Τα λογοτεχνικά πρότυπα των γυναικείων μορφών στις Μεταμορφώσεις του Απουλήιου και η λειτουργία τους (ια)


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ   18/10/16)

Τέλος, ένα από τα στοιχεία της φαυλότητας της γυναίκας του μυλωνά, το γεγονός δηλαδή πως αποστρεφόταν τη λατρεία των θεών, δεν ακολουθούσε την αληθινή θρησκεία, αλλά λάτρευε έναν θεό και υποκρινόταν ότι πίστευε, θεωρήθηκε πως απηχεί την έχθρα που έτρεφε ο Απουλήιος για τις χριστιανικές πεποιθήσεις: «Tunc spretis atque calcatis diuinis numinibus in uicem certae religionis mentita sacrilega praesumptione dei, quem praedicaret unicum, confictis obseruationibus uacuis fallens omnis homines…» (Met.9.14.5). Ο Herrmann, συνδυάζοντας και τον όρο flagitia που εμφανίζεται παρακάτω (Met. 9.15.4), υποστήριξε πως ο συγγραφέας παραπέμπει στο περίφημο χωρίο των Annales του Τάκιτου (15.44.11: quos per flagitia invisos vulgus Christianos appellabat ) ή είναι πιθανό να υπαινίσσεται και την επιστολή του Πλίνιου προς τον Τραϊανό με θέμα την αντιμετώπιση των χριστιανών (si flagitiis careat, an flagitia cohaerentia nomini puniantur 10.96.2)739. Οι παραπάνω θρησκευτικές συνήθειες της γυναίκας φαίνεται να αντιστοιχούν με ρωμαϊκές λαϊκές προκαταλήψεις σχετικά με τον χριστιανισμό, οι οποίες καταγράφονται και στην Απολογία του Τερτυλλιανού740. Ακόμη, έχει προταθεί πως η πολεμική του Απουλήιου είναι εναντίον της ιουδαϊκής και όχι της χριστιανικής θρησκείας741. Οι απόψεις αυτές, αν και δελεαστικές, δε γίνονται αποδεκτές από όλους τους μελετητές742. Είναι εξίσου πιθανό ο μονοθεϊσμός να είναι μια εφεύρεσή της, για να καλύπτει απλώς τις ασωτείες της743

Από την άλλη, η ανωνυμία της γυναίκας είναι ένα στοιχείο αξιοπρόσεκτο. Ο Απουλήιος αποδίδει χαρακτηριστικά ονόματα σε πολλά πρόσωπα της μυθιστορίας του, ακόμη κι αν στο ελληνικό κείμενο παραμένουν ανώνυμα. Εκτός όμως από την Αρετή, τον Βάρβαρο και τον Φιλησίθηρο, οι άλλοι πρωταγωνιστές αναφέρονται απλώς με το επάγγελμά τους ή με την ιδιότητά τους. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε ενδεικτικό της ένταξης των ιστοριών αυτών στην προφορική παράδοση, όπως είναι τα παραμύθια744. Σίγουρα πάντως δεν είναι δείγμα σπουδαιότητας του ρόλου, καθώς είναι δυνατό να εμφανίζονται επώνυμα χαρακτήρες δευτερεύοντες ή αντίθετα πρωταγωνιστικοί ρόλοι να μένουν ανώνυμοι745 .

