Η ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ ΡΩΜΑΙΚΩΝ ΦΡΑΤΟΡΙΩΝ (D)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  23/09/16)

4. Η Αντεπανάσταση στη Θεσσαλονίκη.

Το 1346 ανέλαβε την διοίκηση της πόλης ο μέγας πριμμηκήριος Ιωάννης
Απόκαυκος61, ο οποίος εκτελούσε συνάμα και χρέη αντιπροσώπου της
κυβερνήσεως της Κωνσταντινουπόλεως. Ο Ιωάννης Απόκαυκος ήταν γιος του
ισχυρού άνδρα Αλεξίου Αποκαύκου. 0 Ιωάννης ως αυτοκρατορικός αντιπρόσωπος
έχοντας ταυτόχρονα ως συνάρχοντα τον αρχηγό των Ζηλωτών Μιχαήλ
Παλαιολόγο ήταν μάλλον υποχρεωμένος να ακολουθεί τις επαναστατικές
επιλογές των Ζηλωτών. Σύμφωνα με τον Καντακουζηνό ο Ιωάννης Απόκαυκος
είχε αγανακτήσει ενδόμυχα, διότι μόνο κατ’ όνομα κατείχε την
αρχή στη Θεσσαλονίκη, ενώ ουσιαστικά την εξουσία ασκούσε ο Μιχαήλ Παλαιολόγος.
0 Ιωάννης αισθανόταν ότι αποτελούσε σκιά διοικητού ενώπιον
του δικτατορικού αρχηγού των Ζηλωτών62. Γράφει χαρακτηριστικά ο Καντακουζηνός
στην ιστορία του: “κεφάλαιον ων των Ζηλωτών και συνάρχειν
έκείνω τεταγμένος”6 3 . Έτσι γρήγορα κατέληξε στην απόφαση να χαράξει
μια ανεξάρτητη πολιτική, η οποία δεν θα προκαθοριζόταν από τους φιλοκυβερνητικούς
κύκλους της Κωνσταντινούπολης και των Ζηλωτών. Για τους
λόγους που τον ώθησαν σε μια τέτοια απόφαση γράφει ο Καντακουζηνός:

“Όρων δέ τους Ζηλωτάς ισχύοντας επί πολύ και την πόλιν πασαν αγοντας
δι’ εαυτών, έκείνω δέ κενόν όνομα της αρχής περιλειπόμενον, δεινά έποιεϊτο
καί ήγανάκτει ου μετρίως”6 4 .

