θεώµαι EN THEATROIS HELLEENIKOIS (C)


(CYNECHEIA APO 14/12/16)

2. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΕΑΤΡΩΝ
2.1. ΕΙΔΗ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ
Ο θεατρικός χώρος ποικίλλει από εποχή σε εποχή. Ακόμα και στα νεότερα χρόνια, με πολλά θεατρικά κτίρια ως παρακαταθήκη από το παρελθόν, υπάρχουν κυρίαρχα σχήματα που αντανακλούν ακριβέστερα τις αναζητήσεις της εκάστοτε εποχής. Από το «αλώνι» της αρχαιότητας με τους θεατές σε μία κυκλική διάταξη ως τις πολύπλοκες κατασκευές του 20ού αιώνα, ο θεατρικός χώρος είναι πάντα ο καθρέφτης της κοινωνίας. Γι’ αυτό, σε κάποιες περιόδους οι θεατές κάθονται αμφιθεατρικά απέναντι στο θέαμα (όπως στο αρχαίο ελληνικό θέατρο της δημοκρατικής κοινωνίας της Αθήνας τον 5ο π.Χ. αιώνα), ενώ σε άλλες οι θέσεις είναι αυστηρά ιεραρχημένες σε πλατεία, θεωρεία, εξώστες με διαχωριστικά ανάμεσά τους (όπως στις σκηνές της κεντρικής Ευρώπης του 18ου αιώνα, με τον ταξικό διαχωρισμό ανάμεσα στην αριστοκρατία και τον απλό λαό). Τα θεατρικά κτίρια είναι μια από τις βασικότερες πηγές μελέτης της ιστορίας του θεάτρου, τόσο για τη δραματουργία όσο και για την παράσταση, τη σχέση του θεάματος με τους θεατές ή τη σχέση των θεατών μεταξύ τους.

Οι βασικές σκηνές που υπάρχουν στο δυτικό θέατρο είναι:
• Αμφιθέατρο: η ιστορικά αρχαιότερη σκηνή των ελληνορωμαϊκών υπαίθριων θεάτρων.
• Ιταλική: η σκηνή που αναπτύχθηκε στην Ιταλία της Αναγέννησης και τοποθετεί τους
ηθοποιούς με τους θεατές.
• Ελισαβετιανή: η σκηνή που αναπτύχθηκε στην Αγγλία κατά την περίοδο της Ελισάβετ
της Β’ (δεύτερο μισό του 16ου αιώνα). Η σκηνή προεκτείνεται μέσα στην πλατεία.
• Κυκλική: η σκηνή βρίσκεται ανάμεσα στα καθίσματα της πλατείας, και οι θεατές περι-
στοιχίζουν τους ηθοποιούς.
• Πολυμετωπική: η σχέση πλατείας – σκηνής μεταβάλλεται κατά τη διάρκεια της παρά-
στασης είτε με περιστροφή της σκηνής είτε με αλλαγή της θέσης της σκηνής ή της πλα-
τείας, με τη βοήθεια μηχανισμών.

Οι σχέσεις αρχιτεκτονικής και δραματουργίας είναι πολύπλοκες. Σε κάθε επο-
χή, πολιτισμικοί, κοινωνικοί και οικονομικοί λόγοι υποβάλλουν μια συγκεκρι-
μένη αρχιτεκτονική. Αυτή καθορίζει ως ένα βαθμό τους συγγραφικούς τρόπους,
επηρεάζει τη δραματουργία. Αλλά αν είναι αλήθεια ότι ο δεδομένος χώρος υπα-
γορεύει στον ποιητή ένα θεατρικό ύφος, άλλο τόσο είναι αλήθεια ότι οι τολμη-
ρές συλλήψεις του ποιητή μπορούν κάποτε να θέσουν το ζήτημα της τροποποί-
ησης του χώρου ή της εξόδου από αυτόν.
Νικηφόρος Παπανδρέου, Περί Θεάτρου

