Ο θάνατος ως θέαμα και το θέαμα του θανάτου (XIII)


(CYNECHEIA APO  13/10/16)

Eκ των Eσπερίδων των του ∆ιός ηρε Μενίσκος ως το πριν Hρακλέης χρύσεα µηλα τρία. Και τι γαρ; ως Eάλω, γέγονεν µέγα πασι θέαµα ως το πριν Hρακλέης ζων κατακαιόµενος.225

Τι υπαινίσσεται άραγε ο Λουκίλλιος στο παραπάνω επίγραµµα; Πως κάποιος κλέφτης, ή έστω κάποιος που κατηγορήθηκε για κλοπή και δη ιερόσυλη, ονόµατι Ηρακλής καιόµενος Μενίσκος, τιµωρήθηκε αυστηρά για την πράξη του; Πως καταδικάστηκε να καεί µπροστά σε κοινό; Και η σύγκριση µε τον Ηρακλή; Είναι άραγε προϊόν της φαντασίας του ποιητή ή πράγµατι αυτός ο άνθρωπος κάηκε ζωντανός; Και ο Ηρακλής τι ρόλο παίζει στην όλη ιστορία; Είναι ο τρόπος του θανάτου που θυµίζει στον ποιητή τον Ηρακλή ή στήθηκε ένα θέαµα, όπου ο εν λόγω κατάδικος “έπαιξε” τον ρόλο του Ηρακλή πριν ανέβει στην πυρά; Κατά τη γνώµη µας, συµβαίνει το δεύτερο. Θα επικαλεστούµε, για να τεκµηριώσουµε την άποψή µας, µια µαρτυρία του Τερτυλλιανού. Στην Απολογία του, έχοντας κατά νου ένα σκληρό κατηγορητήριο εναντίον του πολυθεϊσµού που, σύµφωνα µε το συγγραφέα επιτρέπει και προτρέπει σε πράξεις απάνθρωπες και ανήκουστες, γράφει:
“[…] in cavea ubi super sanguinem humanum, super inquinamenta poenarum proinde saltant dei vestri argumenta et historias noxii ministrantes, nisi quod et ipsos deos vestros saepe noxii induunt. Vidimus aliquando castratum Attin, illum deum ex Pessinunte, et qui vivus ardebat, Herculem induerat” .226[η υπογράµµιση δική µας]

Μπορούµε να έχουµε εµπιστοσύνη στον Τερτυλλιανό; Για το σύνολο των χριστιανών συγγραφέων που αναφέρονται στα θεάµατα, αυτά είναι ταυτισµένα µε την ειδωλολατρία και, άρα, µε το κακό227. Ας ξεχάσουµε, ωστόσο, προς στιγµήν το θεολογικό υπόβαθρο του συγγράµµατος κι ας επικεντρωθούµε στην πληροφορία. Το έργο ανήκει στα πρώιµα του Τερτυλλιανού (πριν το 200) πράγµα που µας δίνει µια σχετική προς τα πάνω χρονολόγηση, αλλά ίσως αυτό να µην έχει τόση σηµασία για το θέµα µας. Ο τρόπος που µιλάει για τα δύο θεάµατα πείθει για δύο πράγµατα: πρώτον, πως αναφέρεται σε κάτι που πράγµατι συνέβη, γιατί επιλέγει συγκεκριµένες αναφορές που θα µπορούσαν να ελεγχθούν ανά πάσα στιγµή από τους ρωµαίους αναγνώστες του. Αλλά, κι αν ακόµη σκεφθούµε πως το θρησκευτικό πάθος, που διακατέχει τον Τερτυλλιανό σε όλα του τα έργα αλλά ειδικά στην Aπολογία, µπορεί προς στιγµήν να µην τον αφήσει να σκεφθεί την πιθανότητα ενός τέτοιου ελέγχου, και πάλι, από τον τρόπο που µιλά για το γεγονός, µπορούµε να θεωρήσουµε πως, αν δεν ήταν αυτόπτης µάρτυς (παρά το α΄ πληθυντικό του ρήµατος), τουλάχιστον το είχε ακούσει από έγκυρη πηγή, που του µετέφερε µαρτυρία πρόσφατη ως προς το γεγονός.

