρα- μένει, λοιπόν, πώς εξαφανίσθηκαν σχεδόν βιολογικά οι Ετρούσκοι από την Ιταλία, εκτός εάν δεχθεί κανείς ότι ήταν μια αριστοκρατία που ήρθε από τα ανατολικά, εγκατα- στάθηκε στις περιοχές του πολιτισμού Βιλλανόβα και επιβλήθηκε στους ντόπιους.118 Επειδή όμως όλα αυτά είναι μόνο ενδείξεις, δεν έχει δοθεί ακόμη η τελική απάντηση για την καταγωγή των Ετρούσκων. Έτσι, από τα τελευταία χρόνια του 20ου αιώνα, έχει υπάρξει μια άτυπη συμφωνία μεταξύ των επιστημόνων να μην συνεχισθεί η άγονη πλέον συζήτηση για την καταγωγή των Ετρούσκων αλλά να μελετηθεί σε βάθος ο ίδιος ο πολιτισμός και η ετρουσκολογία να ασχοληθεί πλέον με τις εκφάνσεις του ετρουσκικού πολιτισμού. Εμπνευστής και κύριος εκφραστής αυτής της απόψεως ήταν ο Ιταλός μελετητής των Ετρούσκων Μάσσιμο Παλλοτίνο (Massimo Pallotino). Ο Παλλο- τίνο αλλά και το σύνολο σχεδόν των σύγχρονων ετρουσκολόγων, καταλαβαίνοντας πως πιθανότατα δεν θα βρεθούν ποτέ αδιάσειστα στοιχεία υπέρ της μίας ή της άλλης των θεωριών για την καταγωγή των Ετρούσκων, απέφυγαν το αδιέξοδο προτείνοντας μία νέα διέξοδο στο πρόβλημα. Συνεπώς, ασχέτως της προελεύσεως των Ετρούσκων, έγινε  αποδεκτό ότι τα πρωταρχικά στοιχεία που τελικά έπλασαν τον ετρουσκικό πολιτισμό εμφανίσθηκαν γύρω στο 1200 π.Χ. στην Ετρουρία, στον τόπο όπου έζησαν οι Ετρού- σκοι, και ακριβώς σ’ αυτά πρέπει πλέον να επικεντρωθεί η σύγχρονη μελέτη.119

