θεώµαι EN THEATROIS HELLEENIKOIS (B)


(CYNECHEIA APO 3/4/2016)

1.2.2. Ο ηθοποιός

Δίχως αυτήν τη λέξη δε θα υπήρχε καμιά άλλη του βιβλίου τούτου, γιατί αποτε-
λεί το πρωτοκύτταρο της θεατρικής τέχνης.
Αλέξης Σολομός, Θεατρικό Λεξικό

• Ο ηθοποιός δεν είναι απλώς το κύριο μέσο, όπως το πινέλο, ή το κύριο υλικό, όπως το
μάρμαρο. Είναι η ψυχή της θεατρικής δράσης με την απεριόριστη, και γι’ αυτό ασύλλη-
πτη, ποικιλία της.
• Από τον ηθοποιό που αυτοσχεδιάζει, που εμφανίζεται πολύ νωρίτερα από το θεατρικό
συγγραφέα, ως τον ερμηνευτή ηθοποιό, ενταγμένο μέσα σε μια ολοκληρωμένη παρά-
σταση, ο υποκριτής, ο μίμος, ο θεατρίνος, ο ηθοποιός, ο μπουλουκτσής, ακόμα και ο
σύγχρονος περφόρμερ και όποιος άλλος μπορεί να χαρακτηριστεί με διάφορες λέξεις ως  ερμηνευτής μιας ιστορίας ενώπιον του κοινού, καλείται να υποδυθεί κάποιον άλλον, να ενσαρκώσει κάποιο δραματικό πρόσωπο, να μεταμορφωθεί. Στη διαδικασία αυτής
της μεταμόρφωσης, ο ηθοποιός δεν παύει να είναι ο εαυτός του ενώ ταυτόχρονα είναι και κάποιος άλλος.
• Αυτή η διττή σχέση του ερμηνευτή με το ρόλο, ακόμα και  αν παίζει, ιδίως στα σύγχρονα θεάματα, «τον εαυτό του»,κάνει την τέχνη της υποκριτικής μια άκρως ενδιαφέρουσα  και πολύπλοκη τέχνη, που άλλοτε έχει τοποθετηθεί στις
υψηλότερες εκφάνσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας και άλλοτε έχει συνδυαστεί με τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα της χυδαιότητας και της έλλειψης ηθικής. Η θέση
του ηθοποιού σε μια κοινωνία είναι, θα έλεγε κανείς, το  μέτρο για το επίπεδο του πολιτισμού της και της αξίας του ανθρώπου μέσα σε αυτήν.
• Τα εργαλεία του ηθοποιού είναι η τεχνική του, η φαντασία του, η διαίσθησή του, η χειραφέτησή του, που εξωτερικεύονται από το πρόσωπό  του, το σώμα του, τη φωνή του και την προσωπικότητά του.

Μολύβι μήτε πένα δεν του σώζουν τη ζωή, η τέχνη του και αυτός πεθαίνουνε
μαζί.
Ντέιβιντ Γκάρρικ

• Μέσα στον 20ό αιώνα πρωτοστατούν οι θεωρίες για το πώς μπορεί να μεθοδεύσει ένας
ηθοποιός την τεχνική και τη μέθοδό του για να αποδώσει τα ποικίλα συναισθήματα, νο-
ήματα και τις ανθρώπινες καταστάσεις που ερμηνεύει. Η τέχνη της υποκριτικής, ωστό-
σο, παραμένει φθαρτή.

Το θέατρο είναι το παιχνίδι που δημιουργεί μέσα στο χώρο τη ζωή, χρησιμο-
ποιώντας ως μέσο το ανθρώπινο Ον.
Ζαν Λουί Μπαρρώ

1.2.3. Ο χώρος
H θεατρική πράξη ολοκληρώνεται κατά κύριο λόγο μέσα σε συγκεκριμένο χώρο, εσωτερικό ή εξωτερικό. Ακόμα και όταν η παράσταση συμβαίνει εκτός ενός συγκεκριμένου κτιρίου, υπάρχει ένας προσδιορισμός του χώρου στον οποίο θα πραγματοποιηθεί η παράσταση και του σημείου στο οποίο θα στέκονται οι θεατές.
Οι θεατρικοί χώροι κατατάσσονται σε 4 βασικές κατηγορίες:
• Ως προς την ύπαρξη ή όχι στέγης: ανοιχτά θέατρα (όπως τα αρχαία ελληνικά και ρω-
μαϊκά θέατρα) και κλειστά (κυρίως μετά την Αναγέννηση).