Αν µιλούσε για κάτι µακρινό χρονικά, το παράδειγµα που ενισχύει το επιχείρηµά του αδυνατίζει. Όσο σηµαντικό ή προκλητικό κι αν υπήρξε ένα θέαµα, είναι ίδιον του είδους η θνησιγένεια, πολύ περισσότερο για τις υπό συζήτηση εποχές . έτσι, η χρονική αποµάκρυνση σβήνει από τη µνήµη την ένταση της πρόκλησης, έστω κι αν διατηρεί την ανάµνηση του θεάµατος228. Πολύ περισσότερο σε εποχές που τα τεχνικά µέσα δεν βοηθούν στη διατήρηση της ανάµνησης. Άρα, αν µη τι άλλο, µπορούµε να πούµε ότι το θέαµα έλαβε χώρα στην εποχή του Σεβήρου. Το θέαµα, όπως και άλλα σχετικά, πρέπει να έλαβε χώρα στο αµφιθέατρο της Καρχηδόνας, στο οποίο διεξάγονταν πλήθος εκδηλώσεων, µεταξύ των οποίων και οι περίφηµες γιορτές προς τιµήν της Καρχηδονίας ∆ήµητρας και του Καρχηδονίου Κρόνου229, όπου έχουµε παράδοση µεταµφιέσεων καταδίκων στις δύο θεότητες και συµµετοχή τους σε αιµατηρά θεάµατα, όπως δείχνει το µαρτύριο της Περπέτουας και των υπολοίπων που µαρτύρησαν µαζί της230. Τέλος, και ίσως το σηµαντικότερο για το θέµα που συζητάµε, είναι ότι ο Τερτυλλιανός δεν φαίνεται καθόλου να εννοεί πως κάποιος απλώς “έπαιξε” τον ρόλο του Ηρακλή, αλλά πως µια θανατική καταδίκη µετατράπηκε σε µια σκηνοθετηµένη παράσταση, στην οποία ο κατάδικος, αντί να σταθεί απλώς µπροστά στο κοινό και να πεθάνει, µε όποιο τρόπο του όριζαν οι νόµοι, υποχρεώθηκε να παίξει ένα ρόλο που η θεαµατική του απόληξη ήταν η εκτέλεση που είχε ήδη οριστεί231.

Ίσως µάλιστα να έψαχναν οι διοργανωτές του θεάµατος εξυπηρετικούς µύθους, που να ταίριαζαν µε τους τρόπους θανάτωσης που επέβαλλε για τα διάφορα αδικήµατα τα οποία επέσυραν την summa supplicia το ρωµαϊκό δίκαιο. Έτσι, µπορεί οι µύθοι για τους οποίους έχουµε πληροφορίες πως επανέρχονταν σ’ αυτές τις εκτελέσεις (το τέλος του Ηρακλή, η Πασιφάη, ο Ίκαρος), να µην επαναλαµβάνονταν, επειδή άρεσαν ιδιαιτέρως στο κοινό αλλά επειδή µπορούσαν να οδηγήσουν στον τρόπο θανάτου που απαιτούσε η ποινή που είχε επιβληθεί για το έγκληµα. Τρεις ήταν οι συχνότερες: πάλη µε τα θηρία, σταύρωση και καύση. Φυλάσσονταν αρχικά για τους σκλάβους και, αργότερα, επίσης για αυτούς που ονοµάζονται humiliores, τις κατώτερες δηλαδή τάξεις, αλλά µερικές φορές η αυθαιρεσία ενός αυτοκράτορα έστελνε και κάποιον ευγενή για να θηριοµαχήσει ως τιµωρία, όπως έκανε, για παράδειγµα ο Καλλιγούλας232. Το Liber Spectaculorum του Μαρτιάλη (40- 103 ή 104) περιγράφει έξυπνα και συνοπτικά πολλά θεάµατα που λάµβαναν χώρα στα θέατρα και τα αµφιθέατρα. Εκεί βρίσκουµε πληροφορίες που δεν αφήνουν αµφιβολία για τα όσα προηγουµένως βρήκαµε στον Λουκίλλιο και τον Τερτυλλιανό. Ας δώσουµε ένα ενδεικτικό  παράδειγµα. Πρόκειται για την περίφηµη εκτέλεση του Laurelus, ενός επικίνδυνου ληστή. Qualiter in Scythica religatus rupe Prometheus Assiduam nimio pectore pavit avem, Nuda Caledonio sic viscera praebuit urso Non falsa pendens in cruce Laureolus. Vivebant laceri membris stillantibus artus Inque omni nunsquam corpore corpus erat. Denique supplicium Vel domini iugulum foderat ense nocens, Templa vel arcano demens spoliaverat auro, Subdiderat saevas vel tibi, Roma, faces. Vicerat antiquae sceleratus crimina famae, In quo, quae fuerat fabula, poena fuit. 233 Ο ληστής, σύµφωνα µε το επίγραµµα πάντα, διέπραξε κάποιο από τα βαρύτερα εγκλήµατα ( αυτά ήταν πατροκτονία, ιεροσυλία, εµπρησµός δηµόσιας περιουσίας και φυσικά προδοσία που όµως δεν αναφέρεται στο επίγραµµα) και καταδικάστηκε στην εσχάτη των ποινών. ∆εν θα εξετάσουµε ποιος ήταν ο Laurelus, τι διέπραξε κι αν τα διέπραξε πράγµατι ή αν ο Μαρτιάλης τον καταγγέλλει πραγµατικά ως αποτρόπαιο ληστή µε δίκαιο τέλος234. Μας ενδιαφέρει ο τρόπος της θανάτωσής του: τον σταύρωσαν και άφησαν να τον ξεσκίσουν άγρια θηρία (ο Μαρτιάλης µιλά για ένα αγριογούρουνο). Τόσο η σταύρωση όσο και η θηριοµαχία ήταν από τους συνηθέστερους τρόπους εκτέλεσης ενός καταδίκου.