Με αυτήν την παραδοχή έγινε γρήγορα αντιληπτό ότι ανάμεσα στους κατοίκους της Ετρουρίας είχε δημιουργηθεί μια ετρουσκική πολιτισμική «κοινή» (κοινές παρα- δόσεις, ήθη και έθιμα). Βέβαια, τα γλωσσολογικά και αρχαιολογικά στοιχεία έχουν δεί- ξει και κάποιες διαφορές στο εθνικό σώμα των Ετρούσκων, όπως συνάφεια της ετρου- σκικής με προ-ινδοευρωπαϊκές γλώσσες στη ανατολική Ετρουρία αλλά και μεγάλη πνευματική και καλλιτεχνική επιρροή του ετρουσκικού πολιτισμού από τους Έλληνες. Παρ’ όλα αυτά, η ετρουσκική ομοιογένεια είναι απολύτως εμφανής. Έτσι, λοιπόν, σή- μερα, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι, ασχέτως με την καταγωγή τους αλλά εξαιτίας των ομοιογενών επιρροών που δέχθηκαν, οι Ετρούσκοι θα φαίνεται πάντοτε στους επι- στήμονες ότι επηρεάσθηκαν από τις ανατολικές τους σχέσεις και επαφές, όπως και οι Έλληνες κατά την «ανατολίζουσα» περίοδο της αρχαϊκής τους τέχνης.120 Συνεπώς είναι εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατον να διακρίνει κανείς με τα στοιχεία που διαθέτουμε και λόγω της ενσωματώσεων των ανατολικών επιρροών στον ετρουσκικό πολιτισμό την πραγματική καταγωγή των Ετρούσκων. Πολιτική Οργάνωση & Κοινωνία Όσο λίγες και αδιευκρίνιστες είναι οι πληροφορίες που διαθέτουμε για την κα- ταγωγή των Ετρούσκων, το ίδιο λιγοστά και συγκεχυμένα είναι τα στοιχεία και για την πολιτική και κοινωνική τους ζωή και οργάνωση. Φαίνεται ότι η γεωγραφία της περιοχής βοήθησε στην δημιουργία μικρών πόλε- ων-κρατών, οι οποίες όμως δεν ενώθηκαν και δεν αποτέλεσαν ποτέ ενιαίο πολιτικά κράτος αλλά πιθανότατα μια χαλαρή ομοσπονδία. Παρότι οι κοινότητες ήταν αυτόνομα κράτη, υπήρχε η Συμμαχία ή Ένωση (λατ. concilium ή foedus) που ένωνε τις 12 με- γάλες πόλεις ή «δώδεκα […] ηγεμονίας»121). Οι 12 πόλεις είχαν κοινό ιερό αφιερωμένο στον σημαντικότερο θεό των Ετρούσκων, Βολτούμνα (Voltumna), το οποίο βρισκόταν κοντά στους Βολσίνιους (Volsinii, BAGROW, 42:B3), το σημερινό Μπολσένα (Bolsena), στις όχθες της ομώνυμης λίμνης. Εκεί, οι Άρχοντες (λατ. principes) των πόλεων συναντιόνταν σε σύνοδο (λατ. Concilium Etruscorum ή Concilium Etruriae) για κοινές λατρευτικές γιορτές και αγώνες. Η σημαντικότερη συνάντηση φαίνεται ότι ήταν αυτή που συνήλθε το 404 π.Χ. όταν άρχισε η πολιορκία των Βηίων από τους Λατίνους και έπρεπε να αποφασίσουν εάν θα βοηθούσαν την ετρουσκική πόλη. Κατά τις συγκε- ντρώσεις αυτές μάλλον ασκούνταν κριτική στους Άρχοντες ενώ οι συμμετέχοντες εξέλεγαν τον αρχηγό τους. Πάντως, είναι αμφίβολο εάν ο Συνασπισμός ήταν μια ισχυ- ρή ένωση των πόλεων ή ενεργούσε ενωμένος περιστασιακά. Οι Ετρουσκικές πόλεις ποτέ δεν απέκτησαν την έννοια και τις λειτουργίες των αρχαιοελληνικών Πόλεων, μια που φαίνεται ότι το σύνηθες πολίτευμα εάν δεν ήταν βασιλεία ήταν ολιγαρχία. Πολλές από τις ετρουσκικές πόλεις συνέχισαν και συνεχίζουν να ακμάζουν μέχρι τις μέρες μας αδιάλειπτα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Περούτζια (Perugia) που κατοικείται συνεχώς τουλάχιστον από την ετρουσκική περίοδο. Σήμερα, στέκονται ακόμη όρθια μεγάλα τμήματα του τείχους της πόλεως που πρωτοκτίσθηκε από τους Ετρούσκους μαζί με την επιβλητική αψιδωτή πύλη. Στο μουσείο της πόλεως μπορεί κανείς να θαυ- μάσει χαρακτηριστικές πήλινες ανάγλυφες τεφροδόχους αλλά και την μεγαλύτερη σε μήκος κειμένου ετρουσκική επιγραφή (εικ. Pallotino, Etruscans, plate 98).122

