ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΛΩΤΤΑΣ,ΛΟΓΙΚΗΣ ΤΕ (c)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  15/08/16)

II. Στωική διαλεκτική
Στο κείμενο του Διογένη του Λαέρτιου, βρίσκουμε τον ορισμό της διαλεκτικής ως επιστήμης που πραγματεύεται τους αληθείς, τους ψευδείς και τους ουδέτερους λόγους.25 Είναι μία επιστήμη που έχει να κάνει με τη λογική και με την ομιλία. Στο ίδιο κείμενο διαβάζουμε: «Η διαλεκτική διαιρείται στα σημαινόμενα και στον τρόπο έκφρασης.»26 και σε άλλο σημείο:

«Έχει σχέση, όπως λέει ο Χρύσιππος, με τα σημαίνοντα και τα
σημαινόμενα.»27 Ο Σέξτος ο Εμπειρικός από την άλλη στο έργο του
«Προς μαθηματικούς» ισχυρίζεται ότι οι Στωικοί συνδέουν τη γλώσσα με
το «σημαινόμενο», το «σημαίνον» και το «τυγχάνον».

Σημαινόμενο θεωρεί ο Σέξτος το νόημα, την ουσία της κάθε λέξης
και φράσης, το περιεχόμενό τους. Σημαίνον είναι η φωνή, το σημάδι, η
έκφραση του νοήματος, ενώ τυγχάνον ονομάζει αυτό στο οποίο
αναφέρεται το νόημα. Έτσι γράφει: «Οι Στωικοί λένε ότι υπάρχουν τρία
τα οποία αλληλοσυνδέονται, το σημαινόμαινο, το σημαίνον και το
τυγχάνον, από τα οποία σημαίνον είναι η φωνή, όπως για παράδειγμα το
όνομα Δίων, σημαινόμενο είναι αυτό που δηλώνεται με τη φωνή και το
οποίο εμείς το αντιλαμβανόμαστε αφού υπάρχει στη διάνοιά μας, ενώ οι
βάρβαροι δεν το καταλαβαίνουν παρόλο που ακούνε τη φωνή, και
τυγχάνον είναι το εξωτερικό πράγμα, όπως ο ίδιος ο Δίων. Από αυτό τα
δύο θεωρούνται σώματα, η φωνή και το τυγχάνον, και ένα ασώματο,
δηλαδή το σημαινόμενο, το λεκτό, το οποίο άλλοτε είναι αληθινό και  άλλοτε ψευδές.»28

Ο Σέξτος ο Εμπειρίκος υποστηρίζει στο κείμενό του ότι το σημαινόμενο είναι ασώματο, κι αυτό γιατί είναι νοητό. Αποτελεί το νόημα της κάθε λέξης και γι’ αυτό δεν μπορεί παρά να είναι σταθερό.
Παρόλο που η φωνή, το σημαίνον, μπορεί να αλλάζει ανάλογα με τη
χώρα και τη γλώσσα που μιλιέται σ’ αυτήν, ωστόσο το νόημα της λέξεις
παραμένει σταθερό. Το νόημα αυτό δεν είναι δημιούργημα της κάθε
διάνοιας και φαντασίας αλλά γίνεται αντιληπτό και κατανοητό από
όλους, έχει δηλαδή αντικειμενικό, διυποκειμενικό χαρακτήρα29. Πάνω σ’
αυτό το χαρακτηριστικό του άλλωστε βασίζεται και το γεγονός ότι οι
άνθρωποι συνεννοούνται. Αντιθέτως, το τυγχάνον που αποτελεί την
εξωτερική πραγματικότητα δεν είναι κάτι το σταθερό, μπορεί να
μεταβάλλεται, όπως μεταβάλλεται και το σημαίνον.
Ο Nuchelmans γράφει ότι ο Ζήνων ο Κιτιεύς έκανε έναν
διαχωρισμό ανάμεσα σε αυτό που είναι σωματικό και σ’ αυτό που είναι
ασώματο και το ονόμασε συμβεβηκός ή κατηγόρημα. Για τους Στωικούς
τα σώματα έχουν να κάνουν με την πράξη, με τη δράση, ενώ τα ασώματα
με την ενέργεια της πράξης. Για παράδειγμα, το ξύλο και η φωτιά είναι
σώματα. Το κάψιμο όμως του ξύλου από τη φωτιά, η ενέργεια αυτή είναι
το κατηγόρημα, το ασώματο.30

