Η αιτία που κάτι περνάει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη είναι η σύνθεση ή ποίηση(3)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 14/03/16)

Ο “Λαός” μεταξύ αισθητικής και ιδεολογίας 
Στην έννοια αυτή θεμελιώνεται αισθητικά και ιδεολογικά η νεοελληνική ταυτότητα από τη γενιά του ’30. Έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πώς αυτοσυστήνεται ο “λαός” και η παράδοσή του μέσα από το λόγο των κειμένων. Γράφει σχετικά ο Σεφέρης: “Μπορούμε να κάνουμε πολλές πικρές παρατηρήσεις πάνω στην άβυσσο που μπορεί κάποτε να χωρίσει τους μορφωμένους και τους καλλιεργημένους, από τη φωνή της ζωής, όταν σκεφτούμε πως για πολλούς αιώνες ο μόνος πραγματικός ποιητής που έχει το Γένος είναι ο ανώνυμος και αναλφάβητος λαός, και πως ο μόνος σπουδαίος πεζογράφος, που ξέρω εγώ τουλάχιστον, είναι πάλι ένας ταπεινός, που μαθαίνει λίγα γράμματα στα τριάντα τόσα του χρόνια – Ο Μακρυγιάννης. Και το πιο παράξενο είναι ότι αυτοί οι αγράμματοι συνεχίζουν πολύ πιο πιστά το αρχαίο ελληνικό πνεύμα από την απέραντη ρητορεία των καθαρολόγων, που καθώς είπα, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ακατάλυτο φίμωτρο…” 26. Η λαϊκή δημιουργία (δημοτικό τραγούδι, λαϊκή ζωγραφική) αποτελεί για τον Σεφέρη εγγύηση αμεσότητας (με την απώθηση της μεσολάβησης του “πολιτισμού”), ζωντάνιας (με την άρνηση του αφηρημένου και του τεχνητού) και αυθεντικότητας 27. Οι ζωγραφιές των πολέμων της Επανάστασης του 1821, που ζωγραφίζει ο Παναγιώτης Ζωγράφος ύστερα από παραγγελία του Μακρυγιάννη, θεωρούνται από τον Σεφέρη “από τα πιο πολύτιμα και από τα πιο ζωντανά μνημεία που έχουμε της λαϊκής μας ζωγραφικής -θέλω να πω από τα μνημεία εκείνα που ξεσκεπάζουν ξαφνικά εκθαμβωτικές περιοχές της ψυχής του λαού μας” 28. Το αυθεντικό βρίσκει την έκφρασή του στη λαϊκή δημιουργία: “Έτσι ,θα χρειάζεται πάντα, φαντάζομαι, να εξελέγχουμε ποια είναι η φύση της γλώσσας μας, όχι κοιτάζοντας μόνοι τον εαυτό μας – ο μοναχός αβοήθητος άνθρωπος είναι συχνά μαινόμενος και σπάνια βλέπει καλά – αλλά γυρεύοντας τον εαυτό μας με τη βοήθεια των λίγων κειμένων (εννοώ τα δημοτικά κείμενα) που έχουν αποδειχτεί, ως τα σήμερα τουλάχιστο, τα μόνα αυθεντικά …” 29. Ο Σεφέρης θεωρεί το “λαό” ως το κέντρο, το ύψιστο σημείο της αισθητικής του. Από αυτή την πηγή, τη στέρνα (Εδώ στο χώμα ρίζωσε μια στέρνα/ μονιά κρυφού νερού που θησαυρίζει …, η Στέρνα , 1932), αντλεί ο ποιητής τα είδωλα της τέχνης του. Ο λαός είναι ο δάσκαλος του ποιητή: “Κάθε φορά που η φυλή μας γυρίζει προς το λαό, ζητά να φωτιστεί από το λαό, αναμορφώνεται από το λαό, συνεχίζει την παράδοση που μπήκε θριαμβευτικά στη συνείδηση του έθνους με την ελληνική επανάσταση.” 30. Ο “λαός” του Σεφέρη δεν είναι όλοι οι Έλληνες, αλλά ο ανώνυμος και αναλφάβητος λαός. Οι διανοούμενοι και οι πολιτικοί δεν ανήκουν στο αυθεντικό σώμα του ελληνικού λαού. Ούτε φυσικά το ελληνικό κράτος, το οποίο ο Σεφέρης υπηρέτησε ως διπλωμάτης, εκφράζει το πνεύμα του ελληνικού λαού. Στο Χειρόγραφο ’41 προχωρεί στην ακόλουθη ομολογία: “Στην πολιτική μου ζωή ένιωσα τις περισσότερες φορές, μεγάλη αηδία. Όμως ποτέ δεν έπαψα να δίνω, μ’ όλη τη θέρμη της καρδιάς μου, την πίστη μου στον ελληνισμό … Τον ελληνισμό τον έβλεπα να κατέχει ένα πολύ μεγάλο χώρο. Όσο για τους σύγχρονους ελλαδικούς φορείς του, αισθανόμουνα πως τον υπηρετούσαν καλύτερα οι ασπούδαχτοι από τους σπουδασμένους. Τους τελευταίους τους πρόσεξα πολύ και τους βρήκα χαλασμένους τις περισσότερες φορές. Αντίθετα, μου έτυχε να συναντήσω ανάμεσα στο λαό πραγματικούς άρχοντες.” 31. Ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος και ο Μακρυγιάννης είναι οι ταπεινοί και αμόρφωτοι δάσκαλοι του ποιητή. 