Εδώ η εκτέλεση του ληστή µετατράπηκε σε θέαµα, που παίχτηκε µπροστά σε κοινό, και κατά το οποίο ο κατάδικος έπαιξε το ρόλο του Προµηθέα που, δεµένος πάνω στον Καύκασο, δεχόταν καθηµερινά την επίθεση ενός άγριου πουλιού που του έτρωγε το συκώτι. Ο σταυρός αντικατέστησε το βράχο και το αγριογούρουνο πήρε τη θέση του αετού. Τέτοιου τύπου θανατώσεις, δηλαδή που ο τελικός θάνατος του καταδίκου έρχεται µε δύο ή περισσότερους τρόπους, έχουµε µαρτυρηµένες και από αλλού. Η σταύρωση ήταν ένας τύπος θανάτου αργός και το κοινό ενός αµφιθεάτρου βαριόταν να περιµένει το τέλος του καταδίκου, ύστερα από την πολύωρη επιθανάτια αγωνία (κατά τη σταύρωση είτε µε επίδεση των µελών επί του ξύλου είτε µε ήλωση, ο θάνατος προέρχεται ουσιαστικά από ασφυξία, στην πρώτη περίπτωση ύστερα από πολλές ώρες, ίσως και ολόκληρα εικοσιτετράωρα, στη δεύτερη συντοµότερα αλλά όχι πολύ235). Γι’ αυτό συνδυαζόταν συχνά µε άλλους τρόπους που ήταν γρηγορότεροι και ικανοποιούσαν το κοινό που παρακολουθούσε: ο κατάδικος κρεµασµένος στον  σταυρό παραδιδόταν ταυτοχρόνως στη φωτιά ή δινόταν έτσι δεµένος και ανήµπορος βορά σε άγρια ζώα. Πολλά παραδείγµατα παίρνουµε από τις αφηγήσεις των χριστιανικών µαρτυρίων. Όσο κι αν πρέπει να είµαστε προσεκτικοί στη χρήση τους, αφού πρόκειται για κείµενα στρατευµένα236, ωστόσο οι πληροφορίες για τους τρόπους θανάτωσης σχεδόν σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας, αν καθαρθούν από το ιδεολογικό τους περιεχόµενο, είναι πολύτιµες. Έτσι, για παράδειγµα, έχουµε την περίπτωση της Βλαδίνας στο Μαρτύριο των εν Λουγδούνω τελειωθέντων που σταυρώνεται και παράλληλα παραδίδεται στα θηρία ή τον σταυρικό θάνατο σε συνδυασµό µε καύση του σώµατος, όπως συνέβη µε τον Πιόνιο, που µαρτύρησε κάπου ανάµεσα στα 160 µε 170. Συχνά του ίδιου του οδυνηρού θανάτου προηγείτο δηµόσιος βασανισµός και κάποιοι δεν άντεχαν. Πέθαιναν πριν φτάσουν στο τελικό στάδιο από διάφορους τύπους µαστιγώσεων, ακρωτηριασµούς, καύση µελών µε πυρωµένα σίδηρα. Κάποιοι απ’ αυτούς τους βασανισµούς σε συνδυασµό µεταξύ τους γίνονταν µε ηθεληµένο σκοπό το θάνατο του βασανιζοµένου (π.χ. ‘τηγάνισµα’ πάνω σε πυρακτωµένη εσχάρα).