2.2. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΚΤΙΣΜΑΤΩΝ
2.2.1. Αρχαία Ελλάδα

Το ωραίο είναι ότι πολύ λίγο μπορούμε να γνωρίζουμε την ακριβή μορφολογία
των θεάτρων του 5ου αιώνα και τις τεχνικές των παραστάσεων που δίδαξαν οι
ίδιοι οι μεγάλοι τραγωδοί. Τα πράγματι αμέτρητα σωζόμενα θέατρα είναι όλα
τους μεταγενέστερα (κυρίως του 4ου και του 3ου αιώνα) είτε μεταποιημένα και
εκ νέου μεταποιημένα από ελληνιστικές και ρωμαϊκές προσθήκες.
Πέτρος Μαρτινίδης, Μεταμορφώσεις του θεατρικού χώρου

Στη γνώση μας για το αρχαίο ελληνικό δράμα και το θαύμα του αρχαίου ελληνικού θε-
άτρου υπάρχει μια γενική παρανόηση: Θεωρούμε ότι ο χώρος που παιζόταν το αρχαίο
δράμα ήταν πάντα ένα κτίριο σαν της Επιδαύρου, και φανταζόμαστε μια ευγενή και περιποιημένη κοινωνία να πηγαίνει με άμαξες ως εκεί, για να απολαύσει στις λίθινες κερκίδες τα ωραία έργα του πνεύματος.
Αυτό είναι αλήθεια, έχει συμβεί στο παρελθόν και συμβαίνει ακόμα, όμως υπάρχει ένα
πρωθύστερο χρόνου που πρέπει να λαμβάνουμε πάντα υπόψιν.
Για το ξεκίνημα της ελληνικής θεατρικής αρχιτεκτονικής υπάρχουν διάφορες αμφισβη-
τούμενες απόψεις. Προς δυσαρέσκεια πολλών, που θέλουν το αρχαίο κυκλικό θέατρο να
συμβολίζει τον ανεστραμμένο θόλο, τη σύνδεση του επίγειου κόσμου με τη σφαίρα της
γης, τα πρώτα λίθινα θέατρα που σώζονται στην Ελλάδα είναι και τα δύο τετράγωνα. Παλαιότερο είναι το θέατρο του Θορικού, κοντά στα λατομεία του Λαυρίου και ίσως φτιαγμένο περισσότερο για τις συνελεύσεις των εργατών και για τους επικήδειους των εργατικών ατυχημάτων. Λίγο μεταγενέστερο, το θέατρο των Τραχώνων στο σημερινό Άλιμο,κτίριο κοντά στο Θεσμοφόριο που μάλλον φιλοξένησε και το χορό των 24 χορευτών του έργου του Αριστοφάνη Θεσμοφοριάζουσες το 411 π.Χ.

