Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ (V)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  2/05/16)

Η Ζωοαρχαιολογία στην Ελλάδα

Ζωοαρχαιολογία στην Ελλάδα, ως επιστημονικός κλάδος με συντεταγμένη ερευνητική προοπτική και ερευνητικά κέντρα που θέτουν, επεξεργάζονται και επενδύ- ουν σε ερωτήματα ειδικά για τον ελληνικό χώρο, δεν υφίσταται. Από μία άποψη, τούτο οφείλεται και σε ιστορικούς λόγους, αφού η Ελλάδα του 19ου αιώνα δεν ακολούθη- σε τη διαδρομή άλλων χωρών στον τομέα των φυσικών επιστημών, με αποτέλεσμα να αποστερείται τεχνικών υποδομών (μου- σεία, συλλογές), αλλά και ειδικευμένου επι- στημονικού δυναμικού απαραίτητου για μια οργάνωση σε εθνικό επίπεδο. Μεμονωμένες συλλογές φυσιοδιφών, αποτέλεσμα ιδιωτι- κής πρωτοβουλίας, που αποτελούν σήμερα τη βάση μικρών ή μεγαλύτερων μουσείων ανά την Ελλάδα, δεν ικανοποιούν τα κριτήρια εκείνα στα οποία πρέπει να ανταποκρί- νεται μια συλλογή αναφοράς ζωοαρχαιολο- γικού ενδιαφέροντος. Κυρίως, δεν είναι ολο- κληρωμένες ως προς τα είδη της ελληνικής πανίδας που θα έπρεπε να περιλαμβάνουν, πολύ δε λιγότερο ως προς τα είδη της άγριας πανίδας, της μικροπανίδας, της ορνιθοπα- νίδας και της ιχθυοπανίδας, είδη τα οποία δυσκολεύουν περισσότερο τον ειδικό στην αναγνώρισή τους. Στο ελληνικό πανεπιστήμιο, αντιστοίχως, το μάθημα της ζωοαρχαιολογίας αποτελεί πρόσφατη προσθήκη. Αν και αποκτά στα- διακά ίδια δυναμική, η έλλειψη υποδομών (εργαστήρια, συλλογές) χάριν σωστής δι- δασκαλίας, προς το παρόν τουλάχιστον, την καθιστά εξ ορισμού περιορισμένη και ατελή. Η διδασκαλία γίνεται είτε από επιστήμονες με ειδίκευση στη ζωοαρχαιολογία είτε από αρχαιολόγους, οι οποίοι ασχολήθηκαν κατ’ επιλογήν με την ζωοαρχαιολογία στο πλαί- σιο της πανεπιστημιακής τους εκπαίδευσης και επέλεξαν να ασχοληθούν έκτοτε συ- στηματικά. Έλλειψη εργαστηρίων σημαίνει ακόμα ότι όσοι θέλουν να σπουδάσουν κάτι τέτοιο πρέπει να φύγουν απαραιτήτως στο εξωτερικό. Παρ’ όλα αυτά, η πρόοδος που έχει επι- τευχθεί στον κλάδο αυτό στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια είναι εντυπωσιακή. Κατά κάποιον τρόπο, η Ελλάδα απετέλεσε terra incognita για πολλούς ειδικούς ερευνητές, οι οποίοι εισήχθησαν στην Ελλάδα μέσω των ξένων αρχαιολογικών αποστολών. Ορισμέ- νες από τις πρώιμες αναφορές σε οστεολο- γικό υλικό είναι καθαρά περιγραφικές και κυρίως πρόκειται για δείγματα που προ- καλούν εντύπωση ή που, λόγω άλλων ειδι- κών χαρακτηριστικών, δεν ήταν δυνατόν να αγνοηθούν20.