0 Ιωάννης αποφάσισε να εξοντώσει τον Μιχαήλ. Τον προσκαλεί δήθεν σε μια σύσκεψη σε ερημικές περιοχές της άνω πόλης και προκαλώντας εσκεμμένη λογομαχία τον δολοφονεί. Κατόπιν συνέλαβε και εξώρισε στο κάστρο του Πλαταμώνα τους άλλους αρχηγούς των Ζηλωτών, πλην του μετριοπαθούς Ανδρέα Παλαιολόγου ο οποίος δεν αποδείχθηκε καθόλου μετριοπαθής στη συνέχεια. Ήταν πλέον γεγονός η συνταύτιση
του Ιωάννη Αποκαύκου με τους ευγενείς και δυνατούς, ιδιαίτερα
μετά τον θάνατο του πατέρα του Αλεξίου. Μετά την δολοφονία επικράτησε
ταραχή στην πλευρά των Ζηλωτών. Σημασία έχει μάλιστα το γεγονός ότι ο
λαός εστράφη τώρα εναντίον των Ζηλωτών, διότι δεν συμπαθούσε την συμπεριφορά
τους ούτε ασφαλώς την τακτική των ευγενών αρχηγών τους (Μιχαήλ).
0 μετέπειτα ιστοριογράφος Ιων. Καντακουζηνός περιγράφει χαρακτηριστικές
σκηνές επιθέσεως πολιτών στους επαναστάτες: “Των Ζηλωτών
τινας εν τω της Θεοτόκου της άχειροποιήτου τεμένει τους μέν άπέσφαξεν
ανηλεώς, ενα δέ καί διά της αγοράς κατέσυραν, λίθοις βάλλοντες καί ξύλοις
τοις προστυχοϋσιν, εως άπέπνευσε συρόμενος”65.
Ο Ιωάννης έλαβε έκτατα μέτρα συγκεντρώνοντας όλη την εξουσία στα
χέρια του. Συγκαλεί σύσκεψη προσκαλώντας τους επιφανέστερους πολίτες
της κοινωνίας, όπου τους αναπτύσσει τις απόψεις του για την παράδοση της
πόλης. Εκπρόσωπος των Ζηλωτών ήταν ο νέος ηγέτης τους, ο μετριοπαθής
Ανδρέας Παλαιολόγος. Στην σύσκεψη εγκρίθηκαν τελικά οι προτάσεις του
Ιωάννη, και αποφασίσθηκε να σταλεί προς τον γιό του Καντακουζηνού στη
Βέροια Μανουήλ πρεσβεία αποτελούμενη από τον Νικόλαο Καβάσιλα και-
Γεώργιο Φαρμάκη, με σκοπό να παραδοθεί η πόλη στον Μανουήλ υπό όρους,
οι οποίοι έγιναν αποδεκτοί. Οι όροι τους οποίους ο Καβάσιλας και ο Φαρμάκης
έθεσαν υπ’ όψιν του Μανουήλ Καντακουζηνού, ήσαν οι εξής: Πρώτον γενική
αμνηστία στο λαό (“άτέλειαν κοινή τη πόλει”) καί οΊύχζρον διατήρηση
των πολιτικών και στρατιωτικών αρχόντων στις θέσεις τους με τα ανάλογα
προνόμια (“τιμάς και προσόδους τάς προσήκουσας … κατ’ αναλογίαν”).
Οι πρεσβευτές επέστρεψαν περιχαρείς για τη συμφωνία και η πόλη ετοιμαζόταν για την υποδοχή του Μαουήλ Καντακουζηνού. “Έπεί δέ είς Θεσσαλονίκην οι πρέσβεις έπανήκον φέροντες καί τάς βασιλέως ευεργεσίας, ή πόλις μέν ήδη πάσα φανερώς εύφήμει βασιλέα, καί δια πάσης γλώσσης ήδετο, καί ή στρατιά καί οι άλλοι πάντες ταϊς δεδομ’έναις τιμαϊς ήρκοϋντο”66.
Τα γεγονότα όμως εξελίχθηκαν διαφορετικά. 0 Ανδρέας Παλαιολόγος,
ενώ στην αρχή συμφώνησε για την παράδοση της πόλης στον Καντακουζηνό,
διαφώνησε εκ των υστέρων τζρος τον Ιωάννη Απόκαυκο σε μια σύσκεψη που έγινε
ευθύς μετά την επιστροφή της πρεσβείας από την Βέροια. Ο Ανδρέας
Παλαιολόγος διοργάνωσε κίνημα εναντίον του Ιωάννη με την συμπαράσταση
των ναυτικών της συνοικίας Μάλτας και των Ζηλωτών, οι οποίοι κρύπτονταν
στα άδυτα των ναών και στα περίχωρα της πόλεως. Επί τρεις σχεδόν ημέρες
“σύγχυσις δεινή καί αταξία τήν πόλιν είχε… εν όψει της άναμετρήσε-
ως των δύο αντιπάλων”6 7 . Στην υπόλοιπη πόλη κάποιος Κοκκαλάς, ο οποίος
διεδραμάτισε ανέντιμο ρόλο στα γεγονότα αυτά προσποιούμενος τον ειρηνοποιό
και τον μεσολαβητή, εργαζόμενος κρυφά υπέρ των Ζηλωτών, φρόντιζε
να εξεγείρει τον λαό. Κάποια πρεσβεία του Αποκαύκου προς τους Ζηλωτές
με σκοπό την ειρήνη κακοποιήθηκε. Αν εκείνη την στιγμή ο Απόκαυκος επενέβαινε
δυναμικά, θα διέλυε τους ανοργάνωτους ακόμα Ζηλωτές. Αλλά οι
δήθεν συνετές και ειρηνοποιητικες μεσολαβητικές προσπάθειες του Κοκκαλά
πέτυχαν την αδρανοποίηση του Ιωάννη68.
Οι ευγενείς και ο Απόκαυκος στρατοπέδευσαν στην ακρόπολη την στιγμή
που όλη σχεδόν η πόλη έπεφτε στα χέρια των Ζηλωτών και των ναυτικών.
Τώρα πια “ή βασιλέως του Καντακουζηνού προσηγορία αύθις άπεσβέννυτο”69. 0 Απόκαυκος και οι ευγενείς μέσα στην ακρόπολη ανέμειναν την βοήθεια του Μανουήλ Καντακουζηνού από την Βέροια. Οι κλαγγές των όπλων και οι σάλπιγγες στη συνοικία του λιμανιού καθ’ όλη τη νύχτα προμήνυαν την επικείμενη πρωινή επίθεση των Ζηλωτών70.