Στη συγκεκριμένη περίπτωση της αφήγησης για την απιστία της γυναίκας του μυλωνά η απουσία συγκεκριμένου ονόματος για τη μοιχαλίδα αποτελεί ένδειξη της επίδρασης και της δικανικής παιδείας του Απουλήιου. Αυτή είναι έκδηλη κυρίως στην ομιλία του μυλωνά προς τον Φιλησίθηρο (Met. 9.27.4-5), όπου παρατηρείται μια ευρεία χρήση νομικής ορολογίας, ενώ και η δομή του λόγου συνιστά δείγμα ρητορικής τεχνικής746 . Εξάλλου, ως δικηγόρος ο Απουλήιος είναι επόμενο να αντιμετώπισε περιπτώσεις παρόμοιες ως έναν βαθμό. Ακόμη κι αν δε γνώριζε κάτι ανάλογο από προσωπική εμπειρία, σε έναν λόγο του Λυσία, στον Υπέρ του Ερατοσθένους φόνου, εκδικάζεται η περίπτωση μιας γυναίκας που απατούσε τον άνδρα της και συνελήφθη επ’ αυτοφώρω. Σύμφωνα με τον σύζυγό της, στην αρχή ήταν υπόδειγμα αρετής, αλλά στη συνέχεια μετατράπηκε σε παμπόνηρη μοιχαλίδα image 

image 

image. Τα τεχνάσματα που μεταχειρίζεται, για να τον ξεγελάσει, είναι ποικίλα, ενώ έχει συνεργό και μια θεραπαινίδα, την οποία προσεταιρίζεται ο σύζυγος και πληροφορείται τις ανομίες της γυναίκας του.

Επιπλέον, είναι αξιοσημείωτο πως, όπως και στις Μεταμορφώσεις, η σύλληψη των εραστών γίνεται μετά από ένα δείπνο του συζύγου με έναν φίλο του, αν και αυτό συμβαίνει στην οικία του πρώτου:

image

Όμως, η περίπτωση της μοιχείας που διαπράττει η σύζυγος του μυλωνά είναι στενά συνδεδεμένη και με τη μαγεία, το άλλο βασικό στοιχείο των Μεταμορφώσεων, εκτός του ερωτικού. Μετά την εκδίωξή της από τον μυλωνά, για να τον εξευμενίσει ή τουλάχιστο να τον εκδικηθεί, ζητά τη βοήθεια μιας μάγισσας. Το γεγονός αυτό δίνει δραματική τροπή στην ιστορία και ολοκληρώνει το τρίπτυχο: μαγεία, σεξ, θρησκεία747. Ωστόσο, ο Λούκιος παρά τη σύγκριση της γνώσης του με τον Ομηρικό Οδυσσέα (Met. 9.13.4) και τη διακήρυξή του πως όσα θα διηγηθεί θα είναι μια  ιστορία bonam prae ceteris suavem (Met. 9.14.1), αδυνατεί να κατανοήσει τη σχέση των γυναικών με τη μαγεία, και ενώ θέλει να βοηθήσει το αφεντικό του, τον οδηγεί στον θάνατο.

Η αδυναμία του αυτή να συλλάβει τις τραγικές συνέπειες των πράξεών του αντικατοπτρίζεται και στην αφηγηματική του οπτική, εφόσον αξιολογεί την ιστορία που θα διηγηθεί ως «εξόχως διασκεδαστική» (bonam prae ceteris suavem Met. 9.14.1) παρά την τραγική κατάληξή της748. Στη συνέχεια, η διήγηση δομείται με αριστοτεχνικό τρόπο, εντάσσεται στην ευρύτερη πλοκή του μυθιστορήματος και παρουσιάζει μια διαρκή εναλλαγή ρόλων από τους πρωταγωνιστές749. Η μοιχαλίδα φέροντας το προσωπείο της αγνής συζύγου, προειδοποιείται διπλά. Αρχικά, η γριά διηγούμενη πώς ο Βάρβαρος λίγο έλειψε να συλλάβει επ’ αυτοφώρω την Αρετή, προλέγει την ξαφνική επάνοδο του μυλωνά. Έπειτα, ο ίδιος ο μυλωνάς με τα λεγόμενά του προοικονομεί την ανακάλυψη του εραστή. Οι δύο αυτές διηγήσεις κατέχουν τη θέση των αντίστοιχων του Αριστομένη και του Θηλύφρονα, πριν από τη μεταμόρφωση του Λούκιου750. Ο Φιλησίθηρος πάλι από ατρόμητος επιβήτορας, σύμφωνα με την περιγραφή της γριάς υπηρέτριας, τελικά, με την εμφάνισή του χαρακτηρίζεται puer που θα προκαλούσε τον πόθο ακόμη και στους άνδρες (Met. 9.22.6) 751. Πράγμα που πραγματοποιείται, καθώς ο μυλωνάς περνά τη νύχτα μαζί του.

