Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α (VI)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  14/04/2016)

Η Μεσολιθική Εποχή

Ανάµεσα στην Παλαιολιθική και τη Νεολιθική περίοδο µεσολαβεί ένα χρονικό διάστηµα που θεωρείται ‘µεταβατικό’, η Μεσολιθική εποχή14, η οποία δροµολογείται µετά το 10.000 π.Χ15, και αναγνωρίζεται συνήθως αρ- χαιολογικά από τη µικρολιθική της τεχνολογία. Τώρα, συνηθίζεται η δευτερο- γενής επεξεργασία των λεπίδων, ώστε να παράγονται ακόµη µικρότερα εργα- λεία γεωµετρικού σχήµατος, κυρίως τραπεζιόσχηµα. Η Μεσολιθική στην Ελ- λάδα διαρκεί µέχρι τις αρχές της 7ης χιλιετίας π.Χ., και φαίνεται ότι προετοι- µάζει το έδαφος για την εδραίωση της νεολιθικής οικονοµίας. Στη Φράγχθη και στη Σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα, έχουν διευκρινιστεί δύο φάσεις της, η Κατώτερη και η Ανώτερη Μεσολιθική. Αρκετοί υποστηρίζουν ότι δεν τεκµηριώνεται επαρκώς στον αιγαικό χώρο ‘συνέχεια’ ανάµεσα σε Παλαιολιθική και Μεσολιθική, δεν αποκαθίστα- ται, δηλαδή, πειστική διαδοχή των δύο τεχνολογικών παραδόσεων. Θεωρούν πιθανότερη τη ‘διάδοση’ της Μεσολιθικής από την Ανατολία. Οι περισσότεροι, ωστόσο, συµφωνούν σήµερα ότι η ιδέα της προέλευσής της από την ελληνική παλαιολιθική έχει κερδίσει έδαφος, εφόσον γνωρίζουµε πλέον, εκτός από τη Φράγχθη, και άλλες θέσεις µε µεσολιθικά στρώµατα να διαδέχονται τα παλαι- ολιθικά, όπως τα σπήλαια στη Θεόπετρα και στα Γιούρα.

Γύρω στο 10.000 π.Χ., οι κάτοικοι στη Φράγχθη φαίνεται ότι µπορού- σαν πλέον να αποµακρύνονται αρκετά από την ακτή µε τα πλοιάριά τους, µια που εντοπίζουµε όλο και συχνότερα στις αρχαιολογικές επιχώσεις οστά µεγά- λων ψαριών, κυρίως τόννου, αλλά και οψιανό, ηφαιστειακό πέτρωµα κατάλ- ληλο για την κατασκευή εργαλείων, η κοντινότερη πηγή του οποίου είναι η Μήλος. Έχουν προταθεί τρεις πιθανές διαδροµές προσπορισµού αυτού του υλικού, µια χερσαία, µια δεύτερη θαλάσσια αλλά σε µικρή απόσταση από την ακτή και µια, ίσως λιγότερο πιθανή, ταξιδεύοντας απευθείας από την Αργολί- δα στη Μήλο. Στο οστεολογικό υλικό της Φράγχθης συναντούµε, εκτός από το κόκκινο ελάφι και το ζαρκάδι, τον αγριόχοιρο και τον άγριο ταύρο, είδη που θα πρωτοστατήσουν αργότερα στη νεολιθική κτηνοτροφία. Στη θέση αυτή, εντοπίστηκε σηµαντικός αριθµός οστρέων Dentalium, η διατροφική αξία των οποίων είναι µικρή, είναι, λοιπόν, βέβαιο ότι τα χρησιµοποιούσαν ως κοσµή- µατα µε αποκοπή του στενού τους άκρου του οστρέου ώστε να τρυπηθούν. Η περισυλλογή τους πρέπει να γινόταν σε απόσταση 3 περίπου χλµ. από το σπή- λαιο, στο σηµείο ανάπτυξης της ακτογραµµής κατά το τέλος του Πλειστόκαι- νου. Στο σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα, επιβεβαιώνεται κατά τη Με- σολιθική εποχή, γύρω στο 8500 π.Χ., µια εντυπωσιακή εντατικοποίηση της αλιείας, χωρίς αυτό να σηµαίνει παρακµή του κυνηγιού και της περισυλλογής  άγριων καρπών και δηµητριακών.