Κατά την πρώτη περίοδο της εγκαθιδρύσεως των πόλεων τους οι Ετρούσκοι ίσως κυβερνούνταν από τοπικούς βασιλείς (lauchme ή lauchume και λατ. lucumo πληθ. lucumones) ενώ πιθανότατα εξέλεγαν και κοινό αρχηγό αλλά σε εξαιρετικές περι- στάσεις. Ο βασιλιάς κάθε πόλεως, του οποίου τις ακριβείς αρμοδιότητες και την διαδο- χή δεν γνωρίζουμε, πρέπει να είχε την ανώτατη αρχηγία στον πόλεμο, στην διοίκηση και στην θρησκεία. Φορούσε πορφυρό μανδύα και κρατούσε σκήπτρο που έφερε στην κορυφή του αετό (λατ. fascis, εξ ου και φασισμός), ακριβώς ό,τι χρησιμοποιούσαν και οι ύπατοι (εν. consul) την περίοδο της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Δεν είναι εξακριβωμένο εάν οι Ετρούσκοι εξέλεγαν έναν κοινό αρχηγό αν και υπάρχουν αναφορές για εκλογή αρχηγού που γινόταν στην συνέλευση του Συμβουλίου των Ετρούσκων (λατ. Concilium Etruriae) από τους εκπροσώπους των δώδεκα πόλεων αλλά και για εκλογή κοινού στρατηγού.123 Μέχρι το τέλος του Ε’ αιώνα, η δύναμη των τοπικών βασιλέων μειώθηκε στα- διακά μέχρι που αντικαταστάθηκαν από ευγενείς. Έτσι, η βασιλεία μετετράπη σε αρι- στοκρατία. Η μετάβαση στο νέο πολίτευμα δεν φαίνεται να ήταν αποτέλεσμα κάποιων τοπικών γεγονότων ή αιτιών αλλά πρέπει να έγινε απλώς σε μίμηση παρόμοιων μετα- βολών ανάμεσα στους Έλληνες και στους Φοίνικες. Πιθανότατα, όταν οι Ετρούσκοι αριστοκράτες αυξήθηκαν σε αριθμό, απέκτησαν πλούτο από το εμπόριο και έλεγχο του ιερατικού κατεστημένου, ανέτρεψαν την βασιλεία και ανέλαβαν την εξουσία. Σκοπός φυσικά της μεταβολής αυτής δεν μπορούσε παρά να είναι ο διαμερισμός της εξουσίας έτσι ώστε να αποφευχθούν οι τυραννίες.

Παρ’ όλα αυτά έχει προταθεί και η πιθανότητα να μεσολάβησε μια στρατιωτική δικτατορία ανάμεσα στην αρχαϊκή μοναρχία και στην ολιγαρχία. Οι ευγενείς φρόντιζαν για την εκλογή των τριών σημαντικότερων διοικητι- κών υπαλλήλων, οι οποίοι ονομάζονταν ζηλάθ (zilath, αντίστοιχο του ρωμαίου πρόβου- λου ή πραίτωρα/praetor), μάρου (maru, αντίστοιχο του ρωμαίου αγορανόμου ή αιδί- λου/aedilis), πούρθνε (purthne, αντίστοιχο του πρυτάνεως ή του ρωμαίου δικτάτο- ρα/quaestor). Οι υπάλληλοι αυτοί είχαν ετήσια θητεία αλλά δεν γνωρίζουμε τα ακριβή καθήκοντά τους.124 Οι πληροφορίες μας για τον τρόπο που εφήρμοσαν οι Ετρούσκοι τα πολιτικά συστήματα της βασιλείας και της ολιγαρχίας είναι πολύ περιορισμένες και δεν μας επιτρέπουν τίποτα περισσότερο από μια περιγραφή και ορισμένες υποθέσεις. Όσοι από τους κατοίκους δεν ήταν ευγενείς, ήταν ημι-ελεύθεροι χωρικοί (πε- λάτες), δουλοπάροικοι ή σκλάβοι. Η απουσία ή η αμυδρή ύπαρξη μεσαίας τάξεως είναι χαρακτηριστικό της ετρουσκικής κοινωνίας. Πάντως ο διαχωρισμός μεταξύ κυβερ- νώντων (λατ. domini) και κυβερνωμένων (λατ. servi) είναι ξεκάθαρος. Οι κυβερνώντες αποτελούσαν φυσικά την αριστοκρατία ενώ οι πελάτες (μάλλον η ομάδα που ονομα- ζόταν etera125) ήταν οι ημι-ελεύθεροι χωρικοί με υποχρεώσεις απέναντι στους κυβερ-νώντες αλλά και ελευθερίες.