• Ως προς την οπτική σχέση του θεατή με την παράσταση:
– οι θεατές απέναντι από τη σκηνή (μετωπική σκηνή)
– οι θεατές σε σχήμα πετάλου ή Π (οι θεατές βλέπουν από τρεις μεριές)
– το αμφιθέατρο (οι θεατές σε ημικύκλιο)
– κυκλική διάταξη (οι θεατές περιβάλλουν από παντού την παράσταση)
– τυχαία (οι θεατές, διάσπαρτοι στο χώρο, βλέπουν μέρος της παράστασης από διαφο-
ρετικές και τυχαίες οπτικές γωνίες)
• Ως προς τον αριθμό των θεατών: θέατρα για μεγάλα πλήθη (κατεξοχήν τα αρχαία θέατρα με αρκετές χιλιάδες θεατές, π.χ. η Επίδαυρος έχει χωρητικότητα 12.000 θεατές)·
θέατρα μέσης χωρητικότητας (κυρίως τα μεγάλα θέατρα της Ευρώπης και οι όπερες
χωρητικότητας 1000 ως 1800 ατόμων)· θέατρα μικρής χωρητικότητας (με 150 ως 500
θέσεις, συχνά φτιαγμένα σε χώρους που δε χτίστηκαν εξαρχής για να στεγάσουν θέα-
τρα).

image

Παράσταση αρχαίας τραγωδίας στο ελληνιστικό θέατρο της Επιδαύρου
(φωτογραφία Κ. Μάνος / Μάγνουμ)

• Μικρά θέατρα (σε διάφορους χώρους, συχνά με πολυμορφική χρήση και ιδιαίτερες δυ-
νατότητες) που στεγάζουν παραγωγές με περιορισμένες τεχνικές απαιτήσεις και πειρα-
ματικό περιεχόμενο, και συνήθως απευθύνονται σε λίγους θεατές.

1.2.4. Ο σκηνοθέτης
Το θέατρο δεν είναι σύνθεση τεχνών αλλά και τέχνη της σύνθεσης.
Νικηφόρος Παπανδρέου, Περί Θεάτρου

Η σκηνοθεσία είναι μια σημαντική ειδικότητα για το θέατρο από τα αρχαία χρόνια, όταν οι  ποιητές ανέθεταν την προετοιμασία των έργων τους στους διδάσκαλους ή χοροδιδάσκαλους. Από την περίοδο της Αναγέννησης και με τη δημιουργία επαγγελματικών θιάσων, ο θιασάρχης, συχνά συγγραφέας και ηθοποιός των παραστάσεων, αναλάμβανε τα «χρέη» της καθοδήγησης και της χωροταξίας των ηθοποιών, καθώς και των σκηνικών στοιχείων.
Κάποιοι απ’ αυτούς ήταν ο Σαίξπηρ, ο Μολιέρος και ο Γκαίτε.