Οι ευγενείς ετοιμάζονταν και αυτοί να πολεμήσουν ελπίζοντας ότι θα προσεταιρισθούν ένα μέρος της λαϊκής τάξης “ήλπιζον γάρ τι καί μέρος αύτης συνέσεσθαι τοϋ δήμου”71 . Το πρωΐ’ ο Απόκαυκος παγιδεύθηκε στις τεχνητές διαπραγματεύσεις
του Κοκκαλά και έτσι έχασε και πάλι πολύτιμο χρόνο για να επιτεθεί πρώτος.
Ο Κοκκαλάς στο μεταξύ δεν παρέλειπε να προτρέπει τους Ζηλωτές και
τον λαό να πολεμήσουν, ενώ επίσης προσπαθούσε να διαφθείρει τους στρατιώτες
του Αποκαύκου να μην αντισταθούν. Η προδοσία έφερε αποτελέσματα.
Όταν οι Ζηλωτές όρμησαν στην ακρόπολη, οι στρατιώτες του Αποκαύκου
αρνήθηκαν να συγκρουσθούν. “01 στρατιώται ουκ εφασαν δεϊν προς
ομοφύλους μάχεσθαι, ουδέ τους οικείους άποκτείνειν, άλλα προς την ακραν
άναχωρεϊν”7 2 . Μόνη λύση για τον Απόκαυκο έμεινε η φυγή, αλλά και αυτή
δεν επετεύχθη, διότι οι πύλες της ακροπόλεως ήταν κλειστές. Τελικά ο Απόκαυκος
και οι ευγενείς συνεργάτες του συνελήφθηκαν και φυλακίστηκαν. Στο
μεταξύ κατέφθασε η βοήθεια από τη Βέροια, αλλά καθυστερημένη καθώς ήταν
γύρισε πίσω άπραγη.
Την επόμενη ημέρα διαδόθηκε η φήμη ότι οι φυλακισμένοι ελευθερώθηκαν
και έσπευσαν να ενωθούν με το στρατό του Μανουήλ από την Βέροια.
“Περί μέσην δέ ήμέραν φήμη τις προσέπιπτεν αθρόα προς τήν πόλιν, ώς οί
δεσμώται πάλιν τήν ακραν κατασχόντες τήν έκ Βερροίας στρατιάν
είσδέχονται”73 . Αυτό είχε ως συνέπεια να ορμήσουν τα πλήθη ένοπλα καθοδηγούμενα
από τους Ζηλωτές προς την ακρόπολη. Οι κάτοικοι όμως του εσωτερικού
της ακροπόλεως έκλεισαν τις πύλες και προσπάθησαν να πείσουν
τους επιτιθεμένους ότι οι φήμες είναι ψευδείς. Οι Ζηλωτές, για να πεισθούν,
ζήτησαν να δουν τους φυλακισμένους, και όταν τους παρουσίασαν επί των επάλξεων,
απαίτησαν να τους ρίξουν κάτω. Πρώτον έριξαν, τον Απόκαυκο,
τον οποίο και αποκεφάλισαν. Ακολούθησαν οι υπόλοιποι ευγενείς, οι οποίοι
και κατασφάχτηκαν. Ακολούθησαν εκτεταμένες σφαγές στη πόλη, την ένταση των οποίων δεν είχε γνωρίσει, ποτέ η Θεσσαλονίκη. Οι Ζηλωτές και ο τυφλωμένος
όχλος “εΐλκον άπό των αυχένων, οία τά των άνδραπόδων σχοινίοις. Ένταϋθα δοϋλος μέν τον δεσπότην ωθεί.· τον δε πριάμενον, τό άνδράποδον τον δέ στρατηγόν, ό άγροϊκος· καί τον στρατιώτην ό γεωργός”.
Θα έλεγε κανείς ότι. οι ποταμοί αθώου αίματος μεθούσαν τους επαναστάτες74. Λίγοι από τους συλληφθέντες ευγενείς κατόρθωσαν να σωθούν λόγω της φιλευσπλαχνίας των κατοίκων της ακρόπολης. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Νικόλαος Καβάσιλας, τον οποίο ο Δημήτριος Κυδώνης συνεχάρη για την διάσωση του. Από την μανία των Ζηλωτών δεν γλύτωσε ούτε ο Φαρμάκης ο οποίος κρυβόταν στο σπίτι του Κοκκαλά.

5. Το τέλος της επικρατήσεως των Ζηλωτών.