image

Στα στρώµατα αυτά δεν υπάρχει κεραµική, αλλά εκτός από πολυάριθµα αγκίστρια, οι κάτοικοι του σπηλαίου χρησιµοποι- ούν λίθινα περίαπτα, τριπτήρες για το άλεσµα των καρπών και χάντρες από όστρεο. Τα ευρήµατα αυτά είναι ανάλογα µε άλλα επίσης µεσολιθικά από την Πρόσυµνα της Αργολίδας, το Μαρουλά στην Κύθνο και το σπήλαιο της Θεό- πετρας. Μεσολιθικά ευρήµατα διαθέτουµε επίσης από το Σιδάρι στην Κέρκυ- ρα, λιγοστές θέσεις στο Νοµό Πρέβεζας, το σπήλαιο Σαρακηνού στη Βοιωτία, το σπήλαιο Ζαϊµη στην Κακιά Σκάλα Αττικής και την Κλεισούρα Αργολίδας. Όπως στη Φράγχθη, έτσι και στα Γιούρα τα εργαλεία οψιανού είναι ακόµη λιγοστά, ενώ περισσότερα είναι τα πυριτολιθικά, όλα µικρολιθικών γε- ωµετρικών τύπων. Η ποικιλία στους τύπους των αγκιστριών υποδεικνύει εξει- δίκευσή τους ανάλογα µε το είδος του ψαριού που αλιεύεται. Αντιθέτως, το κυνήγι δε φαίνεται να αποτελεί προτεραιότητα του πληθυσµού, αν κρίνουµε από τη µικρή ποσότητα οστών αγριοκάτσικων, αν και των πτηνών είναι αρκε- τά αυξηµένα. Η παρουσία του τόννου, ενός είδους της ανοιχτής θάλασσας, δείχνει ότι, όπως και στη Φράγχθη, ότι η γνώση της ναυσιπλοΐας ήταν ήδη κτήµα των κατοίκων του σπηλαίου. Στο Μαρουλά της Κύθνου, οι κάτοικοι ασχολούνταν περισσότερο µε την αλιεία χωρίς να υστερεί η τροφοσυλλογή και το κυνήγι µικρών ζώων και πουλιών. Η µεγάλη ποσότητα οψιανού εδώ, σε σύγκριση µε τη σαφώς περιο- ρισµένη των Γιούρων, είναι αναµενόµενη λόγω της γειτνίασης του νησιού µε τη Μήλο. Γενικώς, άλλωστε, υποστηρίζεται ότι οι ολιγάριθµες οµάδες της Με- σολιθικής µάλλον µετακινούνταν συχνά, γεγονός που εξηγεί πειστικά τις ο- µοιότητες της λιθοτεχνίας τους µε αυτή των ηπειρωτικών θέσεων.

Στο Μαρουλά έχουν ανασκαφεί καλύβες µε λιθόστρωτα και κυκλικές κατασκευές που διέθεταν δάπεδο από βότσαλα. Κάποιες από αυτές φαίνεται ότι ήταν λαξευ- µένες στο βράχο και για τη στέγασή τους έφεραν κεντρικό πάσσαλο. Έχει υποστηριχθεί ότι αυτές οι κυκλικές κατασκευές του Μαρουλά και οι ταφές κά- τω από το δάπεδο των κατοικιών που τις συναντούµε από την αρχή της Νεο- λιθικής εποχής, είναι τα στοιχεία που συνδέουν ‘πολιτισµικά’ το Αιγαίο µε την Ακεραµική της Κύπρου και της Συροπαλαιστίνης. Γενικά, προς το τέλος της Παλαιολιθικής εποχής και για ολόκληρη σχε- δόν τη διάρκεια της Μεσολιθικής, παρατηρείται στροφή της οικονοµίας προς τη θάλασσα, µε προφανή στόχο την αναπλήρωση των ζωικών πρωτεϊνών που σπανίζουν λόγω της µείωσης του αριθµού των θηραµάτων. Εντατικοποιείται η συλλογή χερσαίων µαλακίων, ενώ στα Γιούρα είναι τεράστιες οι ποσότητες των ψαριών, και σηµαντικές αυτές των οστών πτηνών. Στα στρώµατα της Κα- τώτερης Μεσολιθικής, πλην του χοίρου, εντοπίζονται και οστά προβάτου και κατσίκας που εµφανίζουν µεταβατικά στοιχεία εξηµέρωσης, ενώ στην επόµε- νη φάση, µετά το 7500 π.Χ., είναι πλήρως εξηµερωµένα.

