Τα λογοτεχνικά πρότυπα των γυναικείων μορφών στις Μεταμορφώσεις του Απουλήιου και η λειτουργία τους (ι)


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ   22/02/16)

Σύμφωνα με τον Harrison, η πραγμάτευση τέτοιων θεμάτων που προσιδιάζουν στη σοβαρή θεματική του έπους μέσα στα πλαίσια μιας διήγησης για γυναικείες απιστίες αναδεικνύουν τη ρεαλιστική εξεικόνιση της ιταμότητας των χαρακτήρων σε αυτές, καθώς και την κυνική θεώρηση των ελαττωμάτων της ανθρώπινης φύσης190 . Επιπλέον, μια τέτοια τακτική παρώδησης είναι συνηθισμένη στο θέατρο του μίμου191 . Ιδιαίτερα, το είδος του ρωμαϊκού μίμου, που ήταν αρκετά διαδεδομένο και αγαπητό στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, θεωρήθηκε πηγή έμπνευσης για τον Απουλήιο στις ιστορίες του ένατου βιβλίου192. Ο ίδιος ο πρωταγωνιστής Λούκιος προσδιορίζει την πλοκή της αφήγησής του κάνοντας χρήση του θεατρικού όρου scaenae ( scaenas fraudulentas 9.15)193 . Πρόκειται για ορολογία που συνδέεται άμεσα με τις παραστάσεις μίμου194 .

Η θεματολογία των μίμων είναι τυπική και αφορά σε άνδρες συζύγους, εύπιστους, ανόητους και εξαπατημένους, οι οποίοι επιστρέφουν ξαφνικά σπίτι τους και καταστρέφουν το σχέδιο της ραδιούργας και ακόλαστης συζύγου να απολαύσει τον εραστή της195. Έτσι, συναντούμε τύπους ανδρών που είναι αυστηροί, αλλά εξαπατώνται, όπως ο Βάρβαρος, άλλους που είναι σκληροί, αλλά δεν πέφτουν θύματα απάτης, όπως ο βαφέας, και άλλους που αποτελούν ένα μείγμα πανουργίας και αδιαφορίας, όπως ο μυλωνάς196. Ενδεικτικό στοιχείο της θεατρικότητας στην ιστορία της γυναίκας του μυλωνά είναι και η κρυψώνα του εραστή197. Ακούγοντας το σύζυγό της να επιστρέφει, κρύβει το Φιλησίθηρο κάτω από μια σκάφη ( alveo ligneo 9.23). Όπως παρατηρεί ο Winkler, η γειτνίαση του χώρου, όπου βρίσκεται το συζυγικό ζεύγος, με το σημείο στο οποίο κρύβεται ο εραστής, ενώ αυτός θα μπορούσε να τρέξει στο διπλανό δωμάτιο ή να ξεφύγει από το παράθυρο, είναι δείγμα πως η σκηνή έχει γραφεί, για να παιχτεί198. Επιπλέον, ένας από τους λογοτεχνικούς  μίμους του Λαβερίου τιτλοφορείται Fullo (Gellius 16.7.5), ενώ ο ρόλος του fullo ήταν πολύ σημαντικός και στις Ατελλανές φάρσες199 . Επίσης, ένας άλλος χαρακτήρας της ιστορίας, η γριά υπηρέτρια, η οποία αφηγείται τα ερωτικά κατορθώματα του Φιλησίθηρου και τον συστήνει στην κυρία της, μπορεί να ενταχθεί στη λογοτεχνική παράδοση των ελληνικών μιμιάμβων, όπως για παράδειγμα η Γυλλίς στον πρώτο μιμίαμβο του Ηρώδα200.

Από την άλλη, το ίδιο πρόσωπο μπορεί να θεωρηθεί τυπικό μιας ελεγειακής lena, ενώ η γυναίκα του μυλωνά καταλαμβάνει τη θέση της αγαπημένης puella. Το πιο παραστατικό πορτρέτο μιας τέτοιας μισητής γριάς προαγωγού παρατίθεται από τον Προπέρτιο (4.5) και τον Οβίδιο (Am. 1.8). Η Ακανθίς του Προπέρτιου και η Διψάς του Οβίδιου προσπαθούν να πλανέψουν την κοπέλα με γλυκόλογα και να τη στρέψουν σε έναν άλλον εραστή. Είναι αξιοσημείωτο πως και στις δύο περιπτώσεις ο αφηγητής-ποιητής αγανακτεί με τη γυναικεία ραδιουργία, και ιδιαίτερα στον Οβίδιο, ακούει τις εκμαυλιστικές προτροπές, ενώ είναι κρυμμένος στην πόρτα (Am.1.8.21-22), θυμίζοντας έτσι την περίπτωση του Λούκιου που ακούει τη συνομιλία με τη βοήθεια των μεγάλων αυτιών του (Met. 9.15)201. Παρόλα αυτά, η ελεγειακή puella στα μάτια του εραστή της δεν ξεπέφτει στο επίπεδο της συζύγου του μυλωνά.