Και ο Οδυσσέας Ελύτης (Τα δημόσια και τα ιδιωτικά ) μιλάει για την “ορθογραφημένη” γλώσσα του λαού ,η οποία είναι η μόνη που κατορθώνει να αποδώσει την “ορθογραφία” του ελληνικού τοπίου: “Είναι μια γλώσσα με πολύ αυστηρή γραμματική, που την έφκιασε μόνος του ο λαός, από την εποχή που δεν επήγαινε ακόμη σχολείο. Και την τήρησε με θρησκευτική προσήλωση κι αντοχή αξιοθαύμαστη, μέσα στις πιο δυσμενείς εκατονταετίες. Ώσπου ήρθαμ’ εμείς, με τα διπλώματα και τους νόμους, να τον βοηθήσουμε. Και σχεδόν τον αφανίσαμε. Από το ένα μέρος του φάγαμε τα κατάλοιπα της γραφής του και από το άλλο του ροκανίσαμε την ίδια του την υπόσταση, τον κοινωνικοποιήσαμε, τον μεταβάλαμε σε έναν ακόμα μικροαστό, που μας κοιτάζει απορημένος από κάποιο παραθυράκι κάποιας πολυκατοικίας του Αιγάλεω.” 32. 
To πνεύμα του λαού και τα χώματα της Ελλάδας πρέπει να ερευνήσουν οι μορφωμένοι Έλληνες, για να φανερώσουν την αιώνια μορφή του Ελληνισμού. Σ’ αυτό το συμπέρασμα κατέληξε ο αρχιτέκτονας και θεωρητικός Δημήτρης Πικιώνης (Το πρόβλημα της μορφής, 1946). Ο απλός λαός ήταν που διατήρησε ζωντανή την ουσία της αρχαιότητας: “Κι ο νους μου πάει σ’ έναν. Τον απλό τω πνεύματι, που θεία βουλή τον όρισε να ‘ναι η γη η έμψυχη όπου μέσα της θα φυλαχτεί από την εξαφάνιση της παράδοσης του Πνεύματος και του ξαναγεννημού ο σπόρος…. Ναι ζει μέσα του ο θείος σπόρος. Ζει η πανάρχαιη λαλιά του. Και ρυθμοί και μέλη και σχήματα και ουσίες απ’ τους πανάρχαιους χρόνους, όπου τούτα ήταν ορισμένο να συλληφθούνε και που αν πέθαιναν ουδ’ ο Θεός ο ίδιος δε θα μπορούσε να τα αναστήσει… Γι’ αυτό κι η βουλή του εδώ όρισε να ζούνε φυλαγμένα, μακριά από της Ιστορίας τις ακμές και τις παρακμές, στου απλού το πνεύμα και την αχάλαστη της ψυχής του την έκπληξη, για να τα παραλάβει από κει ο ποιητής…” 33. 