Η περιγραφή του Μαρτιάλη για την εκτέλεση του Laurelus δείχνει πως επρόκειτο για ένα είδος παντοµίµας, γιατί στην παντοµίµα συνήθως το θέαµα παρίσταται από έναν µόνο ηθοποιό (pantomimus) και πάντα άντρα και έχει θέµα κατά κύριο λόγο παρµένο από τη µυθολογία, ενώ αν παρακολουθήσουµε προσεκτικά µερικές περιγραφές χριστιανικών µαρτυρίων, αναγνωρίζουµε σ’ αυτές στοιχεία µίµου, τουλάχιστον ως προς τη συµµετοχή περισσοτέρων του ενός προσώπων και των δύο φύλων, χαρακτηριστικό για το είδος. To µαρτύριο της Περπέτουας και των συντρόφων της είναι από τα πιο χαρακτηριστικά δείγµατα. Ο Σουητώνιος διασώζει την παρακάτω πληροφορία: ο Νέρωνας διοργάνωσε ένα πολυθέαµα, µε µονοµαχίες, ναυµαχίες, πυρρίχιους χορούς και ανάµεσα στις σκηνές που παρουσίαζαν οι πυρρίχιοι αυτοί χοροί ενέταξε και µίµους περί της Πασιφάης και του Ίκαρου: “Ο Ίκαρος, µε την πρώτη του κιόλας προσπάθεια, έπεσε δίπλα στο ανάκλιντρο του αυτοκράτορα και τον πιτσίλισε µε το αίµα του” 237. Σε θέαµα µε το ίδιο θέµα και εξίσου θλιβερή απόληξη αναφέρεται το παρακάτω επίγραµµα του Μαρτιάλη: Daedale , Lucano cum sic lacereris ab urso, quam cuperes pinnas nunc habuisse tuas 238 Ο Σουητώνιος δεν έχει κανένα λόγο στο σηµείο αυτό να ψεύδεται ή να υπερβάλει. ∆εν φαίνεται πουθενά στο έργο του να αντιπαθεί τέτοια θεάµατα, ώστε να το  χρησιµοποιεί ως ένα ακόµη επιχείρηµα εναντίον του Νέρωνα. Περισσότερο τον ενδιαφέρει ότι ο αυτοκράτορας πρόσβαλλε επιφανείς πολίτες από τις ανώτερες τάξεις υποχρεώνοντάς τους να κατέβουν ως µονοµάχοι ή ηθοποιοί στην αρένα και σε αυτό το σηµείο στέκεται η κριτική του. Η αναφορά του σε παραστατικά θεάµατα γίνεται παρεµπιπτόντως. Το ζήτηµα είναι αν ήταν απλή αποτυχία µιας παράστασης ή υπήρχε πρόθεση θανάτωσης . Αν δηλαδή επρόκειτο για µια πραγµατική θεατρική παράσταση ή για ένα θέαµα οργανωµένο µε τέτοιο τρόπο που να περιλαµβάνει το θάνατο, µια εκτέλεση. Ισχύει προφανώς το δεύτερο, αλλιώς ο Σουητώνιος θα έχανε την ευκαιρία να φλυαρήσει για τον ηθοποιό που χάθηκε ή τις αντιδράσεις των θεατών; Παρόµοια µε το επίγραµµα του Μαρτιάλη για την τιµωρία του ληστή, είναι και η παρακάτω περιγραφή από το έκτο βιβλίο του Στράβωνα για την εκτέλεση κάποιου Σέλουρου:

νεωστί δ’ αφ’ ηµων ες την Ρώµην ενεπέµφθη Σέλουρός τις, Αιτνης υιος λεγόµενος, στρατιας εφηγησάµενος και λεηλασίαις πυκναις καταδεδροµηκως τω κύκλω της Αιτνης πολυν χρόνον, ων εν τη αγορα µονοµάχων αγωνος συνεστωτος ειδοµεν διασπασθέντα απο των θηρίων υπο πήγµατος γαρ τινος υψηλου τεθεις ως ων υπο της Αιτνης, διαλυθέντος αιφνιδίως και συµπέσοντος καινέχθη και αυτος εως γαλεάγρας θηρίων ευδιαλύτους επίτηδες παρεσκευασµένας υπο τω πήγµατι. 239

Τι αποκοµίζουµε από το παραπάνω χωρίο; Προφανώς ο Στράβων διασώζει την πληροφορία για την τιµωρία ενός ληστή που µε τη συµµορία του λεηλατούσε τα γύρω από την Αίτνα χωριά. Μετά τη σύλληψή του, οδηγήθηκε στη Ρώµη και είχε µια ιδιαίτερα σκληρή άµα και θεαµατική εκτέλεση: τον τοποθέτησαν σε κάποιο ειδικά κατασκευασµένο χώρο µέσα στην αρένα, σχετικά ψηλό, ώστε να φαίνεται από παντού, παίζοντας µε το προσωνύµιο «γιος της Αίτνας» προφανώς και υπονοώντας ότι ήταν ανεβασµένος στην κορφή της ‘µητέρας’ του. Έπειτα µε ειδικό µηχανισµό (διέθετε τέτοιους το αρχαίο θέατρο240) έκαναν την οροφή του οικοδοµήµατος να καταρρεύσει και ο Σέλουρος βρέθηκε στο µέσο πεινασµένων θηρίων. Η πρόθεση θανάτου του καταδίκου είναι προφανής.

Άλλωστε αυτό δεν λέει ο Σουητώνιος, όταν παρουσιάζει ως εξαιρετικό το γεγονός ότι κατά τη διάρκεια µιας εορταστικής περιόδου θεαµάτων που δόθηκε από το Νέρωνα, αυτός δεν εκτέλεσε κανένα εγκληµατία; Στις µονοµαχίες που είχε διοργανώσει σε ξύλινο αµφιθέατρο χτισµένο σ’ ένα µονάχα χρόνο στην περιοχή του Πεδίου του Άρεως δεν εκτέλεσε κανένα, ούτε καν τους εγκληµατίες. 241 Ο Σουητώνιος εντάσσει την πληροφορία σε µια µεγάλη ενότητα στην οποία παρουσιάζει τον Νέρωνα ως υποκρινόµενο πίστη στα διδάγµατα του Αυγούστου και, άρα, καταγγέλλει µε αυτόν τον τρόπο τον χαρακτήρα του. Αυτό και µόνο µας οδηγεί να µην αµφισβητήσουµε την αλήθεια της πληροφορίας. Άλλωστε µια επιβεβαίωση της πρόθεσης θανάτου παίρνουµε από τον Τάκιτο, που αναφέρει πως ο Νέρωνας για να επιτύχει µεγαλύτερη θεαµατικότητα και παιγνιώδη χαρακτήρα στη δηµόσια εκτέλεση κάποιων χριστιανών, έβαλε να τους τυλίξουν µέσα σε δέρµατα ζώων και µετά τους πέταξε στα σκυλιά242. Η πράξη του Νέρωνα, µε την οποία το ανθρώπινο σώµα εξαφανίζεται µέσα στο σώµα του ζώου, γίνεται το σώµα του ζώου, που λείπει στην πραγµατικότητα, χάνει την ανθρώπινη διάσταση και γίνεται ένα ζώο ανάµεσα στα άλλα προς τέρψιν και κατανάλωση των θεωµένων, µας οδηγεί πάλι σε ένα επίγραµµα του Μαρτιάλη, όπου ο ποιητής µιλά για το θέαµα του ζευγαρώµατος της Πασιφάης και του ταύρου:

Iunctam Pasiphaen Dictaeo credite tauro: Vidimus, accepit fabula prisca fidem. Nec se miretur, Caesar, longaeva vetustas: Quidquid Fama canit, praestat harena tibi. 243