Έπειτα από τα θλιβερά αυτά γεγονότα οι Ζηλωτές επικράτησαν ολοκληρωτικά
στη Θεσσαλονίκη (1345) εγκαθιδρύοντας μια διετή λαϊκή αυτόνομη
κυριαρχία. Με το πέρασμα όμως του χρόνου το καθεστώς των Ζηλωτών
άρχισε να φθίνει. Το 1347 ο Καντακουζηνός επέτυχε να συμφιλιωθεί με
τον Ιωάννη Παλαιολόγο και να στεφθεί βασιλιάς τον Μάϊο του ιδίου έτους
στην Κωνσταντινούπολη75. 0 Καντακουζηνός πήρε το στέμμα από τα χέρια του πατριάρχη, όπως όριζε το έθιμο και ο κανόνας. Ο Καντακουζηνός είχε
πάρει πλέον τη θέση του Ανδρόνικου Γ’. Θεωρήθηκε “πνευματικός” του αδελφός
και “κοινός πατέρας” του Ιωάννη Παλαιολόγου και των φυσικών του
παιδιών. Θα βασίλευε μονός του δέκα χρόνια και υστέρα θα μοιραζόταν την
εξουσία με το νόμιμο αυτοκράτορα Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγο στον οποίο μάλιστα
έδωσε ως γυναίκα την κόρη του Ελένη76.
Αλλά ακόμα και μετά την συμφιλίωση Καντακουζηνού και Παλαιολόγου
οι Ζηλωτές εξακολουθούσαν να μην αναγνωρίζουν τον Καντακουζηνό.
Είχαν αντιληφθεί βέβαια ότι δεν μπορούσαν να χρησιμοποιούν πια τον Ιωάννη
Ε’ και την Άννα ως σημείο στηρίξεως τους. Ήταν τόσο έντονο το μίσος
τους στις επιλογές του Καντακουζηνού από την Κωνσταντινούπολη, ώστε
προτιμούσαν να παραδώσουν την πόλη στο Σέρβο Δουσάν77, τη στιγμή που
αυτός είχε πετύχει να καταστήσει την Μακεδονία μέρος της σερβικής αυτοκρατορίας.
Δύο φορές οι επαναστάτες δεν δέχθηκαν εντός της πόλεως τους
τον Γρηγόριο Παλαμά, τον οποίο είχε διορίσει μητροπολίτη Θεσσαλονίκης
ο πατριάρχης Ισίδωρος.
Το 1348 κατά προτροπή των βασιλέων (Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγου και
Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνού) και του πατριάρχου Ισιδώρου ο Γρηγόριος
Παλαμάς αποπειράθηκε να ενθρονίσθεί στη Θεσσαλονίκη. Ο Αλέξιος Μετοχίτης με προσεκτικές κινήσεις είχε πετύχει στο μεταξύ να κατευνάσει τα
πνεύματα των στασιαστών. Όταν όμως έφθασε ο Παλαμάς στη πόλη, οι Ζηλωτές
κατόρθωσαν να ανασυνταχθούν γρήγορα, ούτως ώστε οι ηγέτες τους
να προβάλλουν απαράδεκτους όρους προς τους εκπροσώπους των αυτοκρατόρων
οι οποίοι συνόδευαν τον αρχιεπίσκοπο. Οι Ζηλωτές δεν απαγόρευσαν
στον Παλαμά να εγκατασταθεί, αλλά του έθεσαν τό δίλημμα: ή να εγκατασταθεί
στην έδρα του, οπότε θα υποχρεωνόταν να μη μνημονεύει τους αυτοκράτορες
κατά τις ακολουθίες, ή να αναχωρήσει, και πάλι από την πόλη, οπότε
θα έχανε την έδρα του7 8 .
Με την πάροδο του χρόνου άρχισε να κάμπτεται η σκληρότητα των Ζηλωτών.
Ο αρχηγός τους, Ανδρέας Παλαιολόγος, αναγκάσθηκε να δεχθεί ως
συνάρχοντα τον πρωτοσέβαστο Αλέξιο Μετοχίτη τον οποίο είχαν διορίσει οι
συμφιλιωθέντες αυτοκράτορες. 0 Μετοχίτης ερχόμενος σε ρήξη με τον αρχηγό
των Ζηλωτών, επέτυχε να επιβληθεί διαλύοντας τις δυνάμεις του Ανδρέα
Παλαιολόγου. Ο ίδιος ο Παλαιολόγος κατέφυγε στους Σέρβους του
Δουσάν και αργότερα στο Άγιο Όρος, όπου πέθανε ως καλόγηρος79. ” Ό μέν
ουν Παλαιολόγος ευθύς προς πασαν πεΐραν άπειπών, έπεί έξηλαύνετο της
πόλεως, προς Κράλην ήλθεν, ‘έπειτα εκείθεν εις “Αθω τόν ιερόν”80.
Ο λαός της Θεσσαλονίκης διαπιστώνοντας τις διαθέσεις των Ζηλωτών
να παραδώσουν την πόλη στους Σέρβους, στράφηκε προς την Κυβέρνηση της
Κωνσταντινουπόλεως. 0 Καντακουζηνός ανταποκρινόμενος στις επιθυμίες
του λαού αλλά και του διοικητού τους Μετοχίτη, ετοίμασε εκστρατεία με
βοήθεια 20.000 ιππέων του Τούρκου γαμβρού του Ορχάν (στον Ορχάν είχε
δώσει σύζυγο την κόρη του Θεοδώρα). “‘Έπεμπε δέ καί προς Όρχάνην τόν
γαμβρόν πρεσβείαν, στρατιάν αυτών προς συμμαχίαν. Ό δέ αύτίκα τόν υίόν  έκέλευε Σουλιμάν δισμυρίους ιππέας έχοντα έπί Τριβαλούς συστρατεύεσθαι τω βασιλεΐ”81.
Το φθινόπωρο του 13498 2 ο Καντακουζηνός συνοδευόμενος από τον αυτοκράτορα
Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγο καταφθάνει στη Θεσσαλονίκη. Η εμφάνιση του χαροποίησε τους Θεσσαλονικείς- “ή πάσα πόλις εν έορταϊς ήταν, καί μετά πολλής ευφημίας υπεδέχοντο τους βασιλέας”. Ήταν αρκετή μια ομιλία του Καντακουζηνού προς τον λαό της πόλης, για να επευφημηθεί ως αυτοκράτορας ακόμα και από τους πρώην αντιπάλους του. Εν συνεχεία συνελήφθησαν όλοι οι αρχηγοί των Ζηλωτών οι οποίοι εστάλησαν στην Κωνσταντινούπολη,ενώ μερικοί άλλοι διώχθηκαν ως ανατρεπτικά στοιχεία*