Συχνά διευθυντές ανασκαφών επέλεγαν να αναθέσουν τη μελέτη του ανασκαμμένου ζωοαρχαιολογικού υλικού σε ζωολόγους. Τα αποτελέσματα της μελέτης τους εμπλούτι- ζαν την αρχαιολογική δημοσίευση, αλλά ου- δέποτε ενσωματώνονταν στα αμιγώς αρχαιολογικά ζητούμενα (αποτελούσαν συνήθως παράρτημα), αφού η ζωολογική και η αρχαι- ολογική προσέγγιση δεν επικαλύπτονταν. Μέχρι πριν από 20 χρόνια πολλοί αρχαιολό- γοι αρνούνταν να περισυλλέξουν τα οστά, πολύ περισσότερο δε να κοσκινίσουν το χώμα, πρακτικές που σήμερα είναι όχι μόνο γενικευμένες αλλά και απαραίτητες. Η θετική πλευρά της καθυστερημένης ενσωμάτωσης της ζωοαρχαιολογίας στην αρχαιολογική πρακτική είναι ότι ήλκυσε πολ- λούς και αξιόλογους επιστήμονες, το έργο των οποίων συνιστά σήμερα υπολογίσιμη βάση έγκυρων και διαθέσιμων δεδομένων, κυρίως όμως για τις προϊστορικές θέσεις. Για τις ανασκαφές ιστορικών χρόνων τούτο ισχύει πολύ λιγότερο, επειδή η ύπαρξη γρα- πτών και εικονογραφικών πηγών συχνά υπε- ρισχύει εις βάρος όλων των άλλων. Μεμονω- μένες προσπάθειες ανάλυσης των καταλοί- πων από ναούς, βωμούς, αποθέτες και άλλες ειδικές κατασκευές προοιωνίζουν ίσως ένα καλύτερο μέλλον. Δεν αρκεί όμως μόνο αυτό. Η περισυλλογή ζωικών καταλοίπων πρέπει να αφορά όλες τις ανασκαφές, ανεξαρτήτως χρονολογίας, ακόμα και τις βυζαντινές.

Η Ζωοαρχαιολογία σήμερα: ερευνητικές δυνατότητες και προοπτικές

Η «κατάληψη» ενός παρθένου τοπίου από ζωο(αρχαιο)λόγους αλλοδαπούς ή ημε- δαπούς εκπαιδευμένους εκτός συνόρων, όπως γίνεται τα τελευταία 20 και πλέον χρόνια συστηματικά στην Ελλάδα, συνο- δεύεται από πολλά πλεονεκτήματα: την πα- ρουσία ζωοαρχαιολόγου στην ανασκαφική ομάδα, τη βελτίωση της μεθόδου περισυλ- λογής υλικού, την ενσωμάτωση της ζωοαρ- χαιολογικής ανάλυσης στο κύριο σώμα μιας αρχαιολογικής δημοσίευσης και, κυρίως, τη θεματική και γεωγραφική διεύρυνση του αντικειμένου, όπως προσδιορίζεται από τα ποικίλα ενδιαφέροντα και τις ερευνητικές παραδόσεις των χωρών προέλευσης του πλήθους των ερευνητών. Στον αντίποδα, η απουσία κατευθυντη- ρίων γραμμών λόγω έλλειψης κεντρικού ερευνητικού σχεδιασμού, σημαίνει ότι οι ερευνητές αυτοί μεταφέρουν τα προβλή- ματα, τα ερωτήματα και τις ερευνητικές τάσεις των ιδρυμάτων με τα οποία σχετίζο- νται, προκαλώντας ενίοτε σύγχυση ως προς το ποιες ακριβώς είναι οι δυνατότητες της ζωοαρχαιολογίας. Είναι πολλοί οι αρχαιο- λόγοι σήμερα, οι οποίοι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η χρησιμότητα του ζωοαρ- χαιολόγου εξαντλείται στην παράθεση ενός καταλόγου ειδών, θεωρώντας παρελκόμενα τα θέματα τα οποία θα μπορούσαν και θα έπρεπε να εξετασθούν από κοινού με τον ζωοαρχαιολόγο. Ο λόγος είναι απλός, εκτός από τον δεδηλωμένο ιστορικό (βλ. «Μα εί- ναι η ζωοαρχαιολογία, αρχαιολογία;»): ούτε οι ζωοαρχαιολόγοι έχουν επιχειρήσει να ενημερώσουν και να αποδείξουν την αρχαι- ολογική βαρύτητα της συμβολής τους, ούτε πολλοί αρχαιολόγοι έχουν φροντίσει να ενη- μερωθούν, ώστε να προκύψει κοινή γλώσσα συνεννόησης με σκοπό την πλήρη ενσωμά- τωση της ζωοαρχαιολογίας. Τούτων λεχθέντων, τα βήματα που θα έπρεπε ή θα μπορούσαν να γίνουν, προκει- μένου να αποκτήσει η ζωοαρχαιολογία θέση τουλάχιστον αντάξια, αν όχι ανώτερη, αυτής που κατέχει σε ιδρύματα της αλλοδαπής, αφορούν τόσο στην οργάνωση σε πρακτικό επίπεδο, όσο και στις κατευθύνσεις σε ερευνητικό.