∆εν είµαστε σίγουροι αλλά µάλλον το θέαµα στο οποίο αναφέρεται ο Μαρτιάλης είναι µια παράσταση που έδωσε ο Νέρωνας244. Πάντως ο µύθος πρέπει να ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στους Ρωµαίους και να παριστανόταν όχι σπάνια, αφού και ο Απουλήιος αναφέρει κάτι παρόµοιο στο σχετικό επεισόδιο των Μεταµορφώσεων όπου ο Λούκιος, ως όνος βεβαίως και όχι ως ταύρος, καλείται να συναντήσει µέσα στο αµφιθέατρο µια νέα γυναίκα κατάδικο και το αρνείται245. Φαίνεται ότι οι Ρωµαίοι είχαν αναπτύξει µια εξαιρετικά πλούσια φαντασία στις τιµωρίες που περιλαµβάνει είδη και τρόπους θανάτου άγνωστους στο µεγαλύτερο µέρος του σύγχρονου κόσµου, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την επίσηµη απονοµή δικαίου.

Όταν µάλιστα ο κατάδικος είναι γυναίκα διακρίνουµε σαφώς τη διάθεση µιας δηµόσιας προσβολής του γυναικείου σώµατος και κατ’ επέκταση της γυναικείας ιδιότητας, µεγαλύτερη και συχνότερη απ’ όταν πρόκειται για άντρες. Έτσι, στο µαρτύριο της Περπέτουας, βρισκόµαστε µπροστά σε µια ιδιάζουσα θηριοµαχία -η νεαρή Ρωµαία αρχόντισσα και η λεχώνα δούλη της Φηλικητάτη που τη συνοδεύει στο µαρτύριο, γυµνώνονται και παραδίδονται στα λακτίσµατα και τους κερατισµούς άγριας δαµάλας. Περήφανη, ως ταιριάζει στην καταγωγή και την παιδεία της (πρόκειται για µια απόγονο της γενεάς των Βιβίων, στρατιωτικών αρχόντων της Καρχηδόνας, και µια matrona docta246, όπως δείχνει η ηµερολογιακού τύπου περιγραφή της σύλληψης και των συνθηκών κράτησης έως της αρχής του µαρτυρίου που συνέγραψε η ίδια στη φυλακή), και σεµνή, όπως επίσης ταιριάζει στο ήθος και την παιδεία της µιας Ρωµαίας κυρίας, κοιτάζει κατάµατα το αλαλάζον πλήθος, που αναγκάζεται να αποδεχτεί να µην γίνει η θηριοµαχία µε τις γυναίκες γυµνές.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Μαρώ Τριανταφύλλου

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

225 Παλατινή Ανθολογία, 11, 184.

226 Τερτυλλιανού, Apologeticum, 15, 4-5 [στις αρένες, όπου πάνω από ανθρώπινο αίµα, πάνω από το µολυσµένο λέκιασµα της θανατικής ποινής, οι θεοί σας χορεύουν, προσφέροντας ιστορίες και θέµατα για τους καταδίκους- αν όχι που οι κατάδικοι συχνά παίζουν τους ρόλους των θεών σας. Έχουµε δει άλλοτε τον Άττι, τον θεό του Πεσινούντα, να ευνουχίζεται και άνθρωπο να καίγεται παίζοντας το ρόλο του Ηρακλή]. [οι παραποµπές στο έργο από την έκδοση της Loeb Classical Library].

227 Ενδεικτικά, ο Τερτυλλιανός αφιέρωσε ένα ολόκληρο έργο στη µελέτη και καταδίκη των θεαµάτων, πρόκειται για το De Spectaculis, στο οποίο έχουµε συχνά αναφερθεί. Ο Τατιανός έχει µιλήσει γι’ αυτά στο Προς Έλληνας. O Αυγουστίνος συµπεριλαµβάνει ένα σκληρό κατηγορητήριο στις Confessiones, 6, 7.12- 8.13, ο Ιωάννης Χρυσόστοµος , πολλούς αιώνες αργότερα, µετά την οριστική επικράτηση του χριστιανισµού, τα καταδικάζει σκληρά, µαζί µε όλα τα θεάµατα συλλήβδην κ.α.