Ως ξεχωριστή και εξειδικευμένη επαγγελματική και καλλιτεχνική ειδικότητα, ωστόσο,
η σκηνοθεσία εμφανίστηκε κυρίως το 19ο αιώνα, όταν παρουσιάστηκε η ανάγκη της πρακτικής εφαρμογής των θεωριών για το θέατρο, τη δραματουργία, την υποκριτική και τη  σκηνική απόδοση ενός έργου στην παράσταση.
Σε αυτό συνέβαλαν στοιχεία της συγκεκριμένης εποχής, όπως:
• Η βελτίωση των τεχνολογικών μέσων των θεάτρων (αρχιτεκτονικών και σκηνικών),
που επέτρεψαν να δημιουργηθούν πιο περίπλοκες συνθέσεις.
• Η αλλαγή της δραματουργίας και της σχέσης της παράστασης με το κοινό: Τα έργα του
αστικού και ψυχολογικού δράματος, καθώς και η εμφάνιση του ρεαλισμού και του να-
τουραλισμού, απαιτούσαν μια πιο συγκεκριμένη καθοδήγηση για να εκφράσουν τα νο-
ήματα και την αισθητική απόδοση των νέων απαιτητικών καλλιτεχνικών θιάσων.
• Το θέατρο, όπως και οι υπόλοιπες τέχνες αυτήν την περίοδο, παύουν να ακολουθούν
την παράδοση και την παγιωμένη αισθητική, και γίνονται σταθμοί για την έρευνα και
τη θέση των καλλιτεχνών απέναντι στον κόσμο που τους περιβάλλει, με έναν τρόπο
σαφή και αντιληπτό.
Ο σκηνοθέτης αρχίζει να παίρνει μια άλλη θέση στη διαδικασία του ανεβάσματος ενός
έργου. Δεν καλείται να λύσει τα τεχνικά προβλήματα της παράστασης (πότε θα μπει ή θα  βγει από τη σκηνή ο ηθοποιός, η ροή του διαλόγου, η αλλαγή και η χωροταξία της κάθε  σκηνής), αλλά επιτελεί τη συνειδητή ερμηνευτική παρέμβαση ενός δημιουργού, όπου η  οπτική του για το έργο είναι η «σφραγίδα» της παράστασης.
Ο 20ός αιώνας είναι ο κατεξοχήν αιώνας της σκηνοθεσίας, όπου η ανάγκη μιας σύνθε-
της γλώσσας αναδεικνύει τη σκηνοθεσία ως κυρίαρχο στοιχείο της θεατρικής δημιουργίας.

Στο σύγχρονο θέατρο δεν αρκεί πλέον η παρουσία ενός λαμπερού πρωταγωνι-
στή για να έχουμε μια ενδιαφέρουσα παράσταση. Το ζητούμενο είναι η σωστή
εκμετάλλευση όλων των δυνατοτήτων του θεατρικού κόσμου και η σωστή «δο-
σολογία» τους.

Χαρά Μπακονικόλα

Με λίγα λόγια, στο θέατρο ο συγγραφέας γράφει το έργο και ο σκηνοθέτης «γράφει»
την παράσταση.
Η σκηνοθεσία αφορά το σύνολο των μέσων (έμψυχων και άψυχων) της σκηνικής ερμη-
νείας ενός δραματικού έργου σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, και λειτουργεί βασικά σε
επίπεδο:
• Τεχνικό: λύση των τεχνικών θεμάτων του ανεβάσματος μιας παράστασης.
• Παιδαγωγικό: καθοδήγηση των ηθοποιών, σε επίπεδο γλώσσας, τονισμών, άρθρωσης,
διατύπωσης των νοημάτων και των συναισθημάτων του λόγου.
• Αισθητικό: η σύλληψη και η υλοποίηση της γενικής αισθητικής γραμμής που διέπει
την παράσταση.
• Ιδεολογικό: ο καθορισμός των «μηνυμάτων» που εκπέμπει η παράσταση συνολικά, και
η συνολική αντίληψη για τον τρόπο προσέγγισης ενός έργου.

1.3. ΟΙ ΑΛΛΕΣ ΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ
Η υλοποίηση μιας θεατρικής παράστασης συνοδεύεται σε διάφορα ποσοστά, ανάλογα με
το είδος του έργου και την αισθητική της κάθε εποχής, από τις υπόλοιπες καλές τέχνες που
συμπληρώνουν τη θεατρική πράξη και οδηγούν στο μεικτό θέαμα του θεάτρου. Η συμμε-
τοχή, παρόλα αυτά, των άλλων καλών τεχνών λειτουργεί κάτω από ένα άλλο πρίσμα, αυτό
της θεατρικής δημιουργίας. Η επιτυχημένη ή όχι λειτουργία τους, λοιπόν, δεν μπορεί να
κρίνεται μεμονωμένα αλλά σε σχέση με το αισθητικό και πνευματικό αποτέλεσμα που αυ-
τές έχουν «στο σανίδι».
Οι τέχνες που παραδοσιακά συνδέονται με το θέατρο και αποτελούν βασικά συστατικά
του είναι οι ακόλουθες:

1.3.1. Η σκηνογραφία
• Όλος ο ορατός σκηνικός εξοπλισμός που πρόκειται να δεχτεί και να πλαισιώσει τη
σκηνική δράση, με στόχο να την αναδείξει και να τη συμπληρώσει με συνέπεια.
• Η οργάνωση του κόσμου της σκηνής και η δημιουργία ενός φανταστικού χώρου μέσα
στον οποίο εκτυλίσσεται το έργο.