“Αν θες το γνήσιο, θα πας εκεί όπου το νάμα της παράδοσης ρέει αμόλυντο. Εδώ το καθαρό κι οργανικό σχήμα … σου ξεσκεπάζει την πανάρχαιη ουσία της …” , συμβουλεύει ο Πικιώνης τους νέους αρχιτέκτονες. Στη λαϊκή καλλιτεχνική δημιουργία διασώζεται ” το εσώτερο πνεύμα αυτών των σχημάτων – συμβόλων “, το οποίο “δεν ξεσκεπάζεται στην ψυχή που δεν έχει μέγεθος”. Και συνεχίζει: ” Η πνευματική τους ουσία, που είναι η ίδια των αρχαίων αρετών η ουσία, και συνάμα η για κάθε αναγέννηση ανυποκατάστατη ζύμη, δε θεν’ αποκαλυφθεί παρ’ εις τον φιλόσοφο νου που θα “βαφτίσει” τα σχήματ’ αυτά “εις τη διπλή κολυμπήθρα του αισθήματος και της φαντασίας “. Και κλείνει με το ακόλουθο παράθεμα από τον Ι. Θεοδωρακόπουλο (Το πνεύμα του Νεοελληνισμού και η τροπή των καιρών , Αθήναι, 1945): “Η πνευματική τούτη κάρπιση είναι ζήτημα μεγάλων εσωτερικών ωδίνων ενός τόπου, που η ανάκλασή τους να σκορπίζεται σ’ όλη τη λαϊκή πραγματικότητα … εκεί όπου υπάρχουν και οι μητέρες ιδέες, οι ακίνητες έννοιες κάθε λαού, βάσεις για κάθε του δημιουργία και αμετάδοτες σ’ άλλο λαό” 34. 
Ο Πικιώνης συστήνει ανεπιφύλακτα τη μελέτη της “λαμπρής πραγματείας” του καθηγητή Ι. Θεοδωρακόπουλου (εννοεί Το πνεύμα του Νεοελληνισμού …) σε ” όσους θα θέλανε να δούνε το πρόβλημα του πνευματικού μας πολιτισμού, εξεταζόμενο με κριτήρια αντάξια του μεγέθους του ” 35. Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης δεν φαίνεται να τρέφει βέβαια την ίδια εκτίμηση για τα “σοφά λόγια” του Θεοδωρακόπουλου. Αντίθετα, επισημαίνει τους κινδύνους που ελλοχεύουν στον αποκομμένο από τη ζωντανή εμπειρία “κόσμο των ιδεών”. Σε συνέντευξή του δημοσιευμένη στο περιοδικό Διαβάζω (Ποτέ δε θα γίνω λογοτέχνης , τχ. 11, Μάρτιος – Απρίλιος 1978) λέει: ” όταν είπε (ο Θεοδωρακόπουλος) στο ίδιο συνέδριο “η ελευθερία είναι στις ρίζες του ανθρώπου” -του είπα: “Την κουμπάρα μου τη γνωρίσατε ; Λέγεται Ελευθερία. Αυτήν αναφέρετε ; Και του λέω ακόμα: Οι αρχαίοι, όταν έλεγαν ελευθερία, έβλεπαν κι ένα αγαλματάκι κι έλεγαν. “τι ωραία σφυρά, τι ωραίος ο ποδαστράγαλός της, ας σταματήσουμε τον πλούν με το καράβι κι ας πάει και το παλιάμπελο με τη μορφή που βλέπουμε !”. Διότι είναι αναγωγή προς τα υψηλά ένα άγαλμα. Ε, εσείς πηγαίνετε μέχρι την ιδέα της ελευθερίας κι έπειτα ξεχνάτε, λέω, τη συνέχεια. ότι έχουμε τον άγιο Ελευθέριο. Όταν ήμουνα μωρό παιδί, ενάμιση χρόνου, η εικόνα του μ’ έκανε καλά, με γιάτρεψε.”. 