228 Ας ελέγξουµε, για παράδειγµα, τη χρονική εγγύτητα των επιγραµµάτων του Μαρτιάλη και των θεαµάτων στα οποία αυτά αναφέρονται. Το συχνότερο δεν τον χωρίζει από αυτά ούτε µια γενιά. “Ενδεχοµένως”, παρατηρεί ο Α. Γλυτζουρής στη µελέτη του για τη γέννηση της σκηνοθεσίας στη σύγχρονη Ελλάδα, παρατήρηση ωστόσο που ισχύει εν γένει για την ιστορία των θεαµάτων, “το σπουδαιότερο πρόβληµα που έχει να αντιµετωπίσει όποιος καταπιαστεί µε την ιστορία της σκηνοθεσίας, προκύπτει από την ίδια τη φύση του φαινοµένου που αποτελεί το αντικείµενο της εργασίας του. από το γεγονός δηλαδή ότι έχει καταπιαστεί µε µια µορφή τέχνης, το καλλιτεχνικό προϊόν της οποίας έχει χαθεί για πάντα” (A. Γλυτζουρής, Η σκηνοθετική τέχνη στην Ελλάδα, Η ανάδυση και η εδραίωση της τέχνης του σκηνοθέτη στο νεοελληνικό θέατρο, σ. 18).

229 Βomgardner, “The Carthage Amphitheatre: a reappraisal”, American Journal of History, 93, 85- 103.

230 Μαρτύριον Περπέτουας,18, 1-5, σ.285, B. Shaw, “The passion of Perpetua” Past and Present, 139, σσ. 3-45 και K. M. Coleman, “Fatal charades: Roman executions staged as mythological enactements”, Journal of Roman Studies, 80, 1990, σσ.43-74, η αναφορά στις σσ. 66-67. Πρόκειται για ένα πολύ σηµαντικό άρθρο στη µελέτη των αιµατηρών θεαµάτων, το οποίο αποτελεί ουσιαστικά µέρος µιας σηµαντικής δουλειάς της Coleman που έχει να κάνει µε το µυθικό και το ιστορικό στον ρωµαϊκό κόσµο µέσα από το χώρο των θεαµάτων.

231 K.M. Coleman, “Fatal Charades”, σσ. 60-61.

232 π.χ. Σουητώνιος,” Καλιγούλας” , XXVII, 3-4.

233 Μαρτιάλης, Liber Spectaculorum, 9, (οι παραποµπές στον Μαρτιάλη από την σειρά Λατίνων Συγγραφέων της Classical Library των εκδ. Loeb) [Όπως ο Προµηθέας δεµένος πάνω στο σκυθικό βουνό, έτρεφε µε το στήθος του τ’ ακούραστο πουλί, έτσι στο καλλιδόνιο αγριογούρουνο τη γυµνή του σάρκα δίνει ο Laurelus κρεµασµένος πάνω στο σταυρό. Οι ξεσκισµένοι του µηροί πέφτουν κοµµάτια και στο σώµα του ολόκληρο σώµα πια δεν υπάρχει. Τελικά την βρήκε την ποινή που του άξιζε. Ο κακούργος σκότωσε τον πατέρα του ή τον αφέντη του, λήστεψε µέσα στην τρέλα του ναό και πήρε την ιερή περιουσία ή έριξε δαυλό πάνω στη Ρώµη. Ο εγκληµατίας διέπραξε κάθε κακούργηµα απ’ τους παλιούς καιρούς, σ’ αυτόν ό,τι ήταν µύθος έγινε ποινή].

234 Coleman, “Fatal Charades”, σσ. 64-65.

235 Ήταν επίσης ένας τρόπος θανάτωσης όχι µόνο οδυνηρός αλλά και σφόδρα ατιµωτικός, χλευαστικός, αφού εχρησιµοποιείτο κυρίως για την τιµωρία δούλων. Σηµαντικές πληροφορίες για το θέµα βρίσκουµε στον Προµηθέα του Λουκιανού. Η σταύρωση ως χλευαστικός θάνατος, Ιώσηπος, Ιουδαϊκός Πόλεµος, 5, 449-451. Η πληρέστερη ίσως περιγραφή της διαδικασίας σταύρωσης είναι οι ευαγγελικές περικοπές για το ζήτηµα. M. Hengel, The Crusifixion [όπου και ανάλυση του έργου του Λουκιανού (σσ.11-14)] µε σχεδόν εξαντλητική αναφορά των αρχαίων πηγών, K. Σιµόπουλος, Βασανιστήρια και εξουσία: Από την ελληνορωµαϊκή αρχαιότητα, το Βυζάντιο και την τουρκοκρατία ως τις µέρες µας, σσ. 124-139, όπου και µικρή βιβλιογραφία. Επίσης V. Tzaferis, “Crucifixion: the archeological evidence” Biblical Archeology Review, 11.1, 1985, σσ. 44-53