Η συνεισφορά της σκηνογραφίας στο θέατρο είναι η απόδοση της δράσης και
των νοημάτων του έργου στην εικαστική γλώσσα.
Ελένη Βακαλό, Η εικαστική λειτουργία του σκηνικού

Ο σκηνογράφος συντελεί στην ολοκλήρωση του θεατρικού έργου και της παράστασής
του με πολλούς τρόπους:
• Τοποθετεί τη δράση του έργου σε τόπο, χώρο και χρόνο συγκεκριμένο, ακόμα και όταν
είναι δοσμένος αφαιρετικά.
• Δημιουργεί μια γενικότερη ατμόσφαιρα της παράστασης.
• Οργανώνει το χώρο ώστε να ευνοεί την κίνηση των ηθοποιών.
• Ο σκηνογράφος είναι αθέατος κατά τη διάρκεια της παράστασης.

1.3.2. Η ενδυματολογία
Στην αρχή όλα τα ρούχα ήταν θεατρικά κοστούμια.
Τζέιμς Λαβέρ
• Η ενδυματολογία είναι μια τέχνη που συνδέεται με την παράστα-
ση από τα πολύ πρώιμα στάδια του θεάτρου, ήδη από την προϊ-
στορία του. Και αυτό γιατί το να αλλάζεις εμφάνιση, να γίνεσαι για το κοινό που σε παρατηρεί ένας «άλλος», κατ’ αρχήν σηματοδοτείται από τα εμφανή στοιχεία της εξωτερικής εμφάνισης.
• Μέρος της ενδυματολογίας αποτελούν όλα τα αντικείμενα που είναι κομμάτι της εξωτερικής εμφάνισης: ρούχα, παπούτσια, μάσκες, προσωπεία, περούκες, μακιγιάζ, αξεσουάρ,κοσμήματα, ακόμα και ό,τι μπορεί να κουβαλάει μαζί του ένας άνθρωπος για λόγους  χρηστικούς, λειτουργικούς ή απλώς διακοσμητικούς, από το σκήπτρο ή το δόρυ μέχρι το καλάθι με τα φρούτα.
• Η τέχνη της ενδυματολογίας συνδέεται με μια βασική συνθήκη του θεάτρου: την επι-
κοινωνία του ηθοποιού με το κοινό.
• Βοηθά το θεατή να ταυτίσει έναν ηθοποιό στη σκηνή με ένα ρόλο, μια εποχή, μια διάθεση.

1.3.3. Η χορογραφία – κινησιολογία
Υπάρχουν είδη θεάτρου όπου ο χορός, με την έννοια της κινησιολογίας ή της συντονισμένης κίνησης, συνδέεται απόλυτα με το δραματικό κείμενο ή τη δράση της παράστασης.
Τέτοια θεατρικά είδη είναι το αρχαίο δράμα, η όπερα, το μιούζικαλ κ.ά. Από το 19ο αιώνα  και μετά, όπου η τέχνη του χορού ανανεώνεται σημαντικά και αποκτά έναν πιο ελεύθερο  κώδικα από το κλασικό μπαλέτο, ο χορός μέσα στο θέατρο επαναπροσδιορίζεται και λειτουργεί συμπληρωματικά στη θεατρική δράση, για να φωτίσει τόσο το μύθο όσο και τα  πρόσωπα του έργου.
Η λειτουργία του χορού μέσα στο θέατρο, με όποια συχνότητα μπορεί να εμφανίζεται
μέσα σε αυτό, λειτουργεί στα εξής βασικά επίπεδα:
• Μας απομακρύνει από οποιαδήποτε αίσθηση ομοιότητας της τέχνης του θεάτρου με την  καθημερινή, ρεαλιστική μας ζωή.
• Φορτίζει τα βήματα, τις κινήσεις και τα σχήματα με ιδέες και αισθήματα, έτσι ώστε οι
θεατές να συγκινούνται όπως με ένα ποίημα ή με έναν πίνακα.