Και ο Γιάννης Τσαρούχης έχοντας συνείδηση του κινδύνου που κρύβει η προσκόλληση στις Ιδέες διακηρύσσει την προσήλωσή του στην πραγματικότητα: “Εκείνο που με ενδιέφερε πάντοτε ήταν η πραγματικότης. Όχι η ελληνική πραγματικότης αποκλειστικά. Άλλωστε η ελληνική παράδοση είναι σε πολλά ξένη παράδοση, δεν ξέρουμε από πού προέρχεται. Ιδίως στη μουσική, η παράδοσή μας είναι ξένη. Είναι μυστηριώδης ο ρόλος της πραγματικότητος, είναι δύσκολο να ορίσεις τι είναι πραγματικότης. Ο Παπαδιαμάντης, έστω κι αν έκανε μεγάλες αφαιρέσεις στα έργα του, είχε μεγάλο σεβασμό στην πραγματικότητα. Ενώ πολλοί άλλοι συγγραφείς την αγνόησαν, δημιούργησαν ένα φανταστικό κόσμο, κολακευμένο, και προσπάθησαν να δείξουν την Ελλάδα σαν έναν ιδανικό τόπο, καθαρά ηρωικό. Γι’ αυτό και αποτυγχάνουν. Διότι τον κόσμο πρέπει να τον δεις όπως ακριβώς είναι, να μη ζητάς να τον ωραιοποιήσεις και να τον κολακέψεις ματαίως. Δεν μπορεί να ψευτίζει κανείς τη ζωή ατιμωρητί, να παρουσιάζει τους Έλληνες όλους σαν ήρωες ή σαν διανοούμενους. Υπάρχουν πολλοί οι οποίοι δεν παίρνουν υπόψη τους τη ζωή τους που την ξέρουν καλά και κάνουν πράγματα ψεύτικα, που δεν έχουν καμιά σχέση με μας και κατά βάθος δεν μας ενδιαφέρουν. Και όμως θεωρούνται μεγάλοι λογοτέχνες. Ενώ αυτό που έχει σημασία είναι η γνήσια ομολογία ενός ανθρώπου.” 36
Η θέση που καταλαμβάνει στο έργο των ποιητών και κριτικών της γενιάς του ’30 ο “λαός” ως φορέας νοήματος είναι κυρίαρχη. Η επιχειρηματολογία τους φυσικά δεν είναι πρωτότυπη. Άλλωστε ο “λαός” είναι μια έννοια ρευστή και ιδιαίτερα ευεπίφορη σε ιδεολογικές χρήσεις και καταχρήσεις 37. Το “λαό” ως την πολιτισμική κοινότητα των ομογλώσσων (Volk) την “ανακάλυψε” για πρώτη φορά ο Χέρντερ (Johann Gottfried Herder, 1744 – 1803). Αυτός μίλησε για πρώτη φορά για την ψυχή του λαού και το χαρακτήρα του λαού (Volksseele, Volkscharakter) και υπογράμμισε το ρόλο του κλίματος και ιδιαίτερα της γλώσσας στη διαμόρφωση της ιδιοσυγκρασίας ενός λαού 38. Ο Χέρντερ πρόβαλε την αξία της λαϊκής καλλιτεχνικής δημιουργίας και τόνισε την υπεροχή της έναντι της λόγιας, υψηλής τέχνης. Η προφορική ποιητική δημιουργία του λαού, που ήταν περιφρονημένη μέχρι τότε κληρονομιά αγράμματων χωρικών, έρχεται στο προσκήνιο και αποκτά πολύτιμη αξία κάτω από το φως της χερντεριανής διδασκαλίας. Μετά τον Χέρντερ η μελέτη της δημώδους γλώσσας ως αρχέτυπου του πνεύματος ενός λαού συνδέεται άρρηκτα με τη θεμελίωση της εθνικής φιλολογίας. 
Ο Φίχτε στους “Λόγους του προς το Γερμανικό Έθνος” (1807 – 1808) θεωρεί την ανόθευτη από ξένα στοιχεία γλώσσα ως τη μοναδική εγγύηση γνησιότητας ενός έθνους. Τα γνήσια και πραγματικά φυσικά σύνορα μεταξύ των κρατών είναι χωρίς αμφιβολία τα εσωτερικά τους σύνορα (ihre innern Grenzen ), υποστηρίζει ο Φίχτε, και αυτά βρίσκονται στη γλώσσα. Όποιος ομιλεί την ίδια γλώσσα με άλλους, αυτός συνδέεται μαζί τους με ένα πλήθος φυσικών και αόρατων δεσμών που βρίσκονται πέρα από κάθε ανθρώπινη επινόηση και αποτελεί μαζί τους μια αδιάσπαστη ολότητα (u nzertrennliches Ganzes) 39. Η γλωσσική – πολιτισμική κοινότητα του Volk (λαός, έθνος) θεμελιώνεται μεταφυσικά ως αποκάλυψη του θείου και ως έκφραση του ύψιστου νόμου του πνευματικού κόσμου 40. Η πνευματική υπόσταση του Volk εκφράζει μια μοναδική τάξη πραγμάτων άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιδιαίτερη πνευματική φυσιογνωμία της συγκεκριμένης ανθρώπινης κοινότητας. Η γνησιότητα (Ursprünglichkeit) και η ιδιοτυπία (Eigentümlichkeit) αποτελούν τις χαρακτηριστικές ιδιότητες κάθε αληθινού έθνους, το οποίο άλλωστε αποτελεί για τον άνθρωπο εγγύηση επίγειας αιωνιότητας. Στην αιωνιότητα αυτή μετέχει ο άνθρωπος μόνο αν ανήκει σε μια εθνική ολότητα, γιατί τότε μόνο η εφήμερη ζωή του αποκτά νόημα. Στον Φίχτε ο “λαός” (Volk) απολυτοποιείται ως αξία και καταλαμβάνει τη θέση του θεού. 
