ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ (1900-1914) (IB)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   27/09/16)

Κεφάλαιο 2ο : Κοινωνικές και οικονομικές προϋποθέσεις ίδρυσης του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας

Εξετάζοντας τις κοινωνικές και οικονομικές προϋποθέσεις ίδρυσης του Φροντιστηρίου, θα παραθέσουμε αρχικά τις προϋποθέσεις αυτές κατά την περίοδο της αρχικής ίδρυσής του, δηλαδή κατά τα τέλη του 17ου αιώνα (1682). Κατά δεύτερο λόγο θα εξετάσουμε τις προϋποθέσεις που διαμορφώθηκαν κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, οπότε έχουμε μια ουσιαστική επανίδρυση του Φροντιστηρίου, δεδομένου ότι αυτή, εκτός των άλλων, συνοδεύεται και με την ανοικοδόμηση του νέου, μεγαλειώδους, για τα δεδομένα της εποχής και της περιοχής, κτιρίου του Φροντιστηρίου, που συγκίνησε βαθύτατα τον ποντιακό ελληνισμό και υπήρξε προϋπόθεση μεγαλύτερης ανάπτυξης της εκπαίδευσης στην Τραπεζούντα. Το κτίριο αυτό σώζεται μέχρι σήμερα και στεγάζει ένα σχολικό μηχανισμό του σημερινού τουρκικού κράτους.

1. Κοινωνικές και οικονομικές προϋποθέσεις ίδρυσης του Φροντιστηρίου κατά το 2ο μισό του 17ου αιώνα,

Με το τέλος των λεγομένων «κλασικών αιώνων» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κατά το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, η ανάπτυξη της ελληνικής εκπαίδευσης βαδίζει παράλληλα με τον εκφυλισμό του τιμαριωτισμού, του κύριου δηλαδή οσμανικού οικονομικού συστήματος, και τη βαθμιαία διείσδυση των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων.

Το κενό που γεννά η διάβρωση του τιμαριωτισμού έρχονται να καλύψουν οι μη μουσουλμανικές εθνότητες – και, προπάντων, η ελληνική – που διαπρέπουν ως διαμεσολαβητές μεταξύ των ευρωπαϊκών οικονομιών και της οσμανικής. Μετατρέπονται, δηλαδή, σε μεταπράτες των ευρωπαϊκών συμφερόντων. Σ’ αυτό βοηθά η πολιτιστική ομοιογένεια, δηλαδή η ύπαρξη κοινών βάσεων παιδείας μεταξύ των δυτικών και της ελληνικής εθνικής κοινότητας244. Την περίοδο αυτή σημειώνεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός: η ίδρυση μιας σειράς ελληνικών σχολείων στις περιοχές της αυτοκρατορίας, όπου διαλύονται οι παραδοσιακές παραγωγικές σχέσεις και αναπτύσσονται οι νέες εμπορικές δραστηριότητες, που αναδεικνύουν μια νέα ανερχόμενη τάξη εμπόρων – μεταπρατών, οι οποίοι παίζουν σημαντικό ρόλο στην ίδρυση των σχολείων. Η πρωτοβουλία, δηλαδή, δεν προέρχεται από την κρατική εξουσία, αλλά σε μεγάλη πλειοψηφία ανήκει σε ιδιώτες και εν μέρει σε μονές – όχι στην εκκλησία. Αυτή απλώς εγκρίνει την ίδρυση των σχολείων, που σημαίνει ότι οι στόχοι και το περιεχόμενο της εκπαίδευσης δεν θα έπρεπε να έρχονται σε αντίθεση με την εκκλησιαστική ιδεολογία, αλλά ούτε να αμφισβητήσει και τις δομές του οσμανικού κράτους, στο πλαίσιο του οποίου είναι ενταγμένη και η εκκλησία245.