Ωστόσο, αρκετοί πι- στεύουν ότι αυτοί οι µεταβατικοί τύποι µπορεί να έχουν εισαχθεί από την Α- νατολή. Στη διάρκεια της Μεσολιθικής εποχής, οι πληθυσµοί στη Φράγχθη, στη Θεόπετρα και στα Γιούρα έθαβαν τους νεκρούς τους, συνήθως ακτέριστους, µέσα στον ίδιο το χώρο κατοίκησης. Στη Φράγχθη, εντοπίστηκαν αρκετές ταφές της µεσολιθικής, ενταφιασµοί αλλά και δύο καύσεις στην είσοδο του σπηλαίου, αν και µάλλον είχαν καεί σε άλλη θέση. Σε ταφή άνδρα, σε συνε- σταλµένη στάση, σωρός χερσαίων µαλακίων είχε εναποτεθεί πάνω στο σκελε- τό µαζί µε πέτρες. Στην Κύθνο, συνηθίζεται η τοποθέτηση λίθων πάνω στο στήθος του νεκρού, συνήθεια που εξακολουθεί στην ακεραµική Κύπρο και στη νεολιθική Ελλάδα, ίσως δηλώνοντας πρόθεση να κρατηθεί µακριά ο νεκρός.

image

Παρατηρήθηκε επίσης ώχρα πάνω σε τµήµατα των σκελετών. Στα Γιούρα ένα κρανίο γυναίκας ηλικίας 60 περίπου χρόνων αποτελεί σπάνιο για 9η χιλιετία εύρηµα. Τα δεδοµένα για τη µετάβαση από την Παλαιολιθική στη Νεολιθική εποχή στην Ανατολική Μεσόγειο αυξήθηκαν προσφάτως µε τον εντοπισµό ε- νός ακόµη σπηλαίου, στη θέση Ακρωτήρι-Αετογκρεµνός της Νότιας Κύπρου, όπου πυριτολιθικά εργαλεία ήρθαν στο φως δίπλα σε οστά πυγµαίων ιπποπό- ταµων και ελεφάντων, αιγαιακής πανίδας που πρέπει να εξαφανίσθηκε πριν από το 9000 π.Χ. Το γεγονός ότι ο µικρός αριθµός Μεσολιθικών αλλά και Πα- λαιολιθικών θέσεων που γνωρίζουµε στον ελλαδικό χώρο οφείλεται σε σηµα- ντικό βαθµό σε αδυναµία της έρευνας, δηλαδή στην απουσία εντατικών επι- φανειακών ερευνών, αποδεικνύεται από το γεγονός ότι όπου πραγµατοποιού- νται τέτοιες έρευνες, εντοπίζονται και νέες θέσεις. Γνωστά παραδείγµατα οι παλαιολιθικές θέσεις που έχουν αρχίσει να εντοπίζονται στη Θράκη από την περασµένη δεκαετία, αλλά και οι πρόσφατα εντοπισµένες µεσολιθικές θέσεις στην περιοχή της Κάντιας στη νότια ακτή της Αργολίδας.

Η ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

Γεωµορφολογικές και κλιµατικές αλλαγές Σηµαντικό εφόδιο για την αρχαιολογική έρευνα αποτελεί η καλή γνώση της γεωµορφολογικής εικόνας, της χλωρίδας και της πανίδας του χώρου που την ενδιαφέρει, τόσο διαχρονικά όσο και κατά τη διάρκεια της περιόδου που εξετάζει. Για την ανασύσταση της εικόνας αυτής, καρότα ιζηµάτων έχουν ληφθεί από αρκετές ελώδεις λεκάνες του ελλαδικού χώρου. Σ’ αυτά εντοπί- ζουµε κόκκους γύρης διαφόρων ειδών που µέσω των περιοδικών βροχοπτώ- σεων επικάθισαν στον πυθµένα των λεκανών, προσφέροντας πληροφορίες για τη χλωρίδας κάθε εποχής. Τα παλυνολογικά συµπεράσµατα που αφορούν την παλαιοχλωρίδα του Πλειστόκαινου προέρχονται από καρότα των περιοχών Έδεσσας, Φιλίππων, Ιωαννίνων, Χειµαδίτιδας, Ξυνιάς και Κωπαΐδας. Για τη µελέτη του παλαιοπε- ριβάλλοντος στις αρχές του Ολόκαινου έχουν πραγµατοποιηθεί παλυνολογι- κές έρευνες στην Παραλίµνη Βοιωτίας, στη Φράγχθη Ερµιονίδας και στα Χα- νιά. Έτσι, γνωρίζουµε σήµερα ότι κατά τη 10η χιλιετία π.Χ., κυριαρχούσαν από τη Βόρεια Ελλάδα ως την Κρήτη τα ανοιχτά δάση πεύκης, που την επόµε- νη χιλιετία αντικαθίστανται από δάση πλούσια σε θαµνώδη κάλυψη και σε φυλλοβόλες βελανιδιές. Υπάρχουν, βεβαίως, τοπικές διαφορές. Στην Κρήτη, λόγου χάριν, τα δάση της πεύκης εξακολουθούν να είναι πυκνά και αργότερα, ενώ σε Ήπειρο και Πελοπόννησο την 7η χιλιετία π.Χ. η βλάστηση έχει ήδη γί- νει κατεξοχήν µεσογειακή, µε πουρνάρια, τουρκοβελανιδιές και φουντουκιές.