Ο ρομαντισμός (τέλη 18 ου – πρώτο μισό 19 ου αιώνα) άσκησε επίσης μεγάλη επίδραση στην περί “λαού” φιλολογία, ενώ παράλληλα προήγαγε τον ποιητή – καλλιτέχνη στη θέση που κατείχε ο φιλόσοφος στην πλατωνική πολιτεία. Ο ρομαντισμός ασκώντας κριτική κατά της απομάγευσης του κόσμου (Entzauberung der Welt ), κατά της ορθολογιστικής αφαίρεσης, κατά της ποσοτικοποίησης και της μηχανοποίησης του κόσμου υποστήριξε πως μόνον οι θεράποντες της τέχνης μπορούν να συλλάβουν την πραγματικότητα και να γίνουν οι εμπνευσμένοι καθοδηγητές της κοινωνίας 41. 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Δημήτρης Βλάχος.

Η σχοινοβασία του ποιητή – δημιουργού

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

26 Σεφέρης, Δοκιμές Α ‘, σελ. 217. 
27 Δημηρούλης , Ο ποιητής ως έθνος …, σελ. 71 
28 Σεφέρης, Δοκιμές Α’, σελ. 239 
29 Σεφέρης, Δοκιμές Α’, σελ. 68 
30 Σεφέρης, Δοκιμές Α’, σελ. 241. 
31 Σεφέρης, Χειρόγραφο ’41, σελ. 14. 
32Ελύτης, Έν λευκώ , σελ.340. 
33 Δημήτρης Πικιώνης, “Το πρόβλημα της μορφής” στα Κείμενα , πρόλογος Ζήσιμου Λορεντζάτου, επιμέλεια Αγνή Πικιώνη – Μιχάλης Παρούσης, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1999, σελ. 219 -220. 
34 Πικιώνης, “Το πρόβλημα της μορφής”, σελ. 221 – 222 
35 Πικιώνης, “Το πρόβλημα της μορφής”, σελ. 221. 
36 Αντώνης Φωστιέρης – Θανάσης Θ. Νιάρχος, Σε δεύτερο πρόσωπο – Συνομιλίες με 50 συγγραφείς και καλλιτέχνες , εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1990, σελ. 306. 
37 Άλκη Κυριακίδου – Νέστορος, Η θεωρία της Ελληνικής Λαογραφίας , Εταιρεία Σπουδών Σχολής Μωραϊτη, Αθήνα 1978, σελ. 10. 
38 Οι ιδέες του Χέρντερ σχετικά με το λαό – έθνος (Volk) και τη λαϊκή καλλιτεχνική δημιουργία αναπτύσσονται κυρίως στη Φιλοσοφία της Ιστορίας του (Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit, 1784 – 1791) και στις Επιστολές του για τον Ανθρωπισμό (Briefe zur Bef ö rderung der Humanität ). 
39 Johann Gottlieb Fichte, Reden an die deutsche Nation , Philosophische Bibliothek, Felix Meiner Verlag, Hamburg, 1978, σελ. 207 (13 ος λόγος ). 
40 Fichte, Reden …, σελ. 128 (8ος λόγος) 
41 Βλ. σχετικά Isaiah Berlin, Οι ρίζες του Ρομαντισμού, εκδ. SCRIPTA, , Αθήνα 2000 και Michael L o wy – Robert Sayre, Εξέγερση και Μελαγχολία, Ο Ρομαντισμός στους αντίποδες της Νεοτερικότητας, εναλλακτικές εκδόσεις 1999.


Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in POECIA=ΠΟΙΗΣΗ and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.