“έκέλευε συλλαμβάνεσθαι τους μάλιστα εν λόγω, ους καί εις Βυζάντιον
ήγαγεν έπανελθών. Τους δ’ άλλους της πόλεως έκέλευεν έξωθεϊσθαι”83.

Ο Γρηγόριος Παλαμάς έγινε δεκτός με επευφημίες από το πλήθος, και
την τρίτη μέρα από την άφιξη του, εκφώνησε την ομιλία του “Περί της προς
αλλήλους ειρήνης” με την συγκινητική προσευχή: άνεπιγνώμονες των
εντολών Σου έπορεύθημεν… κατ’ αλλήλων έμεμήναμεν… άπάλλαξον αυτούς
της κατ’ αλλήλων έριδος… εύδόκησον αυτούς εν ειρήνη καί όμονοία τόν έξης
βιώσαι χρόνον”84.
Με την άνοδο του Καντακουζηνού στο θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως έπαυσε
να λειτουργεί η τρομοκρατία και η διοικητική αυτονομία του κινήματος των Ζηλωτών. Ένα κίνημα που μόνο δεινά έδοσε στη Θεσσαλονίκη και κατ’ επέκταση στη Βυζαντινή Κοινωνία85. Ένα κίνημα για το οποίο ο Νικηφόρος Γρηγοράς είχε γράψει πως δεν έμοιαζε με καμμία μορφή προγενέστερης διοικήσεως. Δεν έμοιαζε ούτε με την ιδρυθείσα αριστοκρατία του Λυκούργου στη Λακεδαιμόνια, ούτε με την πρώτη Αθηναϊκή δημοκρατία του Κλεισθένη. Δεν ήταν επίσης όμοιο με το βασίλειο του Ζάλευκου στους
Επιζεφύριους Λοκρούς, ούτε όμοιο με το καθεστώς της Σικελίας. Κατά τον
Γρήγορα το καθεστώς των Ζηλωτών ήταν καθεστώς οχλοκρατίας86.
Το τελευταίο πρόβλημα που έπρεπε τώρα να αντιμετωπισθεί από τους
αυτοκράτορες Καντακουζηνό καιΠαλαιολόγο ήταν αυτό των Σέρβων. Πολύ
σύντομα οι Σέρβοι αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν την Θεσσαλονίκη. Είχε
προηγηθεί πρωτύτερα η κυρίευση από τους δύο αυτοκράτορες των περιοχών
Βέροιας, Έδεσσας και Γυναικοκάστρου, γεγονός που έφερε σε συνεννόηση
τους τρεις ηγέτες σχετικά με την απονομή της κυριότητας των εδαφών.
Οι Σέρβοι κράτησαν την Ζίχνα, το Μελένικο, την Στρώμνιτζα και την
Καστοριά. “Άκαρναίαν μεν καί Θετταλίαν, Σέρβιά τε καί τάς εντός τούτων
προς θάλασσαν πολίχνας, καί Βέρροιαν καί “Εδεσσαν, Γυναικόκαστρόν τε καί
Μυγδονίαν μετά των κατωκισμένων πόλεων, καί τάς περί Στρυμόνα κώμας
άχρι Φερών ορίων, καί Ταντεσάνου όρη προσαγορευόμενα, άπένεμε Ρωμαί-
οις, Ζίχνα δέ καί Φεράς καί Μελενίκου καί Στρύμβιτζαν καί Καστορίαν καί
τάς αλλάς μακεδονικάς κώμας καί πολίχνας, αϊ των ε’ιρημένων δρων εκτός
ήσαν, Κράλην εχειν”8 7 . Έπειτα από την συμφωνία αυτή ο Καντακουζηνός επέστρεψε
τον χειμώνα του 1350 στην Κωνσταντινούπολη αφήνοντας τον Ιωάννη
Ε’ στη Θεσσαλονίκη. Οι Σέρβοι όμως παρέβησαν τους όρους της συμφωνίας, ανακαταλαμβάνοντας την Έδεσσα, αργότερα πολιορκώντας και την
Θεσσαλονίκη88.
Ο Δουσάν, ο αυτοανακηρυχθείς το 1346 στα Σκόπια αυτοκράτωρ Σερβίας
και Ρωμανίας, εξέτεινε τις κατακτήσεις του και προς την Κεντρική Ελλάδα
καταλαμβάνοντας τις περιοχές Ηπείρου και Θεσσαλίας, ιδρύοντας μεγάλο
σερβο-ελληνικό χ,ράτος.
Είναι γεγονός ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε συρρικνωθεί εδαφικά,
περιοριζόμενη στη Θράκη, τα νησιά του βορείου Αιγαίου, στη μακρινή Πελοπόννησο
και στην απομονωμένη Θεσσαλονίκη. Οι περιοχές αυτές ήταν
χωρισμένες μεταξύ τους με ανεξάρτητη κατά περιοχή τοπική διοίκηση.
Στην υστεροβυζαντινή περίοδο επικρατεί δηλαδή ένα καθεστώς πολυκέφα-
λης μορφές, γεγονός που οδηγεί στον κατακερματισμό και σε διασπαστικές
τάσεις του ενιαίου της αυτοκρατορίας. Πράγματι παρακολουθώντας τις μετά
το κίνημα των Ζηλωτών ιστορικές εξελίξεις βλέπουμε ότι ο Ιωάννης Καντακουζηνός
καταξιώνει το σύστημα διακυβέρνησης από βασιλόπαιδες. Παραχωρεί
στο οευτζρότοχο γιό του, τον Μανουήλ, τις βυζαντινές περιοχές του
Μοριά και στο μεγαλύτερο γιό του Ματθαίο την ηγεμονία στη δυτική Θράκη
που εκτεινόταν από τη Χριστόπολη ως το Διδυμότειχο. Με τον τρόπο αυτό
ο Καντακουζηνός σκοπεύοντας να δυναμώσει τη δική του δυναστεία σε
βάρος των Παλαιολόγων, προσπαθούσε, και δικαιολογημένα, να κρατήσει ενωμένη
την αυτοκρατορία από τις σχισματικές τάσεις και εμφύλιες διαμάχες89 .