1.3.4. Η σκηνική μουσική
Η μουσική είναι η τέχνη όπου, πιο πολύ από τις άλλες, ανακαλεί στον ακροατή της το συναίσθημα. Η μουσική, φορέας αισθητικών, συγκινησιακών, πνευματικών αλλά και πολιτικών ακόμα μηνυμάτων, καθώς και μεγάλος συνοδοιπόρος της ιστορίας του πολιτισμού,είναι πάντα ένα σημαντικό εργαλείο για το θέατρο.
Η χρήση της μουσικής στο θέατρο είναι πολυεπίπεδη.
• Στην ιστορία του θεάτρου συναντώνται δραματικές φόρμες, όπως η όπερα ή τα μουσικά  μέρη της αρχαίας τραγωδίας (κυρίως μέσα από τα χορικά), όπου η μουσική είναι μέρος  της ίδιας της δομής του έργου.
• Σκηνική μουσική ονομάζουμε την πρωτότυπη μουσική σύνθεση ή την επιλογή της
μουσικής που συμπληρώνει την παράσταση με τρόπο υποδηλωτικό, αφηγηματικό, πε-
ριγραφικό.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμα και όταν η μουσική λειτουργεί καθαυτή μέσα σ’ ένα θεατρι-
κό καλλιτεχνικό γεγονός, σηματοδοτεί και χαρακτηρίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά, και  μέσα στα πλαίσια του θεάτρου οδηγεί το θεατή στην κατανόηση, σε συμβατά με τη θεατρική παράσταση επίπεδα της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

1.3.5. Ο φωτισμός
Ο φωτισμός στο θέατρο έχει καθιερωθεί για λόγους τόσο λειτουργικούς όσο και καλλιτε-
χνικούς:
• Λειτουργικά: για να φωτίζεται η σκηνή. Από την ανοιχτή σκηνή των αρχαίων θεάτρων,όπου τα έργα παίζονταν κατά τη διάρκεια της μέρας με φυσικό φως, το θέατρο, όπως  διαμορφώθηκε μετά την Αναγέννηση, παίζεται πια το βράδυ σε κλειστές αίθουσες. Έτσι ο φωτισμός γίνεται απαραίτητος και από την πλευρά της σκηνής και από την πλευρά των θεατών για λόγους πρακτικούς.
• Καλλιτεχνικά: Για να προσδώσει στο σκηνικό χώρο πρόσθετες ιδιότητες και ατμόσφαι-
ρες. Ο φωτισμός, ιδιαίτερα μάλιστα στον 20ό αιώνα με την ανακάλυψη του ηλεκτρι-
σμού, λειτούργησε ως ένα στοιχείο σκηνογραφίας και δραματουργίας. Η δυνατότητα
του φωτός να αλλάζει ένταση, χρώμα, διάδοση και κίνηση έδωσε τη δυνατότητα να ση-
ματοδοτείται διαφορετικά τόσο η σκηνογραφία όσο και η υποκριτική της παράστασης,
και να λειτουργεί μια παράσταση σε άλλα επίπεδα κατανόησης και συμμετοχής. Με το
φως μπορούμε να αποδώσουμε με σαφήνεια τον τόπο της σκηνικής δράσης, την εποχή,
καταστάσεις (π.χ. μια πυρκαγιά, μια μάχη κ.ο.κ.), ρόλους, ατμόσφαιρες (π.χ. το ηλιο-
βασίλεμα) αλλά ακόμα και ιδέες (π.χ. σκοτάδι σημείο του κακού, του μυστηρίου).

1.3.6. Οι νέες τεχνολογίες
Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας και την εμφάνιση πιο σύνθετων μορφών θεάτρου, συχνά πλέον στο σύγχρονο θέατρο διακρίνονται:
• Η προβολή διαφανειών και σλάιντς.
• Η χρήση κινηματογράφου, βίντεο προβολής και βίντεο αρτ.
• Τα πολυμέσα.

Mπορώ να πάρω οποιονδήποτε άδειο χώρο και να τον ονομάσω γυμνή σκηνή.
Ένας άνθρωπος διασχίζει αυτό το κενό διάστημα, ενώ κάποιος άλλος τον παρα-
κολουθεί. Αυτά είναι όλα κι όλα που χρειάζονται για να μπει σε λειτουργία μια
θεατρική πράξη.
Πήτερ Μπρουκ, Ο κενός χώρος

(CYNECHIZETAI)

Επιστημονική Ευθύνη   Άσπα Τσαούση, Δρ. Κοινωνιολογίας, Επίκ. Καθηγήτρια ALBA Συγγραφή  Κακουδάκη Τζωρτζίνα, Πατρίτσια Απέργη

Advertisements

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s