Στο πεδίο λοιπόν της διαλεκτικής ανήκουν τα λεκτά, τα οποία είναι
οι λέξεις που μπορούν να ειπωθούν από τους ομιλητές. Οι λέξεις είναι
αυτό που εννοούμε όλοι όταν λέμε μητέρα, άνοιξη, γαμπρός κλπ. Είναι
δηλαδή συνδυασμοί γραμμάτων, ήχων. Οι ήχοι από μόνοι τους είναι οι
φωνές οι οποίες δεν φέρουν κάποιο νόημα. Τέτοιες φωνές είναι και αυτές
των ζώων. Ο κατάλληλος συνδυασμός των λέξεων έχει ως αποτέλεσμα
το σχηματισμό προτάσεων οι οποίες φέρουν κάποιο νόημα.
Ο Frege υποστηρίζει ότι το νόημα της λέξης δεν εξαρτάται από το
αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται. Κάθε λεκτό μπορεί να αναφέρεται σε
ένα αντικείμενο(αναφορά, Bedeutung) και να έχει ένα νόημα (Sinn).Έτσι  για τον Frege η αναφορά και το νόημα δεν ταυτίζονται. Βέβαια το νόημα
ενός λεκτού είναι πιο ισχυρό από την αναφορά του, αφού αν πούμε ότι
γνωρίζουμε ένα νόημα μπορούμε να πούμε ότι ξέρουμε και το
αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται. Το αντίστροφο όμως δεν μπορεί να
συμβεί, δηλαδή μία αναφορά δεν μπορεί να μας οδηγήσει σε ένα νόημα.31
Τι ρόλο παίζουν οι λέξεις στην διαλεκτική; Είναι φορείς του
νοήματος ή αποτελούν απλά εκτελεστικά όργανα μεταξύ διάνοιας και
πραγματικότητας; Για να καταλάβουμε τη λειτουργία των λεκτών πρέπει
να δούμε την εφαρμογή τους. Για παράδειγμα η λέξη «ημέρα» φέρει το
νόημα του χρονικού διαστήματος μεταξύ ανατολής και δύσης του ηλίου.
Τη λέξη «τραπέζι» μπορούμε από την άλλη να την αντιστοιχίσουμε με το
έπιπλο που υπάρχει στην εξωτερική πραγματικότητα. Τι συμβαίνει όμως
με τη λέξη «βλίτυρι», η οποία αναφέρεται στο κείμενο του Διογένη του
Λαέρτιου, και η οποία αν και αποτελεί εγγράμματη φωνή, ωστόσο δεν
φέρει κανένα νόημα; Η λέξη από μόνη της είναι μία έναρθρη και
εγγράμματη φωνή, η οποία όμως όταν φέρει κάποιο νόημα όπως στην
περίπτωση της «ημέρας» και του «τραπεζιού», ονομάζεται λόγος. «Ο
λόγος είναι φωνή που περικλείει κάποια σημασία και ξεκινάει από τη
διάνοια, όπως για παράδειγμα η έκφραση: είναι ημέρα.»32

Η λέξη λοιπόν άλλοτε φέρει νόημα και άλλοτε όχι. Είναι όμως
“σημαντική” και ο ρόλος της είναι καθοριστικός στο επικοινωνιακό πεδίο
αφού διαμεσολαβεί μεταξύ διάνοιας και εξωτερικής πραγματικότητας. Το
λεκτόν έχει ποιοτική αξία σε αντίθεση με τη φωνή. Όπως αναφέρει και ο
Διογένης ο Λαέρτιος: «Το να λέει κανείς κάτι διαφέρει από το να το
προφέρει, γιατί οι φωνές απλά προφέρονται ενώ τα πράγματα
λέγονται.»33

Η φωνή άρα δεν είναι παρά μία ηχητική απεικόνιση των λεκτών.
Χωρίς τη φωνή δεν είναι δυνατή η λειτουργία των λεκτών. Για να
υπάρξει γλώσσα και κατ’ επέκταση διαλεκτική, είναι απαραίτητη η
χρήση της φωνής. Όχι όμως μίας άλογης φωνής, αλλά μίας έλλογης και
γεμάτης νόημα φωνής.
Η διαλεκτική έχει ως όργανό της την ανθρώπινη φωνή. Αυτή
γίνεται το μέσο επικοινωνίας αφού αποτελεί τον φορέα των μηνυμάτων.
Ο Διογένης ο Λαέρτιος γράφει: «Οι περισσότεροι συμφωνούν ότι
αφετηρία της διαλεκτικής θεωρίας πρέπει να είναι η φωνητική έκφραση.
Φωνή είναι αέρας που συμπιέζεται ή αυτό που αντιλαμβανόμαστε με την
ακοή, όπως λέει ο Διογένης ο Βαβυλώνιος στο έργο του «Περί φωνής».
Η φωνή των ζώων είναι αέρας που βγαίνει ορμητικά και πιέζεται. Η
ανθρώπινη φωνή είναι έναρθρη, μορφοποιείται από τη διάνοια και
τελειοποιείται στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών, όπως λέει ο
Διογένης. Σύμφωνα με τους Στωικούς η φωνή είναι «σώμα», όπως λέει ο
Αρχέδημος στο «Περί φωνής», ο Διογένης, ο Αντίπατρος και ο
Χρύσιππος στο δεύτερο των «Φυσικών». Διότι κάθε τι που κάνει κάτι
είναι σώμα και η φωνή καθώς πηγαίνει από τους ομιλητές στους
ακροατές κάτι κάνει.»34

Οι Αριστοτελικοί, ο Πλάτωνας και η σχολή του καθώς και οι
Στωικοί ήρθαν σε αντιπαράθεση για το αν η φωνή είναι σωματική ή
ασώματη. Και ενώ για τους αντιπάλους των Στωικών η φωνή είναι
ασώματη, για τους ίδιους είναι σωματική. Είναι ένα σώμα, ένα όν, το
οποίο θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ως αέρα που δέχεται
κραδασμούς.35

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΙΩΑΝΝΑ ΗΛΙΑΔΟΥ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

25 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.42
26 ό.π. 7.43
27 ό.π. 7.62
28 Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, 8.11

29 Ν. Αυγελής, Φιλοσοφία και γλώσσα (Πανεπιστημιακά μαθήματα), Θεσσαλονίκη, 1977, σ. 77
30 Nuchelmans Gabriel, Theories of the proposition ancient and medieval conceptions of the bearers of  truth and falsity, North-Holland, 1973, σ.σ. 45-46

31 Αυγελής, Ν., Φιλοσοφία της γλώσσας Σημειώσεις, εκδ. Υπηρεσία Δημοσιευμάτων, Α.Π.Θ.,Θεσσαλονίκη, 1994, σ. 3
32 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.56
33 ό.π. 7.57

34 ό.π. 7.55
35 Karlheinz Hülser, Stoische Sprachphilosophie, Berlin, 1992, σ.21

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in GLOSSOLOGY and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s