image
Παλαιότερο κυκλικό θέατρο θεωρείται το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα, που δια-
μορφώθηκε στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα και πέρασε από μια σειρά μετατροπών, ενδει-
κτική της εξέλιξης του θεατρικού οικήματος για τους επόμενους αιώνες:
• Ο αρχικός πυρήνας του διονυσιακού θεάτρου είναι  ο ναός του Διονύσου Ελευθερέα στη νότια πλευρά της Ακρόπολης. Μέσα στον ιερό αυτό περίβολο αναπτύχθηκε σταδιακά, από τον 6ο αιώνα π.Χ. και έπειτα, το πρώτο θεατρικό κτίσμα. Το αρχαιότερο
τμήμα του διονυσιακού θεάτρου ήταν η κυκλική ορχήστρα, με τους θεατές να στέκονται όρθιοι γύρω από αυτήν και αργότερα να κάθονται σε ξύλινα εδώλια, τα ικρία.
• Η κατάρρευση των ικρίων γύρω στο 500 π.Χ. αλλά και η καθιέρωση των επιβλητικών εορτασμών για τα Μεγάλα Διονύσια οδήγησαν τον κρατικό προϋπολογισμό να φροντίσει για τον καλλωπισμό και τη λειτουργικότητα των θεατρικών κτιρίων. Ενσωματωμένο στο φυσικό τοπίο – στην πλαγιά ενός λόφου όπου κάθονταν άτακτα οι θεατές – το ανοιχτό κτίσμα του αρχαίου δράματος άρχισε να παγιώνει τα χαρακτηριστικά του.
• O αρχιτεκτονικός τύπος του υπαίθριου ελληνικού θεάτρου, όπως τον ξέρουμε σήμερα,
διαμορφώθηκε σχετικά νωρίς. Η δομή του είναι τριμερής: ορχήστρα, σκηνή, κοίλον,
ανάλογα με την τριπλή λειτουργία του χορού, των υποκριτών και των θεατών. Το θεα-
τρικό οίκημα χτίστηκε 12 μέτρα βορειοανατολικά από την πρωταρχική του θέση, ώστε
να αφήνει περισσότερο χώρο στην ανάπτυξη των τριών μερών του θεάτρου. Η πλαγιά
επενδύθηκε με ξύλινες κερκίδες, αργότερα με λίθινες. Το αλώνι όπου εμφανιζόταν ο
χορός κυκλώθηκε και δημιουργήθηκε ένα παραλληλόγραμμο κτίριο για τις ανάγκες των
υποκριτών. Στην αρχή ήταν ένα ξύλινο παράπηγμα που χρησίμευε ως αποδυτήρια και
αποθήκη για τα κοστούμια και τα σκηνικά αντικείμενα. Ο Αισχύλος ενσωμάτωσε το
κτίσμα στη δράση και έγινε στο εξής το μόνιμο θεατρικό φόντο των παραστάσεων.
Σχεδόν όλα τα δράματα του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη που γράφτηκαν
τον 5ο αιώνα π.Χ., πρωτοανεβάστηκαν στο θέατρο του Διονύσου που, για μεγάλο χρονικό  διάστημα, ήταν το μοναδικό θέατρο προορισμένο για παραστάσεις του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

…όλα συναντιούνται και όλα συμπίπτουν: οι στοχασμοί του φιλοσόφου, τα έργα του καλλιτέχνη και οι αγαθές πράξεις του κόσμου.
Φρ. Νίτσε

• Στην περίοδο του Περικλή έχουμε μια επέκταση του διονυσιακού θεάτρου που κράτησε μισό αιώνα και αφορά την εξέλιξη του σκηνικού κτίσματος, που ενσωματώθηκε κανονικά στη δράση της κλασικής δραματουργίας. Τώρα ο υποκριτής μπορούσε να εισέλθει από τις  παρόδους, (όταν ερχόταν από το λιμάνι ή την πόλη έμπαινε από τη δε-
ξιά πάροδο, ενώ όταν ερχόταν από τους αγρούς από την αριστερή) καθώς και να βγαίνει από την κεντρική πόρτα, που ήταν έξοδος από το σπίτι του ή το παλάτι.
• Ανάμεσα στο 338 και 336 π.Χ. ο Λυκούργος, ρήτορας και πολιτικός που είχε τον έλεγχο
των οικονομικών, έδωσε την πιο τελειοποιημένη χτιστή μορφή του θεάτρου του Διονύ-
σου και, λίγο μετά τον θάνατό του, οι κωμωδίες του Μενάνδρου προσαρμόστηκαν σε ένα
κτίσμα με πολλές δυνατότητες, πολλές όψεις και εισόδους επί σκηνής, ελεύθερη σχέση
των ηθοποιών και του χορού, πλήρη αξιοποίηση της στέγης του κτιρίου, όπως απαιτείται
στα έργα της νέας κωμωδίας. Και όλα αυτά σε ένα θέατρο με χωρητικότητα 17 χιλιάδες
θεατές και με 67 μαρμάρινα καθίσματα των ανώτερων αρχόντων στις πρώτες σειρές.