Οι δουλοπάροικοι εργάζονταν στα κτήματα των προστα- τών τους ενώ οι σκλάβοι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου που εργάζονταν ως υπηρέτες, ερ- γάτες γης, βιοτεχνιών ή ορυχείων. Συγκρούσεις μεταξύ των κοινωνικών ομάδων υπήρ- χαν αρκετές αλλά επαναστάσεις σκλάβων σπάνιες. Στην Ετρουρία αναφέρεται μόνο μία εξέγερση, το 196 π.Χ., την οποία κατέπνιξαν οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι. Πιθανολογείται ότι η απουσία επαναστάσεων οφείλεται στο γεγονός ότι οι διαφορές ανάμεσα στις ομάδες εξομαλύνθηκαν όταν οι Ετρούσκοι υιοθέτησαν την ελληνική ιδέα της συγκρο- τήσεως φάλαγγας πολεμιστών αποτελούμενης από πολίτες.126 Όπως και με το πολιτικό σύστημα, έτσι και η κοινωνική δομή των Ετρούσκων είναι στις λεπτομέρειες της απροσδιόριστη. Η κοινωνία των πολιτών βασιζόταν στην οικογένεια και στο σόι ενώ ο πατέρας και η μητέρα κατείχαν σημαίνουσα θέση. Οι αρχαίες περιγραφές όμως προσπαθούν να μας δώσουν μια άλλη εικόνα της κοινωνίας που πιθανότατα προέρχεται από τις διαφο- ρετικές συνήθειες τους σε σύγκριση, λόγου χάριν, με αυτές των Αρχαίων Ελλήνων: Παρὰ δὲ Τυρρηνοῖς ἐκτόπως τρυφήσασιν ἱστορεῖ Τίμαιος […] ὅτι αἱ θεράπαιναι γυμναὶ τοῖς ἀνδράσι διακονοῦνται. Θεόπομπος δὲ […] καὶ νόμον εἶναί φησιν παρὰ τοῖς Τυρρηνοῖς κοινὰς ὑπάρχειν τὰς γυναῖκας· ταύτας δ΄ ἐπιμελεῖσθαι σφόδρα τῶν σωμάτων καὶ γυμνάζεσθαι πολλάκις καὶ μετ’ ἀνδρῶν͵ ἐνίοτε δὲ καὶ πρὸς ἑαυτάς· οὐ γὰρ αἰσχρὸν εἶναι αὐταῖς φαίνεσθαι γυμναῖς. Δειπνεῖν δὲ αὐτὰς οὐ παρὰ τοῖς ἀνδράσι τοῖς ἑαυτῶν͵ ἀλλὰ παρ’ οἷς ἂν τύχωσι τῶν παρόντων͵ καὶ προπίνουσιν οἷς ἂν βουληθῶσιν. Εἶναι δὲ καὶ πιεῖν δεινὰς καὶ τὰς ὄψεις πάνυ καλάς. Τρέφειν δὲ τοὺς Τυρρηνοὺς πάντα τὰ γινόμενα παιδία͵ οὐκ εἰδότας ὅτου πατρός ἐστιν ἕκαστον.127

Παρότι αρχαίοι συγγραφείς128 ισχυρίζονται ότι οι Ετρούσκοι ζούσαν έκλυτη ζωή, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Η οικογενειακή σχέση ήταν πολύ σημαντική και οι σύζυγοι εμφανίζονται στην τέχνη ο ένας δίπλα στον άλλον ως ζευγάρια παρά ως άν- δρες και γυναίκες ξεχωριστά όπως συνήθως στην ελληνική τέχνη. Οι γυναίκες είχαν εξαιρετικά υψηλή θέση στην κοινωνία και η Ετρούσκα ήταν ευυπόληπτη ως σύζυγος και ως γυναίκα γενικότερα και απολάμβανε σημαντικών νομικών και κοινωνικών προ- νομίων. Από τον Δ’ αιώνα και μετά, πολλές ταφικές επιγραφές αναφέρουν το πατρώνυ- μο αλλά και το μητρώνυμο του νεκρού, πράγμα που δηλώνει την σημασία και την θέση της μητέρας στην κοινωνία. Η απεικόνιση των γυναικών γινόταν συνήθως με αμφίεση περιπάτου, όπως όταν παρακολουθούσαν αθλητικούς αγώνες, σε αντίθεση με τις Ελλη- νίδες, που εμφανίζονταν με οικιακή περιβολή και στις οποίες φυσικά απαγορευόταν η παρουσία σε αγώνες. Μπορεί η περιβολή των Ετρούσκων γυναικών να σημαίνει ότι εί- χαν ανεπτυγμένη κοινωνική ζωή, η οποία, όμως, με κανέναν τρόπο δεν μπορεί να εκλη- φθεί ως έκλυτη. Περνούσαν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στο σπίτι και ασχολούνταν ιδιαιτέρως με την υφαντουργία, όπως αποδεικνύεται από τα αδράχτια, τους σφονδύ- λους και τα βάρη αργαλειού που βρέθηκαν σε τάφους ευπόρων αλλά και φτωχών γυ- ναικών.129 Όπως έχουμε ήδη διαπιστώσει, οι πληροφορίες μας για την καθημερινή ζωή των Ετρούσκων, ανδρών και γυναικών, περιορίζονται σε ελάχιστες περιστασιακές αναφο- ρές στις αρχαίες γραπτές πηγές και σε αρχαιολογικά ευρήματα. Το γεγονός αυτό δυσκο- λεύει πολύ την εξέταση και κατανόηση της ετρουσκικής κοινωνίας.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