Η παρακμή του τιμαριωτισμού κατά το 17ο αιώνα έρχεται με τη ρουσφετολογική παραχώρηση της γης στους τοπικούς άρχοντες – τοπάρχες, οι οποίοι με τη στρατιωτική και πολιτική δύναμη που συσσωρεύουν καθίστανται ημιανεξάρτητοι, απειθαρχώντας και σε πολλές περιπτώσεις ερχόμενοι σε ευθεία αντίθεση, μέχρι και σύγκρουση, με την κεντρική εξουσία. Ιδιαίτερα στον Πόντο, οι ανταγωνισμοί των τοπικών αυτών τιμαριούχων (Ντερεμπέηδων – dere beyler) και οι συγκρούσεις μεταξύ τους φτάνουν στο αποκορύφωμα κατά το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα. Σε κάθε περίπτωση τα θύματα των συγκρούσεων αυτών είναι οι χριστιανοί. Η βία των Ντερεμπέηδων εκφράζεται με τους μαζικούς εξισλαμισμούς, που οδηγούν στο δεύτερο μεγάλο κύμα εξόδου των Ποντίων, μετά την άλωση της Τραπεζούντας, προς τον Καύκασο και την ομόδοξη Ρωσία. Η επιβίωση των Ελλήνων του Πόντου φτάνει σε οριακό σημείο. Οι εξισλαμισμοί της περιόδου αυτής χαρακτηρίζονται από τόση βία και ευρύτητα, ώστε ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος, που επισκέπτεται την Τραπεζούντα και τον Πόντο κατά το 1681 (1 χρόνο πριν από την ίδρυση του Φροντιστηρίου), διαπιστώνει ότι σε όλη την περιοχή του Πόντου, ανατολικά της Τραπεζούντας μέχρι τη Γεωργία, «ουκ έμεινεν ουδέ μία εκκλησία ή ιερεύς», διότι «ετούρκισαν οι χριστιανοί από Τσορόχ ποταμού έως Τραπεζούντας»246.

Η Τραπεζούντα, ως ένα από τα σημαντικότερα κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου του οσμανικού κράτους, συνιστά έναν από τους γεωγραφικούς χώρους όπου δημιουργούνται και αναπτύσσονται οι νέες παραγωγικές σχέσεις. Κατά το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, τα 20 περίπου ιστιοφόρα της πόλης μεταφέρουν τα προϊόντα της Ανατολής σε όλα τα λιμάνια του Ευξείνου και κυρίως στην Οδησσό και στην Κωνσταντινούπολη. Η έντονη οικονομική δραστηριότητα δημιουργεί μια ολιγάριθμη αστική τάξη που την αποτελούν οι έμποροι, πλοιοκτήτες, τεχνίτες κ.λπ., που στη μεγάλη τους πλειοψηφία είναι Έλληνες. Γίνεται φανερό ότι είναι απολύτως αναγκαία η ύπαρξη ενός σχολικού μηχανισμού, που θα στηρίξει την ανάπτυξη και διεύρυνση αυτών των δραστηριοτήτων. Την ίδια εποχή, καθολικοί μοναχοί, λειτουργώντας ως εμπροσθοφυλακή των δυτικών, οικονομικών πρωτίστως αλλά και πολιτικών συμφερόντων, φτάνουν στον Πόντο και την Τραπεζούντα και επιδίδονται σε μια έντονη προσπάθεια προσηλυτισμού, χρησιμοποιώντας σε πολλές περιπτώσεις ανέντιμα μέσα, με στόχο να διαφθείρουν τις ελληνικές συνειδήσεις, διδάσκοντας μάλιστα και δωρεάν τους Έλληνες247. Μέσα σ’ αυτό το κοινωνικο – οικονομικό τοπίο ιδρύεται στην Τραπεζούντα το Φροντιστήριο, το σημαντικότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα του ποντιακού ελληνισμού.

Η πρωτοβουλία ανήκει στο σημαντικότερο Πόντιο λόγιο της εποχής, το Σεβαστό τον Κυμινίτη, που κατάγεται από τα Κύμινα, ένα παραθαλάσσιο χωριό λίγα χιλιόμετρα ανατολικά της Τραπεζούντας. Ο Σεβαστός διδάσκει για δέκα περίπου χρόνια στην Πατριαρχική Σχολή του Φαναρίου (τη μετέπειτα μετονομασθείσα Μεγάλη του Γένους Σχολή), μέχρι το 1681. Κάποιες ταραχές, όμως, μεταξύ των σπουδαστών, τις οποίες κατά τα φαινόμενα υποκίνησε ο Μανωλάκης ο Καστοριανός – ο οποίος με την οικονομική του συμβολή συνετέλεσε αποφασιστικά στην επανίδρυση της  Σχολής – και η σύζυγός του Ρωξάνη248, τον αναγκάζουν να διακόψει. Τότε ακριβώς γνωρίζει από τους συμπατριώτες του Τραπεζούντιους τα σχετικά με τις προσπάθειες των Καθολικών να διεισδύσουν, μέσω της προπαγάνδας, στην πατρίδα του και, επειδή πιστεύει ότι μια εκπαιδευτική αναγέννηση θα είναι το κύριο αντίβαρο σ’ αυτή την προπαγάνδα, παίρνει την απόφαση να μεταβεί στην Τραπεζούντα, όπου τον επόμενο χρόνο (1682) ιδρύει το Φροντιστήριο249. Το Φροντιστήριο από την αρχή έχει οικονομικά προβλήματα, τα οποία σε λίγα χρόνια διογκώνονται και ο Σεβαστός ψάχνει απεγνωσμένα λύση250. Κατά τα φαινόμενα, λόγω των προβλημάτων αυτών ο Σεβαστός αναγκάζεται να εγκαταλείψει το Φροντιστήριο και την Τραπεζούντα επτά χρόνια μετά την ίδρυση του Φροντιστηρίου (το 1689) και να βρεθεί στο Βουκουρέστι (πιθανόν κατά τις αρχές του 1690). Το δρόμο αυτό ακολουθούν πολλοί Έλληνες Πόντιοι λόγιοι της εποχής εκείνης, επειδή οι ποντιακής καταγωγής ηγεμόνες της Βλαχίας (κυρίως Υψηλάντηδες και Μουρούζηδες) προστατεύουν και καλλιεργούν την ελληνική παιδεία και, συνεπώς, η ζήτηση λογίων της εμβέλειας και του κύρους του Σεβαστού, είναι μεγάλη. Στην πρωτεύουσα της Βλαχίας το όνομα του Σεβαστού συνδέεται με την ίδρυση της εκεί «Αυθεντικής Ακαδημίας Βουκουρεστίου», της οποίας γίνεται πρώτος διδάσκαλος και Διευθυντής251.