236 Αποκρύψεις και υπερβολές, αφηγήσεις ενός γεγονότος πραγµατικού µε τέτοιο τρόπο, όµως, που να εξυπηρετεί, όχι την αλήθεια αλλά τη χριστιανική προπαγάνδα, έχουµε πολλές στα κείµενα των µαρτυρίων, πράγµα αναµενόµενο. ∆ίνουµε δύο απλά παραδείγµατα: στο Μαρτύριο της Περπέτουας, αποκρύπτεται το γεγονός ότι ο διωγµός αφορούσε και τους Ιουδαίους και µετατρέπεται έτσι σε ένα κυνήγι αποκλειστικά και άδικα εναντίον των χριστιανών. Στο Μαρτύριο Πιονίου, ο Πιόνιος ζητά να τον αλυσοδέσουν, ώστε να φαίνεται πως παρά τη θέλησή του ακολουθεί τους στρατιώτες. Αυτό εµφανίζεται ως στοιχείο ηρωισµού αλλά δεν αποκαλύπτεται ότι το κάνει επειδή κάτι τέτοιο, δηλ. εκούσια προσέλευση και υπακοή στο ρωµαϊκό νόµο, είχε συµβεί σε άλλες περιπτώσεις και ο Πιόνιος διαχωρίζει συµβολικά και επιδεικτικά τη θέση του. Όπως λέει χαρακτηριστικά η Averil Cameron “H Ιστορία της Χριστιανοσύνης µπορεί κυριολεκτικά να στηρίζεται σε µία λέξη” (Av. Cameron, Christianity and the Rhetorics of the Empire: The Development of Christian Discource, σ. 21)

237 Σουητώνιος, “Νέρων”, ΧΙΙ, 2.

238 Μαρτιάλης, Liber Spectaculorum, 10 [∆αίδαλε, καθώς σε ξέσκιζε η λουκανέζικη αρκούδα, πόσο θα ευχόσουν να είχες τα φτερά σου].

239 Στράβων, 6, 273 (για τη χρονολόγηση του γεγονότος Coleman, “Fatal Charades”, σ.53.

240 Για την τεχνολογία στο ρωµαϊκό θέατρο, K.M. Coleman, “Launching into history: acquatic displays in the Early Empire” , JRS, 83, 1993.

241 Σουητώνιος, “Νέρων” ΧΙΙ, 1. 242 Τάκιτος, Αnnales, XV, 44, 4. (Ο Τάκιτος αναφέρει κι άλλες θανατώσεις των χριστιανών: σταύρωση και καύση. Λέει µάλιστα πως ο Νέρων χρησιµοποίησε τα καιόµενα σώµατα ως δαυλούς µέσα στη νύχτα. Σχόλιο για το απόσπασµα, M. Hengel, The Crusifixion, σ. 26 ).

243 Μαρτιάλης, op. cit. , 6. [ελευθ. µτφρ. Να το πιστέψεις ότι η Πασιφάη ζευγάρωσε µε τον ταύρο της Ίδης: το είδαµε αυτό, ο παλιός θρύλος δικαιώθηκε. Μην αφήνεις, Καίσαρα, τους παλιούς καιρούς να εκπλήττουν: οτιδήποτε υµνεί η φήµη, η αρένα µπορεί να στο προσφέρει].

244 πβ. Σουητώνιος, “Νέρων”, ΧΙΙ, 2.

245 Apuleius, Metamorphoses, Χ, 29, 34. Ο µίµος θέτει οµολογουµένως το τεράστιο θέµα του “κτηνώδους” (bestialite) που ως ένα σηµείο θα µας απασχολήσει παρακάτω, πράγµα που ενισχύεται µέσα στο έργο του Απουλήιου και από το επεισόδιο µε τη γυναίκα που επιθυµεί τον µεταµορφωµένο σε όνο Λούκιο και περνάει κάποια βράδυα µαζί του (ibid., Χ, 22).

246 B. Shaw, “The Passion of Perpetua”, σσ. 3-45, εν γένει για την καλλιεργηµένη Ρωµαία γυναίκα συµβουλευθήκαµε, E. Hemelrijk, Matrona Docta, Educated Women in the Roman elite from Cornelia to Julia Domna (Υπάρχει και ελληνική µετάφραση).

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.