111 Στράβων, V.2.2. Ετρούσκοι ή Τούσκοι, Τυρσηνοί ή Τυρρηνοί, δηλαδή αυτοί που έκτιζαν πύρ- γους, εκ του τύρσις (ελληνικά) και turris (λατινικά) – Δ.Α., Ι.26.2-30.3 – «πᾶσιν Τυρσηνοῖσιν» γράφει ο Ησίοδος, Θεογονία, 1016 – Guiliano Bonfante and Larissa Bonfante, revised ed. The Etruscan Language (Manchester: Manchester Univ. Press, 2002), p. 51. – Torelli in ELA, p. 48 – Cornell, p. 45.

112 Ηρόδ. Ι.94 και Αντικλείδης Αθηναίος/Anticlides/Antikleides, FGrH, 140, fr. 21 = Στράβων, V.2.4 και Ελλάνικος Λέσβιος/Hellanicus Lesbius, FGrH, 4, fr. 4 = Δ.Α., I.28.3). 113 Δ.A. Ι.25-30. Για μια κριτική των δύο αρχαίων απόψεων δες Hencken, ch. IX. Λεπτομέρειες για τις αναφορές διαφόρων αρχαίων συγγραφέων στους Ετρούσκους δες σε Scullard, Etruscan Cities and Rome, pp. 34-38.

114 Η άποψη αυτή αναπτύσσεται λεπτομερώς στα CS pp. 19-21 και Scullard, Etruscan Cities and Rome, pp. 34ff. Εν περιλήψει, η θεωρία αυτή έχει ως εξής: η παρακμή της Μυκηναϊκής και της Χετ – ταϊκής αυτοκρατορίας είχαν ως αποτέλεσμα την κάθοδο των λεγόμενων “λαών της θάλασσας”, οι οποίοι αφού πέρασαν από την Ελλάδα και την σημερινή Τουρκία έφθασαν μέχρι την Αίγυπτο. Ίσως κάποιοι από αυτούς ανάγκασαν λαούς που ζούσαν στην Μ. Ασία να μετακινηθούν δυτικά και να φθάσουν πρώτα στην Λήμνο και μετά στην Ετρουρία. Πρέπει να ήταν γενναίοι πολεμιστές που έφεραν μαζί τους στις νέες πε- ριοχές την γλώσσα τους και την ικανότητά τους να διοικούν επιτυχώς. Δεν ήλθαν όλοι μαζί μονομιάς αλλά σταδιακά, ίσως και σε μεγάλο χρονικό διάστημα. Κατέκτησαν τους πληθυσμούς Βιλλανόβα και έγι- ναν η αριστοκρατία τους επιβάλλοντας την γλώσσα τους και τα ταφικά τους έθιμα. Σιγά-σιγά ασχολήθη- καν με το εμπόριο και τελικά κατά τον Ζ’ αιώνα αποτέλεσαν τους Ετρούσκους που γνωρίζουμε εμείς σή- μερα.

115 Δες πλήρη ανάλυση και κριτική των θεωριών σε Pallotino, Etruscans, pp. 66-78.