2. Προϋποθέσεις «επανίδρυσης» του Φροντιστηρίου με την έλευση του 20ού αιώνα

Το Φροντιστήριο εισέρχεται στον 20ό αιώνα μετά από 220 περίπου έτη λειτουργίας, με περιόδους έντονης ανάπτυξης αλλά και παρακμής. Με την έλευση του 20ού αιώνα στην Τραπεζούντα έχουμε ένα νέο τοπίο στα εκπαιδευτικά πράγματα. Με τον επανασχεδιασμό του εκπαιδευτικού πλαισίου και την οικοδόμηση του νέου εντυπωσιακού τετραώροφου κτιρίου – που αποτελεί ένα από τα κύρια σύμβολα του ποντιακού ελληνισμού μέχρι και σήμερα – έχουμε την ουσιαστική επανίδρυση του Φροντιστηρίου, σε μια εποχή μάλιστα που όλα δείχνουν ότι θα είναι συναρπαστική και ενδιαφέρουσα για τους Έλληνες της περιοχής. Η οικοδόμηση του νέου κτιρίου του Φροντιστηρίου είναι το κεντρικό κοινωνικό γεγονός της εποχής αυτής, όχι μόνο για την Τραπεζούντα, αλλά και για όλη την περιοχή του Πόντου. Μπορεί να υποστηριχθεί ότι με το γεγονός αυτό έχουμε μια νέα εποχή για το σχολείο. Συνεπώς, οφείλουμε να εξετάσουμε τις προϋποθέσεις επανίδρυσης και επαναλειτουργίας του Φροντιστηρίου και κατά την εποχή αυτή.

2.1. Η υπέρβαση της εσωτερικής κρίσης στην ελληνική κοινότητα Τραπεζούντας και ο ρόλος του Μητροπολίτη

Ενώ οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ και ιδιαίτερα η υπογραφή του Χάττ-ι- Χουμαγιούν (1856) σηματοδοτούν μια εποχή έντονης οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης για όλους τους Έλληνες του οσμανικού κράτους, στην Τραπεζούντα αντίθετα, μετά από μια πολύ καλή αρχή, έχουμε μια στασιμότητα. Η εκπαίδευση εδώ, κατά τα μέσα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα βρίσκεται σε μια διαρκή ύφεση και συρρίκνωση, εξαιτίας ενός τοπικού συγκυριακού γεγονότος. Πρόκειται για εσωτερικές έριδες από τις οποίες σπαράσσεται η ελληνική κοινότητα Τραπεζούντας. Η ευθύνη του Μητροπολίτη Τραπεζούντας Γαβριήλ, για την ανάπτυξη αυτής της παρακμιακής κατάστασης, δεν είναι μικρή. Αυτό το δεδομένο αναγκάζει τελικά το Οικουμενικό Πατριαρχείο να αναλάβει πρωτοβουλία για την υπέρβαση της κρίσης, κύριο στοιχείο της οποίας είναι η απομάκρυνση του Μητροπολίτη από τα ποιμαντορικά του καθήκοντα και η απόφαση να τεθεί σε αόριστης χρονικής διάρκειας αργία και παράλληλα να διοριστεί, μετά από χειροτονία του στον πατριαρχικό ναό, ο Κωνστάντιος Καρατζόπουλος στη θέση του Μητροπολίτη Τραπεζούντας252.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα χαρισματική προσωπικότητα, με μια εντυπωσιακή εξέλιξη, και ταυτόχρονα για έναν από τους σημαντικούς φορείς της ιδεολογίας του Πατριαρχείου. Μετά την αποφοίτησή του από τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης και αφού έχει υπηρετήσει ως ιεροκήρυκας και αρχιδιάκονος στη μητρόπολη Νεοκαισαρείας του Πόντου, μετακινείται στην έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, όπου ανεβαίνει όλη σχεδόν την ιεραρχική κλίμακα της γραφειοκρατίας του, πρώτα ως Δευτερεύων, έπειτα ως Μέγας Αρχιδιάκονος και τέλος ως Μέγας Πρωτοσύγγελος για περισσότερα από τρία χρόνια, ασκώντας μάλιστα τα καθήκοντά του με πολύ μεγάλη επιτυχία253. Ο νέος ικανότατος ιεράρχης αμέσως παίρνει διάφορες πρωτοβουλίες για την υπέρβαση της κρίσης, από τις πρώτες μεταξύ των οποίων είναι η εκλογή νέας εφορείας των σχολείων της Τραπεζούντας.