image

• Στους ελληνιστικούς χρόνους το σκηνικό οικοδόμημα αλλάζει ριζικά. Αντί για το ξύλι-
νο οίκημα σε σχήμα Π του 5ου αιώνα με τρεις πύλες ή περίστυλες στοές, κατά τον 4ο
αιώνα το οικοδόμημα γίνεται λίθινο, αποκτά το προσκήνιο, ένα υπερυψωμένο λογείο (ο
χώρος που παίζουν οι υποκριτές), προφανώς για να μην κρύβει ο χορός τους υποκριτές
από τους θεατές, το οποίο στηρίζεται σε κίονες ύψους 3 ή 4 μέτρων, μεταξύ των οποίων
τοποθετούνται ζωγραφικοί πίνακες. Για πρώτη φορά εμφανίζεται η έννοια της σκηνο-
γραφίας αντί του μόνιμου σκηνικού. Ο πρώτος όροφος αποκτά μια ιδιότητα διακοσμη-
τική.

image

Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου, όπως διατηρείται στις μέρες μας με αισθητά στοιχεία
από όλες τις φάσεις της εξέλιξής του.

Ο ριζικός αυτός μετασχηματισμός εκφράζει τις ουσιώδεις αλλαγές των δραματικών παραστάσεων, οι οποίες με το πέρασμα του χρόνου έχασαν τον τελετουργικό τους χαρακτήρα και έγιναν περισσότερο ψυχαγωγικές και θεαματικές, καθώς ο ρόλος των υποκριτών μεγάλωνε σε βάρος του ρόλου του χορού.
Ελένη Φεσσά – Εμμανουήλ, Αρχιτεκτονική θεάτρου

Από το θέατρο των ιδεών οδηγούμαστε στο θέατρο της ψευδαίσθησης, από το θέατρο
του πολιτικού διαλόγου στο θέατρο των εντυπώσεων, από το θέατρο της ψυχικής ανά-
τασης στο θέαμα της σκηνικής δράσης, από ένα θέατρο θρησκευτικό και μυσταγωγικό
σε ένα θέατρο υποκριτών-ηθοποιών με ανάγκη για προσωπικό χώρο και αστικές συνή-
θειες. Από την κυκλική θέαση περνάμε στη μετωπική σχέση κοινού-σκηνής, όπου ακό-
μα και η ορχήστρα «τρώγεται» και ο χώρος του χορού εξαφανίζεται προς χάριν του θε-
άτρου των ηθοποιών.
• Το θέατρο του Διονύσου, ακολουθώντας την πορεία και άλλων θεατρικών κτισμάτων
της εποχής, συνέχισε να ανακαινίζεται και να αποκτά το χαρακτήρα της εκάστοτε επο-
χής ως τον 3ο αιώνα μ.Χ., όπου στα ρωμαϊκά χρόνια μετατράπηκε σε αρένα για μονο-
μαχίες και θηριομαχίες και, τέλος, σε δεξαμενή νερού για παραστάσεις μίμων. Το θέα-
τρο μετά παρήκμασε, χρησιμοποιήθηκε για λατομείο, καλύφτηκε με τη σκόνη του χρό-
νου και αποκαλύφτηκε πάλι το 19ο αιώνα, χωρίς να μπορέσει ποτέ να ανακτήσει τον
αρχικό προορισμό του, όπως το θέατρο της Επιδαύρου.

(CYNECHIZETAI)

Επιστημονική Ευθύνη   Άσπα Τσαούση, Δρ. Κοινωνιολογίας, Επίκ. Καθηγήτρια ALBA Συγγραφή  Κακουδάκη Τζωρτζίνα, Πατρίτσια Απέργη

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s