Όμως όσο βρισκόταν στην Θεσσαλονίκη ο Ιωάννης Ε’ Παλαιολόγος,που συσπείρωνε γύρω από το πρόσωπο του τους αντιπαθούντες τον Καντακουζηνό,
υπήρχε πάντα ο κίνδυνος και νέων εμφυλιοπολεμικών συγκρούσεων.
Στις δυσάρεστες εξελίξεις της απώλειας εδαφών και διαίρεσης της αυτοκρατορίας
προσετέθησαν και οι καταστάσεις οικονομικής καχεξίας. Το βυζαντινό
εμπόριο είχε παρακμάσει, διότι περιοριζόταν από το ακμαίο εμπόριο
των ανταγωνιστριών του Βυζαντίου ιταλικών δημοκρατιών.
Οι Γενουάτες και οι Βενετοί είχαν πολλά προνόμια, σε σημείο ώστε μόνο
οι γενουατικές τελωνειακές αρχές του Γαλατά να έχουν έσοδα που έφταναν
τα 200.000 υπέρπυρα τον χρόνο. Ενώ οι Βυζαντινοί μόλις 30.0009 0 . Ο πληθυσμός
δεν μπορούσε να πληρώσει φόρους, γιατί οι γεωργικές περιοχές κατ’
επανάληψη είχαν λεηλατηθεί και φυσικά ερημωθεί.
Ο Καντακουζηνός προσπάθησε να αντιδράσει στην επιρροή της Γένουας
αλλά δεν τα κατάφερε. Επιδόθηκε έτσι στη ναυπήγηση στόλου αλλά το κυ-
ριώτερο προσπάθησε να περιορίσει τα ταπεινωτικά για το Βυζάντιο προνόμια
των Γενουατών, που τους επέτρεπαν να διεκδικούν σχεδόν τα 9/10 από
τα τελωνειακά έσοδα του Βοσπόρου91. Περιόρισε έτσι τα εισαγωγικά τέλη
στην Κωνσταντινούπολη, ώστε να προτιμούν τα εμπορικά πλοία να ξεφορτώνουν
στο βυζαντινό λιμάνι και να αποφεύγουν τον Γαλατά. Οι Γενουάτες
αντέδρασαν, πόλεμος εξερράγη και το αποτέλεσμα ήταν η ήττα των Βυζαντινών
(1349)92.