Το αποτέλεσμα των κινήσεών του είναι άμεσο. Όλα τα σχολεία της πόλης λειτουργούν κανονικά και η τάξη και η ηρεμία αποκαθίστανται μεταξύ των μελών της ελληνικής κοινότητας254. Η κατάσταση στα κοινοτικά πράγματα της πόλης βαίνει συνεχώς βελτιούμενη, γεγονός που επιβεβαιώνουν λίγο αργότερα με αναφορά τους προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη οι Δημογέροντες και οι Πρόκριτοι της πόλης255. Το νέο αυτό κλίμα που διαμορφώνεται επιτρέπει στα στελέχη της κοινότητας να αφοσιωθούν αποκλειστικά στο σχεδιασμό του πλαισίου λειτουργίας της εκπαίδευσης, κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται στις νέες μεγάλες ανάγκες που επιβάλλουν οι λαμπρές προοπτικές της πόλης.

2.2. Οι οικονομικές προϋποθέσεις

Η οικονομική ανάπτυξη είναι πλέον ραγδαία. Οι προοπτικές της Τραπεζούντας, όπως ήδη έχει αναφερθεί, είναι λαμπρές. Ένα τεράστιο πλήθος τόσο σε ποιότητα όσο και, κυρίως, σε ποσότητα προϊόντων εισάγεται στο λιμάνι της πόλης, για να μεταφερθεί στο εσωτερικό προς τη Βαγδάτη ή τις αγορές της Ανατολής προς την Περσία μέσω του δρόμου του μεταξιού, του οποίου η Τραπεζούντα αποτελεί τον πρώτο σταθμό. Από την άλλη πλευρά, οι εξαγωγές από το λιμάνι της πόλης προς τη Ρωσία, την Κωνσταντινούπολη και τις αγορές της Ευρώπης, αν και υστερούν των εισαγωγών, είναι επίσης τεράστιες σε σχέση με το παρελθόν. Με τους πίνακες που ακολουθούν μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί η Τραπεζούντα καθίσταται μια από τις κύριες πύλες – μετά την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη – εισόδου και εξόδου προϊόντων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από και προς την Ανατολή. Καταρχάς ο ρυθμός αύξησης των εισαγωγών – εξαγωγών από και προς το λιμάνι της Τραπεζούντας κατά τα μέσα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα φαίνεται από τον πίνακα που ακολουθεί.

Πίνακας 8 Ρυθμός αύξησης αξίας εξαγωγών – εισαγωγών μέσω του λιμανιού της Τραπεζούντας κατά τις πενταετίες 1876-80 και 1881-85256. (Σε λίρες Αγγλίας)

image

image

Οι αριθμοί αυτοί ασφαλώς δείχνουν τη δυναμική ανάπτυξης και το σφρύγος που έχει η οικονομία της πόλης, λίγο πριν από τον 20ό αιώνα. Δείχνουν επίσης γιατί η οθωμανική οικονομία είναι ελειμματική, δηλαδή γιατί οι εισαγωγές της είναι πολλαπλάσιες σε αξία από τις εξαγωγές. Ένα άλλο στοιχείο που φανερώνει ο πίνακας είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις (δηλ. και κατά το 1876-80 και 1881-85 ) η αξία των εισαγωγών που προέρχονται από την Αγγλία είναι σχεδόν το 50% της αξίας των εισαγωγών των άλλων χωρών. Συνεπώς τα συμφέροντα της Αγγλίας έχει πολύ ζωτικότερα εκείνα των υπολοίπων χωρών. Ο επόμενος πίνακας, μας δείχνει όχι μόνο ενδιαφέροντα αριθμητικά στοιχεία που αφορούν την οικονομία της πόλης, αλλά και τις χώρες που έχουν τις σημαντικότερες οικονομικές σχέσεις με την περιοχή και συνεπώς τα μεγαλύτερα συμφέροντα εκεί:

Πίνακας 9 Αξία εισαγωγών- εξαγωγών κατά χώρες από και προς το λιμάνι της Τραπεζούντας κατά το 1899257 (σε λίρες Αγγλίας)

image

Ο πίνακας αυτός μας δείχνει ενδιαφέροντα στοιχεία. Πρώτα – πρώτα βλέπουμε ότι οι εισαγωγές από τις άλλες χώρες προς το λιμάνι της Τραπεζούντας είναι πολύ μεγαλύτερες, από σχεδόν διπλάσιες μέχρι πολλαπλάσιες σε σχέση με τις εξαγωγές. Αυτό συμβαίνει, σε γενικές γραμμές, και στο σύνολο του κράτους.Το δεδομένο αυτό επιβεβαιώνει την εκτίμηση που προέκυψε από τον προηγούμενο πίνακα, το γεγονός δηλαδή ότι η οικονομία του οσμανικού κράτους είναι εξωστρεφής, επειδή οι εξαγωγέςυπερέχουν σε σημαντικό βαθμό των εισαγωγών. Οι χώρες που αναφέρονται στον πίνακα και έχουν τα μεγαλύτερα οικονομικά ενδιαφέροντα στην περιοχή είναι κατά σειρά η Αγγλία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ρωσία. Ένα άλλο δεδομένο που προκύπτει από τον πίνακα αυτό είναι το γεγονός ότι η ποσοστιαία αξία των εισαγωγών από την Αγγλία σε σύγκριση με τη δεκαετία του 1880 έχει πέσει δραματικά (το 1881-85 4.474.500 λίρες Αγγλίας σε σύνολο 8.121.800, δηλαδή πάνω από το 50% του συνόλου, ενώ το 1889 είναι 228.065 λίρες Αγγλίας σε σύνολο 823.220, δηλαδή γύρω στο 25%). Από τα στοιχεία αυτά γίνεται φανερό ότι ο ρόλος της Αγγλίας στην περιοχή βαίνει μειούμενος και ότι και άλλες χώρες αναπτύσσουν συμφέροντα και διεκδικούν συνεχώς μεγαλύτερο οικονομικό κομμάτι και, κατά συνέπεια, σημαντικότερο ρόλο στα πολιτικά πράγματα της περιοχής. Δεν είναι, βέβαια, σύμπτωση το γεγονός ότι αυτές οι χώρες βρίσκονται σε μια διαρκή διαμάχη για το μέλλον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι αυτά τα αντικρουόμενα συμφέροντά τους που συνιστούν ένα από τα βασικά στοιχεία του λεγόμενου Ανατολικού Ζητήματος και ένα από τα αίτια που οδηγούν στην έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αν κάνουμε μια απόπειρα τελικής καταγραφής των εισαγωγών και εξαγωγών από και προς την Τραπεζούντα, έχουμε τους εξής αριθμούς:

Πίνακας 10 Εισαγωγές – εξαγωγές από και προς το λιμάνι της Τραπεζούντας κατά βάρος και αξία προϊόντων σε γαλλικά φράγκα, το 1900 , 258

image

Το είδος των προϊόντων που εισάγονται ή εξάγονται είναι ενδιαφέρον, γιατί δείχνει την ανυπαρξία υποδομών της περιοχής και, συνεπώς, την αδυναμία παραγωγής των νέων βιομηχανικών προϊόντων, τα οποία παράγονται στις ευρωπαϊκές χώρες και καταναλώνονται εδώ, όπως και σε όλες σχεδόν τις περιοχές της αυτοκρατορίας. Τα προϊόντα που παράγονται εδώ και εξάγονται ανήκουν, όπως είναι φυσικό, στην πρωτογενή παραγωγή (αγροτικά), ενώ εισάγονται προϊόντα κυρίως της δευτερογενούς παραγωγής (βιομηχανικά). Συγκεκριμένα, κατά σειρά βάρους, εξάγονται κυρίως: καλαμπόκι (4.673 τόνοι), πρόβατα και βοοειδή (4.563 τόνοι), φουντούκια (4.291 τόνοι), καπνός (1.735 τόνοι) κ.λπ. Κυριότερα από τα εισαγόμενα προϊόντα είναι: ζάχαρη (5.115 τόνοι), αλεύρι (4.000 τόνοι), πετρέλαιο (2.777 τόνοι), υφάσματα (1.800 τόνοι), μέταλλα (735 τόνοι), ενδύματα (168 τόνοι) κ.λπ. 259. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, η Τραπεζούντα είναι ένα από τα σημαντικότερα κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου. Ο μεγαλύτερος όγκος των προϊόντων της διακινείται μέσω του λιμανιού της προς την Περσία και από εκεί προς τις αγορές της Ευρώπης, με τη βοήθεια των καραβανιών και μέσω του αμαξιτού δρόμου Τραπεζούντας – Ερζερούμ – Περσίας.