Στην Ανατολική Μακεδονία µέχρι τη 10η χιλιετία π.Χ. κυριαρχούσαν δίπλα στα πεύκα και οι άριες βελανιδιές, ενώ µετά το 9.000 π.Χ. αντικαθίστανται από φτελιές, φλαµουριές και φουντουκιές. Όσο αποµακρυνόµαστε από τη θά- λασσα, στην ηπειρωτική ενδοχώρα, τα πυκνά δάση ελάτης και πεύκης εξακο- λουθούν να ακµάζουν σε όλη τη διάρκεια της προϊστορίας. Μέχρι το 11.000 π.Χ., η κλιµατική βελτίωση προκάλεσε µετατόπιση της στέπας προς το βορρά και συνεπακόλουθη µετακίνηση των κοπαδιών των µε- γάλων θηραµάτων, πολλά από τα οποία θα εκλείψουν. Αυτό ανάγκασε τους πληθυσµούς του ελλαδικού χώρου να αλλάξουν σταδιακά συνήθειες επιβίω- σης. Στράφηκαν κυρίως σε µικρότερα θηράµατα και στην εντατική συλλογή φουντουκιών, βελανιδιών και κουκουναριών. Κατά τη Μεσολιθική εποχή, οι συνθήκες ήταν πιο θερµές και υγρές από ό,τι σήµερα, γεγονός που προώθησε την ανάπτυξη πυκνών δασών και τη µείωση της διαθέσιµης βοσκής ακόµη και για τα µικρά θηράµατα, κάτι που έστρεψε τους πληθυσµούς προς τις παράκτι- ες περιοχές για αλιεία και προς τις ανοιχτές πεδιάδες όπου υπήρχαν ποτάµια και λίµνες. Οι πλέον βελτιωµένες κλιµατικές υπήρξαν ανάµεσα στο 5800 και το 4500 π.Χ., όταν σηµειώνεται η µεγαλύτερη πυκνότητα της νεολιθικής κα- τοίκησης. Κατά την τελευταία φάση της Παλαιολιθικής, ανάµεσα στο 20.000 και το 10.000 π.Χ., η παγετώδης περίοδος της Würm προκάλεσε παγετώνες στην Πίνδο και υποχώρηση της θαλάσσιας στάθµης κατά 100 µ. κάτω από τη ση- µερινή. Στη Θεσσαλία έχουµε τους τελευταίους παγετώνες της ΝΑ. Ευρώπης γύρω στο 16.000 π.Χ. Αποτέλεσµα της όψιµης παρουσία τους ήταν η ανάδυση πολυάριθµων τµηµάτων ξηράς. Η τήξη τους, ωστόσο, αµέσως µετά έφερε τα- χεία άνοδο της θαλάσσιας στάθµης, που, µε τη σειρά της, προκάλεσε σηµαντικές µεταβολές στο Αιγαίο. Το 10.000 π.Χ. βρισκόταν στα 60 µ. κάτω από τη σηµερινό επίπεδο, ενώ το 6.500 στα 20 µ. Τις πρώτες χιλιετίες της Νεολι- θικής, και πιθανώς ως το 5.000 π.Χ, η λίµνη των Φιλίππων φαίνεται ότι έφτα- νε µέχρι τα όρια του οικισµού του Ντικιλί Τας. Αυτή η άνοδος συνεχιζόταν µε τον ίδιο ρυθµό έως το 4.000 περίπου ξεπερνώντας µάλιστα ελαφρά το τωρινό επίπεδο. Η άνοδος αυτή είχε ως αποτέλεσµα αρκετές χερσόνησοι να µεταβλη- θούν σε νησιά. Τέτοια παραδείγµατα αποτελούν η Σαµοθράκη, η Θάσος και τµήµατα των Σποράδων. Αλλά και θέσεις που σήµερα βρίσκονται δίπλα στις ακτές, κατά τη νεολιθική εποχή πρέπει να βρίσκονταν µερικές εκατοντάδες µέτρα µακριά από τη θάλασσα.