Στα επόμενα χρόνια το Βυζάντιο ενεπλάκη στον πόλεμο μεταξύ Βενετίας
και Γένουας λόγω των εμπορικών συμφερόντων στη Μαύρη Θάλασσα. Η ανάμειξη
αυτή του Βυζαντίου, έγινε αφορμή νέων συγκρούσεων μεταξύ Καντακουζηνού
και Παλαιολόγου, στις οποίες αναμείχτηκαν οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι με το μέρος του Παλαιολόγου, οι Τούρκοι με το μέρος του Καντακουζηνού.
Ο νέος αυτός αγώνας έληξε το 1352 με νικητή τον Καντακουζηνό93.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΩΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

61. Λ. Μαυρομμάτη, ό.π., σ. 102. 0 Γ. Θεοχαρίδης γράφει για το έτος 1345.
62. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π., σ. 400. Λ. Μαυρομμάτη, ό.π., σ. 102.
63. Καντακουζηνού, II, σ.σ. 568-582.
64. ό.π., σ.σ. 568, 569. P. Charani, “Internal Strife in Byzantium during the fourteenth
Century”, Byzantion 15(1940-41) 208-30. To ίδιο άρθρο δημοσιευμένο επίσης στο Ρ.Charani, Social, Economic and political life in the Byzantine Empire, Variorum Reprints, London 1973, α. 214ε.
65. Καντακουζηνού, II, σ. 571.

66. ό.π., σ. 574.
67. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 278. Αθ. Αγγελόπουλου, “Νικόλαος Καβάσιλας ο
Χαμαετός. Βιογραφικά προβλήματα”, Πρακτικά θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν του Ν.
Καβάσιλα, Θεσσαλονίκη 1984, σ. 39.
68. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π., σ. 402.
69. Αθ. Αγγελόπουλου, ό.π., σ. 40.

70. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π.
71. Καντακουζηνού, Π, σ. 577.
72. ό.π., σ. 578.
73. ό.π., σ. 580.

74. D. Nicol, όπ.π., σ. 207.

74. D. Nicol, όπ.π., σ. 207.
75. Η επίσημη αυτοκρατορική στέψη του Καντακουζηνού και της Ειρήνης Ασάν, έγινε
στην Εκκλησία των Βλαχερνών, επειδή η Αγία Σοφία ήταν μισοερειπωμένη. Η Άννα της
Σαβοΐας, για να πολεμήσει τον Καντακουζηνό, είχε εξαντλήσει τα οικονομικά του Κράτους και τον θησαυρό του στέμματος. Επί του θέματος αυτού ο Αλεξανδρινός ποιητής Κ. Καβάφης έγραψε το γνωστό ποίημα του “Από Υαλί Χρωματιστό”, όπου διεκτραγωδεί την οικονομική πενία του Βυζαντινού Κράτους:

“Πολύ με συγκινεί μια λεπτομέρεια
στη στέψιν, εν Βλαχέρναις, του Ιωάννη Καντακουζηνού
και της Ειρήνης Ανδρόνικου Ασάν.
Όπως δεν είχαν παρά λίγους πολύτιμους λίθους
(του ταλαίπωρου κράτους μας ήταν μεγάλ’ η πτώχεια)
φόρεσαν τεχνητούς. Ένα σωρό κομματάκια από υαλί,

κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια.
Τίποτε το ταπεινόν ή το αναξιοπρεπές
δεν έχουν κατ’ εμέ τα κομματάκια αυτά
από υαλί χρωματιστό. Μοιάζουνε τουναντίον
σαν μια διαμαρτυρία θλιβερή
κατά της άδικης κακομοιριάς των στεφομένων.
Είναι τα σύμβολα του τι ήρμοζε να έχουν,
του τι εξ’ άπαντος ήταν ορΒόν να έχουν
στη στέψι των ένας κυρ Ιωάννης Καντακουζηνός
μια Κυρία Ειρήνη Ανδρόνικου Ασάν”

Κ. Καβάφη, Ποιήματα Α’ (1896-1918). Φιλολογική επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδη, εκδ.
Ίκαρος, σ. 44.
76. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 278. Λ. Μαυρομμάτη, ό.π., σ. 103.
77. Καντακουζηνού, III, σ.σ. 104-110.