Τα προϊόντα αυτά που διαμετακομίζονται από την Περσία προς την Ευρώπη είναι κυρίως σταφίδες (945 τόνοι), τάπητες (596 τόνοι), ξηροί καρποί (156 τόνοι), μεταξωτά υφάσματα κ.λπ., με κύριες χώρες προορισμού την Αγγλία, την Αυστρία – Γερμανία, την Ιταλία, τη Γαλλία κ.λπ. Από την Ευρώπη προς την Περσία διαμετακομίζονται, κυρίως, βαμβακερά και λινά υφάσματα (2.000 τόνοι), τσάι (1.012 τόνοι), ζάχαρη (852 τόνοι), σπίρτα (291 τόνοι) κ.λπ., ενώ κύριες χώρες αποστολής είναι η Αγγλία, η Αυστρία, η Γερμανία, η Γαλλία κ.λπ. 260. Ο τεράστιος αυτός πλούτος αλλά και η μεγάλη ποικιλία προϊόντων απαιτούν μια πολύ καλά οργανωμένη αγορά για να διακινηθούν γρήγορα και με ασφάλεια. Το ρόλο αυτό αναλαμβάνουν κατά βάσιν οι Έλληνες, οι οποίοι κυριαρχούν απολύτως σ’ αυτή με τις εμπορικές τους (εισαγωγικές και εξαγωγικές) δραστηριότητες. Στον επόμενο εντυπωσιακό πίνακα έχουμε τη δυνατότητα να διαπιστώσουμε το πλήθος των ελληνικών επιχειρήσεων που ασκούν, έντονη μάλιστα, εμπορική δραστηριότητα στην πόλη στις αρχές του 20ού αιώνα.

Πίνακας 11 Κατάσταση των ελληνικών εμπορικών (εισαγωγικών και εξαγωγικών) οίκων στην Τραπεζούντα στις αρχές του 20ού αιώνα, με τις δραστηριότητές τους,261

image

image

image

image

image

image

Μια καταγραφή δε των ελευθέρων επαγγελματιών ελληνικής καταγωγής της Τραπεζούντας, κατά τομέα δραστηριότητας, περιλαμβάνει ο πίνακας που ακολουθεί:

 

Πίνακας 12 Έλληνες επιχειρηματίες, επιτηδευματίες και εμπορευόμενοι στην Τραπεζούντα, στις αρχές του 20ού αιώνα (1908)262

image

image

image

image

Ο πίνακας αυτός θα είναι περισσότερο πλήρης αν προσθέσουμε και τις 13 ασφαλιστικές εταιρείες της πόλης («Αμοιβαία», «Εθνική» Αθηνών, «National de Paris», «Conservatrice», «Lloyd», «The marine» Λονδίνου, «Ενωσις» Βερολίνου, «Κτηματική Ένωσις» Παρισίων, Μάντσεστερ, «Πατριωτική, «Πολάρ» και «Πρόνοια»), που όλες αντιπροσωπεύονται από Έλληνες263. Παρά το σημαντικό πλούτο στοιχείων, ο πίνακας αυτός δεν περιλαμβάνει όλες τις επιχειρήσεις των Ελλήνων της Τραπεζούντας, γιατί ο συγγραφέας, που μας τον γνωστοποιεί, τον έχει αντλήσει από τον «Παγκόσμιο Εμπορικό Οδηγό» του έτους 1908, που εκδίδεται στη Σμύρνη, στον οποίο περιλαμβάνονται μόνο οι επιχειρηματίες που επιθυμούν να διαφημιστούν μέσω αυτού264. Συνεπώς, υπάρχει ένας μικρός ή μεγάλος αριθμός επιχειρηματιών και επιχειρήσεων που απουσιάζει. Αυτό επιβεβαιώνεται και από μια μικρή μόνο αναφορά σε επιχειρήσεις που δεν περιλαμβάνονται και μας είναι γνωστές τόσο από τη σχετική βιβλιογραφία265 όσο και από τις σχετικές πληροφορίες266.