Επειδή όµως η τήξη των πάγων µεγιστοποίησε και τα αποθέµατα γλυκού νερού των ποταµών και των λιµνών, µαρτυρείται σε αρκετά σηµεία η δηµιουργία ‘δέλτα’ που προκάλεσαν το αντίστροφο αποτέλε- σµα, αποµάκρυναν, δηλαδή, παράκτιες ως τότε θέσεις από τη θάλασσα, όπως φαίνεται ότι συνέβη στην περιοχή του ∆ιµηνίου στην Ανατολική Θεσσαλία. Το γεγονός ότι η µορφή των ακτών πράγµατι επηρεάστηκε σηµαντικά από τις διαδικασίες ιζηµατογένεσης, µας το δείχνουν και τα δύο ακόλουθα παραδείγµατα: Η πεδιάδα του Σκαµάνδρου στην Τρωάδα, κατακλύστηκε µε- τά το 9.000 π.Χ. από νερό λόγω της ανόδου της θαλάσσιας στάθµης. Μέχρι το 6.000 π.Χ., γέµιζε σταδιακά µε θαλάσσια άµµο και άργιλο. Από την επόµενη χιλιετία, οι ποτάµιες προσχώσεις και οι ελώδεις αποθέσεις άρχισαν να γεµί- ζουν µε δικό τους υλικό την περιοχή. Έτσι, ενώ στα µέσα της 4ης χιλιετίας π.Χ., οι οικισµοί ήταν ακόµη παράκτιοι, µε την πάροδο του χρόνου δηµιουρ- γήθηκε ανάµεσα σ’ αυτούς και στην ακτή µια πεδιάδα χαµηλής παραγωγικό- τητας. Το ιστορικό της λίµνης των Γιαννιτσών στη Μακεδονία αποδεικνύει επίσης τον ανταγωνισµό µεταξύ λιµναίων και θαλάσσιων επιδράσεων. Την 7η χιλιετία, θέσεις όπως η Νέα Νικοµήδεια ήταν παράκτιες, στις όχθες ενός επι- µήκους κόλπου. Η περιοχή καλυπτόταν από δάση ιτιών και φουντουκιών. Στη συνέχεια, υποχώρησαν οι θαλάσσιες επιδράσεις, και αναπτύχθηκαν έλη. Υ- πήρξε εισβολή της θάλασσας και γύρω στο 5.500 π.Χ., πριν από την οριστική εγκατάσταση του λιµναίου/ελώδους περιβάλλοντος. Η Νεολιθική Εποχή διαιρείται σε πέντε περιόδους16, των οποίων σήµε- ρα µπορούµε να καθορίζουµε µε µεγαλύτερη ασφάλεια τα χρονολογικά τους όρια, λόγω των απόλυτων τιµών Άνθρακα 14 που διαθέτουµε:

1. Προκεραµική ή Ακεραµική 7000 – 6300 π.Χ.

2. Αρχαιότερη Νεολιθική 6300 – 5800 π.Χ.

3. Μέση Νεολιθική 5800 – 5300 π.Χ.

4. Νεότερη Νεολιθική 5300 – 4500 π.Χ.

5. Τελική Νεολιθική ή Χαλκολιθική 4500 – 3500 π.Χ.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Ευστράτιος Παπαδόπουλος

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

14 Η Μεσολιθική αλλού ονοµάζεται Επιπαλαιολιθική, όπως στη ∆υτική Τουρκία, ενώ δεν έχει παντού την ίδια διάρκεια. Στη Βόρεια Ευρώπη, για παράδειγµα, αλλά ακόµη και σε θέσεις των Βαλκανίων όπως το Lepenski Vir της Σερβίας εξακολουθεί να υφίσταται ως την 6η χιλιε- τία π.Χ., όταν οι γύρω περιοχές έχουν ήδη ενσωµατώσει µε επιτυχία τη νεολιθική οικονοµία. Στην Ελλάδα, χρονολόγηση µε C14 στα Γιούρα και στη Θεόπετρα έδειξε ότι η Μεσολιθική ε- ποχή καλύπτει την 9η-8η χιλιετία π.Χ.

15 Χρησιµοποιούµε εις το εξής αποκλειστικά το χρονολογικό προσδιορισµό π.Χ. (προ Χρι- στού), λόγω της ευρείας και εδραιωµένης χρήσης του.

16 Καθεµιά από τις περιόδους αυτές διαιρείται σε υποπεριόδους και φάσεις.

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ARCHAEOLOGIE and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s