Έτσι, ο ίδιος ο μυλωνάς, διαπράττοντας μοιχεία με έναν άνδρα, αποδύεται το ρόλο του απατημένου συζύγου και πεθαίνει με έναν θηλυπρεπή τρόπο, απαγχονισμένος 752 . Ωστόσο, η γυναίκα του δεν τιμωρείται για την απρεπή συμπεριφορά της. Αυτό ίσως συμβαίνει, επειδή καταφεύγει στη μαγεία, για να εκδικηθεί753. Το αίτημά της προς τη μάγισσα, επανασύνδεση ή θάνατος, ανήκει στη συνήθη μαγική πρακτική. Στο δεύτερο Ειδύλλιο του Θεοκρίτου η Σιμαίθα θέλει να καταδέσει τον Δέλφιν με τα φίλτρα , ώστε να την αγαπήσει ή αλλιώς να πεθάνει:

imageimage: (Ειδ. 2.159-60). Η Μήδεια πάλι του Σενέκα (740εξξ) στέλνει τις δυνάμεις του Κάτω Κόσμου, για να εμποδίσουν τον γάμο του Ιάσονα, ενώ συχνά στη λογοτεχνία ο έρωτας παρουσιάζεται να έχει δύναμη μέχρι και νεκρούς να επαναφέρει στη ζωή:

image

Η επιλογή της μάγισσας να στείλει το φάντασμα μιας γυναίκας που είχε βρει βίαιο θάνατο, ένα από τα πιο επικίνδυνα κακά πνεύματα, και το οποίο κλείνεται στο δωμάτιο με τον μυλωνά, μοιάζει να επαναλαμβάνει την τιμωρία του Φιλησίθηρου755 . Από την άλλη, η εμφάνιση της σκιάς του νεκρού στο όνειρο της κόρης του και η αποκάλυψη εκ μέρους του των γεγονότων εμφανίζει μια ισχυρή ομοιότητα με την ιστορία του Θηλύφρονα (Met. 2.21-30), όπου ο Αιγύπτιος Ζάχλας ανασταίνει για λίγο έναν νεαρό, ο οποίος αποκαλύπτει ότι η γυναίκα του τον δηλητηρίασε. Βέβαια, η καλή μαγεία του Ζάχλα φανερώνει το έγκλημα, ενώ η κακόβουλη της μάγισσας επιφέρει τον θάνατο του μυλωνά756 .

Συνεπώς, οι ιστορίες στο ένατο βιβλίο με θέμα τη μοιχεία δεν είναι αποκομμένες από το σύνολο του μυθιστορήματος. Υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι αποτελούν έναν αδιαχώριστο κρίκο στην αλυσίδα των περιπετειών, οι οποίες οδηγούν στην τελική σωτηρία του Λούκιου. Πρόκειται για προφορικές διηγήσεις (fabulae), οι οποίες, σύμφωνα με τον αφηγητή, θα διασκεδάσουν τον αναγνώστη. Η έμφαση στην προφορική τους διάσταση τις φέρνει κοντά στις άλλες ιστορίες που προηγήθηκαν. Μάλιστα, η πρώτη αποκαλείται και lepida (Met.9.4.5), επίθετο που ανακαλεί τον ανάλογο χαρακτηρισμό από τη γριά υπηρέτρια των ληστών για την ιστορία του Έρωτα και της Ψυχής ( lepidis anilibusque fabulis Met.4.27.8). Και οι δύο έχουν καλό τέλος, με διαφορετικό βέβαια περιεχόμενο. Εξάλλου, η περιπέτεια της μοιχαλίδας, που κρύβει τον εραστή της στο πιθάρι, είναι ταιριαστή με την κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο Λούκιος, όταν την ακούει.