Παρά τις ελλείψεις αυτές, τα στοιχεία που παρατίθενται έχουν πολύ μεγάλη σημασία, γιατί μας βοηθούν να κατανοήσουμε σε πολύ μεγάλο βαθμό το μέγεθος αλλά και τις δυνατότητες της αγοράς της Τραπεζούντας στις αρχές του 20ού αιώνα, της οποίας προφανώς το λιμάνι, με τις δραστηριότητες που αναπτύσσονται γύρω από αυτό, αποτελεί την καρδιά της οικονομίας της. Κατά δεύτερο λόγο, μας φανερώνουν με σαφήνεια τα οικονομικά συμφέροντα αλλά και τις χώρες που συνδέονται με αυτά. Έτσι, δεν είναι τυχαίο ότι στις αρχές του 20ού αιώνα στην Τραπεζούντα υπάρχουν 10 Προξενεία ξένων χωρών, για να διασφαλίσουν προφανώς τα αντίστοιχα συμφέροντα που υπάρχουν, αλλά και να βοηθήσουν στο σχεδιασμό της δράσης των αντίστοιχων χωρών για το μέλλον267. Το κυριότερο, όμως, δεδομένο που προκύπτει για την έρευνά μας είναι το γεγονός ότι η σημαντική αυτή σε μέγεθος και δραστηριότητα αγορά κυριαρχείται από τους Έλληνες, οι οποίοι, είτε ως μικροί ή μεγάλοι ελεύθεροι επαγγελματίες είτε ως αντιπρόσωποι των ξένων συμφερόντων – γεγονός που υποβοηθείται και ενισχύεται σε σημαντικό βαθμό από την ύπαρξη κοινών πολιτιστικών αναφορών, κοινών «βάσεων παιδείας» – είναι οι κύριοι ρυθμιστές και οι καταλύτες της. Η μεγάλη συσσώρευση πλούτου στα χέρια αρκετών Ελλήνων και η αναγκαιότητα σύνδεσης της αγοράς με την εκπαίδευση συνιστούν τις κατεξοχήν οικονομικές αλλά και κοινωνικές προϋποθέσεις επανίδρυσης και γενικά ανάπτυξης του Φροντιστηρίου στις αρχές του 20ού αιώνα: ο πλούτος επανεπενδύεται όχι μόνο σε καθεαυτό οικονομικές επενδύσεις. Η ύπαρξη ενός εκπαιδευτικού μηχανισμού, ο οποίος θα ανταποκρίνεται στη νέα οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα που διαμορφώνεται, είναι μια σημαντική επένδυση, που μπορεί να πολλαπλασιάσει τα κέρδη των Ελλήνων παραγόντων της αγοράς. Το κτίριο και η υποδομή του Φροντιστηρίου αδυνατούν πλέον να ανταποκριθούν, έστω και στοιχειωδώς, σ’ αυτή την πραγματικότητα. Αυτές ακριβώς οι, αυτονόητες άλλωστε, διαπιστώσεις οδηγούν την ελληνική κοινότητα της Τραπεζούντας, με την καθοδήγηση του νέου, ιδιαίτερα αξιόλογου, Μητροπολίτη, να προχωρήσει στην αναπροσαρμογή του εκπαιδευτικού σχεδιασμού, που κύριο στοιχείο του αποτελεί η οικοδόμηση του νέου κτιρίου του Φροντιστηρίου.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΑΝΤΩΝΗ Υ. ΠΑΥΛΙΔΗ

διδακτορική  διατριβή στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

244 ΣΑΡΡΗΣ Νεοκλής: «Οσμανική Πραγματικότητα», Εκδόσεις Αρσενίδη, Αθήνα, τόμος ΙΙ, σελ. 387.

245 ΣΑΡΡΗΣ Νεοκλής, ό.π., σελ. 386.

246 ΧΡΥΣΑΝΘΟΣ, ό.π., σελ. 708. 247 ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Επαμεινώνδας: «Βιογραφίαι των εκ Τραπεζούντας ακμασάντων λογίων μετά σχεδιάσματος του ιστορικού Φροντιστηρίου των Τραπεζουντίων», Εκδόσεις Καραβία, Αθήναι 1897, σελ. 66.

248 ΚΟΛΛΙΑ Ιωάννα: «Ο Σεβαστός Κυμινίτης και η ίδρυση του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας», περιοδικό «Ελληνικά», τχ. 30 (1977-80), σελ. 281.

249 ΚΟΛΛΙΑ Ιωάννα, ό.π., σελ. 286. Εδώ από την αλληλογραφία του Σεβαστού με το διδάσκαλό του Ιωάννη Καρυοφύλλη, που διαμένει στην Κωνσταντινούπολη, αποδεικνύεται ότι το Φροντιστήριο ιδρύθηκε εντός του 1682 και πριν από τις 5 Μαΐου του έτους αυτού.

250 ΚΟΛΛΙΑ Ιωάννα, ό.π., σελ. 286 και 288. Εδώ ο Σεβαστός, με επιστολή του στον παλαιό μαθητή του Χρύσανθο, έξι χρόνια μετά την ίδρυση του Φροντιστηρίου, του ζητά να μεσολαβήσει στον ποντιακής καταγωγής Ηγεμόνα της Βλαχίας Σερβάνο Καντακουζηνό να συνδράμει το Φροντιστήριο, προκειμένου να ξεπεράσει τα μεγάλα οικονομικά του προβλήματα.