78. Π. Χρήστου, Γρηγορίου του Παλαμά Συγγράμματα, τ. Δ’, Θεσσαλονίκη 1988, σ.23.
79. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π., σ. 403. Π. Χρήστου, “Ο Αρχιεπίσκοπος Συμεών και η
Θεσσαλονίκη”, Πρακτικά Λειτουργικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του εν Αγίοις Πατρός ημών Συμεώνος, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 100.
80.1. Καντακουζηνού, III, σ. 109.

81. ό.π., σ. 111.
82. Ο Π. Χρήστου υποστηρίζει την άποψη ότι η εκστρατεία αυτή 8εν έγινε το 1349, όπως
γράφει ο Ρ. Schreiner στο Byzant. Kleinchroniken Ι,.αρ. 8, 52, διότι και ο Καντακουζηνός και ο Γρηγοράς φέρουν την εκστρατεία ως γενομένη μετά την εκλογή του Καλλίστου στον πατριαρχικό θρόνο, και άρα την τοπο^ζτούν στο Σεπτέμβριο του 1350, αλλά και διότι ο Καντακουζηνός κατά την περίοδο του Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου του 1349 βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη,όπου και εξέδωσε χρονολογημένα διατάγματα. Π. Χρήστου, Γρηγορίου Παλαμά Συγγράμματα, ό.π., σ. 24.
83.1. Καντακουζηνού, III, σ. 117.
84. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π., σ. 404. Ο St. Runsiman αναφέρει ότι ο Παλαμάς με το έλεος και
την φιλανθρωπία του αποκατέστησε την ομόνοια στην πόλη. St. Runsiman, Η Βυζαντινή
θεοκρατία, εκδ. Δόμος, σ. 153. Του ιδίου, Η μεγάλη Εκκλησία εν Αιχμαλωσία, τ. Α’, εκδ.Μπεργαδή, Αθήνα 1979, σ. 300.

85. Π. Χρήστου, Το Άγιον Όρος, εκδ. Εποπτεία, Αθήναι 1987, σ. 141. Για τον χαρακτηρισμό του κινήματος ως προοδευτικού και κοινωνικού, βλ. Απ. Βακαλόπουλου, Ιστορία της Θεσσαλονίκης 316 π.Χ. – 1983, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 150, όπου αναφέρονται και οι απόψεις του Άγγλου ιστορικού W. Miller, ο οποίος συγκρίνει τις ιδέες των Ζηλωτών με αυτές του Wat Tyler και του Jack Lade της μεσαιωνικής Αγγλίας.
86. Γρήγορα, II, σ. 795.
87. Καντακουζηνού, III, σ. 155.

88. Γ. Θεοχαρίδη, ό.π., σ. 404. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Σέρβοι βρέθηκαν κερδισμένοι  από τον εμφύλιο πόλεμο. Ο Δουσάν είχε επεκτείνει την επιρροή του και στο Άγιο Όρος (1345) υπό δυο όρους.
α. θα μνημονεύεται πρώτα το όνομα του Ρωμαίου βασιλέα και έπειτα το όνομα του
κράλη Δουσάν,
β. το Άγιο Όρος θα φυλάττεται ελεύθερο, ακαταδούλωτο και ανεπηρέαστο. Το χρυσό-
βουλλο της συμφωνίας υπογράφτηκε στα Ελληνικά από τον Δουσάν. Για το ζήτημα αυτό βλ.P. Lemerle, Actes de Lavra IV, Παράρτημα XII.
89. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 279.

90. ό.π., σ. 280. Γ. Καραγιαννόπουλου, Το Βυζαντινό Κράτος, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1985,
σ. 178. Σε πολλά κέντρα της Αυτοκρατορίας, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη είχαν εγκατασταθεί  έμποροι ή υπάλληλοι της Δύσης, δημιουργώντας συνοικίες Λατίνων μόνιμων κατοίκων. Η διαδικασία αυτή αρχίζει ήδη με την πρώτη παροχή προνομίων στους Βένετους το 992 από τον Βασίλειο Β’, αλλά γενικεύεται μετά το χρυσόβουλλο του Αλεξίου Α’ Κομνηνού το 1082 και την έκτοτε ανανέωση ή παροχή νέων προνομίων στη Βενετία, Γένοβα, Πίζα, Αμάλφι.
Σχετικά με την παρουσία Δυτικών στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, βλ. Αθηνά Κόλια-
Δερμιτζάκη, Συνάντηση Ανατολής και Δύσης στα εδάφη της Αυτοκρατορίας, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χόρν, Αθήνα 1994, σ. 16ε.
91. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 280.
92. Γ. Καραγιαννόπουλου, ό.π., σ. 179.

93. ό.π.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.