Υπηρετεί τους έκφυλους ιερείς της Σύριας θεάς, ο βίος των οποίων γέμει ακολασίας και απάτης. Με ανάλογο τρόπο η άπιστη γυναίκα εξαπατά τον σύζυγό της και απολαμβάνει τον παράνομο έρωτα, όπως και οι παραπάνω «άγιοι» άνθρωποι παραπλανούν τους πιστούς και ζουν το αχαλίνωτο πάθος τους. Ωστόσο, η γυναίκα μένει ατιμώρητη, οι κάτοχοι του Λούκιου όμως συλλαμβάνονται. Με την αλλαγή αφεντικού, μεταβάλλεται και η ποιότητα της εμβόλιμης διήγησης. Τα κατορθώματα της γυναίκας του μυλωνά προλογίζονται με έμφαση, ώστε να ξεχωρίσει αυτά που θα διηγηθεί σε σχέση με όσα προηγήθηκαν (Fabulam denique bonam prae ceteris, suaue comptam ad auris uestras adferre decreui Met.9.14.1). Και αν στην προηγούμενη ιστορία ο χαρακτήρας της γυναίκας ήταν αντίστοιχος με αυτόν των αφεντικών του ήρωα, στην παρούσα αφήγηση η κακία της συζύγου του αφεντικού του αντιτίθεται στην καλοσύνη του μυλωνά. Η έκταση όσων αφηγείται, η πολυεπίπεδη σύνθεση του πορτρέτου της κεντρικής γυναικείας μορφής καθώς και η ανατροπή των αναγνωστικών προσδοκιών με την άσχημη κατάληξη για τον μυλωνά κατατάσσουν οργανικά τη διήγηση αυτή του ένατου βιβλίου ανάμεσα στις άλλες που συνθέτουν το συγγραφικό σχέδιο του Απουλήιου και της αποδίδουν μια εξίσου ουσιώδη θέση.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

739 Herrmann (1953) 189-190.

740 Walsh (1968) 152, Herrmann (1953) 190.

741 Herrmann (1953) 189.

742 Για μια αναλυτική εξέταση των θέσεων αυτών, αλλά και για την αμφίβολη ισχύ τους βλ. Hiijmans et al. (1995), App. IV, 380-382.

743 James (1987) 229, σημ. 22, όπου πραγματική θρησκεία της γυναίκας του μυλωνά θεωρείται αυτή της Fortuna και αντιδιαστέλλεται με τη λατρεία της Ίσιδας, η οποία δεν αποκλείει τις υπόλοιπες λατρείες. Βλ. και Griffiths (1978) 153.

744 Brotherton (1934) 51.

745 Hijmans (1978) 114.

746 Για μια δομική και γλωσσική εξέταση της ομιλίας του μυλωνά βλ. Bechtle (1995) 111-116.

747 Bechtle (1995) 109.

748 Frangoulidis (2001) 106.

749 Για την εναλλαγή των ρόλων και των προσωπείων βλ. Frangoulidis (2001) 105-119. 750 Frangoulidis (2001) 112, σημ.147.

751 H van Mal- Maeder (1995) 115-16 σχολιάζει το στοιχείο της έκπληξης που προκύπτει από το χαρακτηρισμό του Φιλησίθηρου ως puer.

752 Frangoulidis (2001) 117.

753 Frangoulidis (2001) 119.

754 Hiijmans et al. (1995) 252.

755Frangoulidis (2000) 76. Μια εξέταση του επεισοδίου ως απόδειξη του ενδιαφέροντος του Απουλήιου για τη δαιμονολογία εκτίθεται από τον Habermehl (1996) 138.

756 Frangoulidis (2000) 77.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOLOGIE and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.