251 Ό.π., σελ. 289.

252 ΕΑ, τόμος 17, έτος ΙΓ΄, 1893-94, Εν Κωνσταντινουπόλει 7 Μαΐου 1893, σελ.73.

253 ΕΑ, ό.π., σελ. 65.

254 ΕΑ, ό.π., Εν Κωνσταντινουπόλει 5 Νοεμβρίου 1893, σελ. 281.

255 ΕΑ, τόμος 19, Έτος ΙΕ, Εν Κωνσταντινουπόλει 23 Ιουνίου 1895, σελ.130.

256 «Doğu Akdeniz’de Lıman Kentleri 1800-1914» («Πόλεις-λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου 1800-1914», συλλογικό έργο). Tarıh Vakfı Yurt Yayınları, Istahbul 1994, sayfa (σελίδα) 60.

257 Ό.π., σελ. 70.

258 ΠΑΠΑΜΙΧΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ό.π., σελ. 237-238.

259 Ό.π., σελ. 237-239.

260 Ό.π., σελ. 239-240.

261 ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ Ιωακείμ: «Η εμπορική και οικονομική δραστηριότης των Ελλήνων της Τραπεζούντας κατά τας αρχάς του 20ού αιώνος», ΠΕ, τχ. 65, 1986, σελ.12-17. Εδώ ο συγγραφέας αναφέρεται στους εμπορικούς οίκους της πόλης, έχοντας ως βασική πηγή εκτός της προσωπικής του μνήμης, τον «Παγκόσμιο Εμπορικό Οδηγό», που εκδόθηκε στη Σμύρνη το 1908 και αναφέρεται κυρίως στις ελληνικές επιχειρήσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

262 ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ Ν. Ιωακείμ: «Η εμπορική και οικονομική δραστηριότης των Ελλήνων της Τραπεζούντας κατά τας αρχάς του 20ού αιώνος», ΠΕ, τχ. 63, σελ. 364-367.

263 ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ, ό.π., σελ. 367.

264 Ό.π., σελ. 355-356.

265 ALBAYRAK Hüseyin: «Trabzon basın tarihi» («Ιστορία του τύπου της Τραπεζούντας»), Ankara 1994, sayfa 302. Óτη μελέτη του αυτή για τον τύπο της περιοχής Τραπεζούντας, ο σ. μεταξύ των τυπογραφείων των μειονοτήτων της πόλης αναφέρει εκτός του τυπογραφείου Σεράση και το τυπογαφείο του Γιώργου Μιχαηλίδη («Yorgi Mihailıdi Matbaasi»), που απουσιάζει από τον κατάλογο του εμπορικού οδηγού και συνεπώς του Ιωακειμίδη που παραθέτουμε. Ο εκδοτικός οίκος αυτός ιδρύθηκε μεταξύ των ετών 1904 -1908 και μέχρι το 1922 εξέδωσε διάφορα βιβλία στην οθωμανική κυρίως γλώσσα και 7 εφημερίδες και περιοδικά στην ελληνική μεταξύ 1909 – 1922, μεταξύ των οποίων και την εφημερίδα «Εποχή» του Ν. Καπετανίδη, ενός φλογερού Πόντιου δημοσιογράφου, ο οποίος οδηγήθηκε το 1921 στην αγχόνη των «Δικαστηρίων Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας για την εθνική του δράση.

266 Πληροφορητές: Σπυράντης, Γιακουστίδης και Σουμελίδης, ό.π. Μας πληροφορούν ότι στις αρχές του 20ού αιώνα στην Τραπεζούντα υπάρχουν και λειτουργούν 4 μεγάλα ελληνικά τραπεζικά καταστήματα, μεταξύ των οποίων και η Τράπεζα Κ. Θεοφυλάκτου, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες αστούς της πόλης και μεγάλου ευεργέτη της ελληνικής κοινότητας Τραπεζούντας, το όνομα του οποίου δεν αναφέρεται στον πίνακα που  παραθέσαμε. Αντ’ αυτού, μεταξύ των Ελλήνων τραπεζιτών αναφέρεται το όνομα του Ι. Υφαντίδη, που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό στη σχετική με τον ποντιακό ελληνισμό βιβλιογραφία.

267 ΙΩΑΚΕΙΜΙΔΗΣ, ό.π., σελ. 367. Πρόκειται για προξενεία των εξής χωρών: 1. Αγγλίας, 2. Αμερικής, 3. Αυστροουγγαρίας, 4. Βελγίου, 5. Γαλλίας, 6. Δανίας, 7. Ελλάδας (Πρόξενος Δ. Βιτάλης), 8. Ιταλίας, 9. Περσίας και 10. Ρωσίας.

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.