116 Cornell, p. 47 και Pallotino, Etruscans, pp. 64ff.

117 Pallotino, Earliest Italy, p. 52.

118 Christiano Vernesi, et al. “The Etruscans: A Population-Genetic Study” American Journal of Human Genetics, 74 (2004) : 694-704 και στο (επίσκεψη: Ιούνιος 2015).

119 Dominique Briquel, «The Origin of the Etruscans: a Controversy Handed Down from Antiquity” in The Etruscans, ed. Mario Torelli (N. York: Rizzoli, 2000), pp. 43-51.

120 Pallotino, Etruscans, pp. 79-81 και Spivey & Stoddart, p. 83 και Prayon, σ. 45-51.

121 Πρβλ. Livius, Ι..8 και Δ.Α., VI.75.3. Δεν είναι επακριβώς διευκρινισμένος ο βαθμός ενώσεως των ετρουσκικών πόλεων (ανάλυση σε Scullard, Etruscan Cities and Rome, pp. 231-236).

122 Livius, IV.61 και I.8.3 & X.13 και Pallotino, Etruscans, pp. 115-119 και Barker & Rasmussen, p. 99.

123 Livius, I.8.2 & V.1 και Δ.Α., III.61.

124 Πρβλ. Torelli in ELA, pp. 56-57 και Cornell, p. 87 – Hamblin, pp. 111-112. – Pallotino, Etruscans, pp. 125-133 & 133-134. Πλήρης ανάλυση για τους διοικητικούς υπαλλήλους σε Adriano Maggiani, “Republican Political Forms” in The Etruscans, ed. Mario Torelli (N. York: Rizzoli, 2000), pp. 233-241.

125 Δες Etruscan Glossary at http://etruscans1.tripod.com/Language/EtruscanE.html και Online Etruscan-English Dictionary at http://paleoglot.blogspot.com/2007/01/lingua-files.html?#etruscan (επί- σκεψη: Μάιος 2012).

126 Livius, X.3-5 και XXXIII.36.1-2 – Scullard, Etruscan Cities and Rome, pp. 232-241 και Françoise-Hélène Massa-Pairault, “The Social Structure and the Serf Question” in The Etruscans, ed. Mario Torelli (N. York: Rizzoli, 2000), pp. 1265-271.

127 «Ανάμεσα στους Ετρούσκους, οι οποίοι ζούσαν σε υπερβολική πολυτέλεια, ο Τίμαιος ανα- φέρει […] ότι οι σκλάβες φροντίζουν τους άνδρες γυμνές. Ο δε Θεόπομπος […] ισχυρίζεται ότι είναι συ- νήθεια στους Ετρούσκους να μοιράζονται τις γυναίκες. Αυτές δε, φροντίζουν πάρα πολύ το σώμα τους και πολλές φορές γυμνάζονται μαζί με τους άνδρες αλλά και μεταξύ τους, διότι δεν είναι ντροπή να εμφανίζονται γυμνές. Ακόμη, δεν τρώνε με τους άντρες τους αλλά με όποιον τύχει να είναι παρών και τα πί- νουν μ’ όποιον θέλουν. Είναι κρασοκανάτες αλλά και πολύ όμορφες. Οι Ετρούσκοι φροντίζουν όλα τα παιδιά, χωρίς να γνωρίζουν σε ποιον ανήκει το καθ’ ένα». Αθήναιος, XII.14.1 (517d).

128 Ο Θεόπομπος Χίος/Theopompus Chius, 115, Fr. 204/222 και ο Τίμαιος/Timaeus Tauromenitanus, FGrH, 566, Fr. 1b = Αθήναιος, XII.14.1-49 (517d-518b).

129 Larissa Bonfante Warren “Etruscan Women. A Question of Interpretation” Archaeology 26 (October 1973) : 242-249 και Haynes, pp. 255-259 και Barker & Rasmussen, p. 109 και Antonia Rallo, “The Woman’s Role” in The Etruscans, ed. Mario Torelli (N. York: Rizzoli, 2000), pp. 131-139 και Prayon, σ. 39-44

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Δ.ΛΟΙΖΟΣ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.