image

Εικ. 7: Κέρατα άλκης και πλατονιού συγκρινό- μενα με το δείγμα από το Αξιοχώρι (Corbet & Ovenden 1980: 85, 87, Schmidt 1972: 89, fig. 24).

1. Κατ’ αρχήν απαιτείται μία εθνική συλλογή αναφοράς, που να περιλαμβάνει του- λάχιστον όλα τα είδη της ελληνικής πανίδας, ήμερα και άγρια, και ορισμένα γειτονικών περιοχών (π.χ. το ελάφι της Μεσοποταμίας Dama mesopotamica) ή και εξαφανισθέντων από την ελληνική πανίδα (π.χ. λιοντάρι).

Η συλλογή αυτή πρέπει να γίνει με σύγχρονους όρους οργάνωσης, να διαθέτει τον κατάλληλο εξοπλισμό (εγκατάσταση για προετοιμασία σκελετών, όργανα μέτρησης, διάφορα μικροσκόπια, φασματογράφους, μηχανήματα διατομής οδόντων κλπ) και να είναι ανοιχτή στους ερευνητές ή ακόμα καλύτερα, να λειτουργεί ως πόλος για τους ερευνητές, τους οποίους θα πρέπει, εννοείται, να διευκολύνει (πάγκους εργασίας, χώρος αποθήκευσης υλικού, ακόμα και κα- τάλυμμα).

2. Καθορισμός και διασαφήνιση των στό- χων και κατευθύνσεων της ζωοαρχαιολογίας στην Ελλάδα προσαρμοσμένων στις ανά- γκες της έρευνας που διεξάγεται στη χώρα. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να διεξαχθεί έρευνα σχετικά με την τροφή των οικόσι- των ζώων κατά τους χειμερινούς μήνες στην προϊστορία, θέμα το οποίο έχει ευρύτερες προεκτάσεις και σχετίζεται με συγκεκριμέ- νες καλλιέργειες ή την εποχική μετακίνηση ανθρώπινων ομάδων. Ακόμα, να ερευνηθεί η παρουσία του αλόγου στην Ελλάδα εις βάθος, και όχι σε επίπεδο μεμονωμένων οστεολογικών καταλοίπων, αλλά σε επίπε- δο πολιτισμικών συνόλων σε σχέση με πρώ- ιμα φύλα και ανακατατάξεις στον ελλαδικό χώρο. Ή, ακόμα, να συσχετισθεί η φυσική, τοπική παρουσία συγκεκριμένων ειδών και των προϊόντων τους με διάφορες μορφές λατρείας, οι οποίες είναι γνωστές από τα αρχαία κείμενα ή την τέχνη.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ

Διδάκτωρ Αρχαιολογίας – Ζωοαρχαιολόγος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

20 Χαρακτηριστικό το παράδειγμα των αστραγάλων από τους ναούς της Αφροδίτης και του Έρωτος(;) στο Κώτι- λον, μερικοί από τους οποίους ήσαν βαμμένοι πράσινοι (Κουρουνιώτης 1903: 179). Ακόμα, το ελαφοκέρατο από το Αξιοχώρι, ταυτοποιημένο λανθασμένα ως άλκη από τον Διευθυντή του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Λον- δίνου (Heurtley & Hutchinson 1925-26: 49, fig. 39). Η δίχως αμφιβολία λανθασμένη αυτή ταυτοποίηση, αφού πρόκειται σαφώς για πλατόνι (Εικ. 7, βλ. επίσης και σχόλιο από Becker 1986: 102), εγείρει πολλά ερωτηματικά ως προς την ορθή καταγραφή του είδους κάποιων από τα πιο εντυπωσιακά οστέινα δείγματα περασμένων δεκαετιών.

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ARCHAEOLOGIE and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s