Ακόμη, ο Φιλησίθηρος εγκωμιάζεται από τη γριά και θεωρείται άξιος να φέρει χρυσό στεφάνι: «dignus solus coronam auream capite gestare» (Met. 9.16). Η εικόνα του χρυσού στεφάνου υποδηλώνει στρατιωτική εκστρατεία και αποδίδει στο νεαρό εραστή το ρόλο του ελεγειακού miles amator, που ενδιαφέρεται μάλλον για ερωτικές μάχες202 . Στον Οβίδιο ο εραστής τίθεται στην υπηρεσία του θεού Cupido που διαθέτει το δικό του στρατόπεδο (militat omnis amans et habet sua castra Cupido Am. 1.9.1). Με ανάλογο τρόπο ο Φιλησίθηρος με την Αρετή παραδίδονται στην ηδονή και η σκηνή περιγράφεται με στρατιωτικούς όρους: «commodum nouis amplexibus Amori rudi litabant, commodum prima stipendia Veneri militabant nudi milites» (Met. 9.20)203 . Στον κόσμο όμως του συγκεκριμένου μυθιστορήματος η αντιστροφή των ιδιοτήτων και το πέρασμα μέσα από τα διάφορα λογοτεχνικά είδη ανατρέπει τα στερεότυπα. Για παράδειγμα, η γριά ακόλουθος υποδύεται και το ρόλο της τροφού της τραγωδίας και ιδίως της ευριπίδειας204. Στον Ιππόλυτο η παραμάνα της Φαίδρας, βλέποντάς την να υποφέρει από τον έρωτά της, τη συμβουλεύει να γνωστοποιήσει τις ερωτικές προθέσεις της στον πρόγονό της (Ιππ. 433-524)205.

Η γυναίκα του μυλωνά, με αυτήν την αντιστοιχία, παρουσιάζεται σαν μια Φαίδρα. Οι διαφορές ωστόσο είναι προφανείς. Το ενδιαφέρον της τροφού για τη Φαίδρα και η ανησυχία για την υγεία της είναι ειλικρινής, η Φαίδρα διατηρεί τη μεγαλοπρέπειά της και ο Ιππόλυτος παραμένει αγνός. Από την άλλη, η υπηρέτρια στον Απουλήιο είναι συνεργός της κυρίας της στις ακολασίες και μπεκροπίνει μαζί της (Met. 9.15), η μοιχαλίδα σύζυγος είναι ερωτικά ακόρεστη, ενώ ο Φιλησίθηρος ένας χαμερπής Ιππόλυτος206. Τα πρόσωπα της μυθιστορίας αποτελούν καρικατούρες των αντίστοιχων επιβλητικών χαρακτήρων της τραγωδίας.

Τέλος, ο Λούκιος αποδίδει στο πρόσωπο της γυναίκας του αφεντικού του μια πληθώρα ελαττωμάτων, που την κατατάσσουν ανάμεσα στις χειρότερες γυναίκες του κόσμου: «nec enim uel unum uitium nequissimae illi feminae deerat, sed omnia prorsus ut in quandam caenosam latrinam in eius animum flagitia confluxerant: saeua scaeua uiriosa ebriosa peruicax pertinax, in rapinis turpibus auara, in sumptibus foedis profusa, inimica fidei, hostis pudicitiae. Tunc spretis atque calcatis diuinis numinibus in uicem certae religionis mentita sacrilega praesumptione dei, quem praedicaret unicum, confictis obseruationibus uacuis fallens omnis homines et miserum maritum decipiens matutino mero et continuo stupro corpus manciparat» Met. 9.14). Η δομή της περιγραφής είναι προσεγμένη και αποτελείται από δύο περίπου ίσα μέρη. Στο πρώτο, nec enim… pudicitiae, καταγράφονται τα πάθη της γυναίκας με μια κλιμάκωση. Στο δεύτερο, tunc… manciparat, αναφέρονται τρία, από τα οποία το πρώτο (contemptrix deorum) δεν εμφανίζεται στην πρώτη λίστα, ενώ τα άλλα δύο εστιάζονται στη μέθη και την πορνεία207 . Η επίθεση αυτή εναντίον της μπορεί να ενταχθεί στη γενικότερη λογοτεχνική παράδοση του ψόγου των γυναικών, η οποία εκφράστηκε χαρακτηριστικά από το Σημωνίδη τον Αμοργίνο στα μέσα του έβδομου αιώνα π.Χ. με τον ίαμβο των  γυναικών208, ενώ στη λατινική λογοτεχνία εκπρόσωπός της είναι ο Ιουβενάλης κυρίως με την έκτη σάτιρά του209. Σε αυτήν, ο ποιητής εξορκίζει ένα φίλο του, που σκέφτεται να παντρευτεί, να μην το κάνει, γιατί δεν έχουν απομείνει φρόνιμες γυναίκες. Υποστηρίζει αυτόν τον ισχυρισμό του σκιαγραφώντας με έξοχο τρόπο τις αδυναμίες γυναικείων τύπων, ανάμεσα στους οποίους κεντρική θέση κατέχουν η μοιχαλίδα και αυτή που επιδίδεται στη μαγεία και τη φαρμακεία.

Είναι ενδεικτική η επίκρισή του στις γυναίκες που περιφρονούν την αρχαία θεά Pudicitia, όχι μόνο επειδή απώλεσαν τις ιδιότητες που αντιπροσωπεύει, αλλά επιπλέον επειδή βεβηλώνουν το άγαλμά της: i nunc et dubita qua sorbeat aera sanna/ Maura, Pudicitiae ueterem cum praeterit aram (6.306-307). Από την άλλη, ιδιαίτερα εκτεταμένη είναι η καταλογογράφηση των εραστών που επιλέγουν οι γυναίκες, για να απατούν τους συζύγους τους. Άλλες ποθούν χορευτές (63-64), άλλες ηθοποιούς (67-69), ενώ μία σύζυγος συγκλητικού, εγκατέλειψε την οικογένειά της για ένα μονομάχο (82-113)210 .

Είναι επομένως φανερό πως οι απόψεις του Απουλήιου και του Ιουβενάλη, παρά το χρονικό διάστημα των δύο περίπου γενεών που τους χωρίζει, συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό ως προς τη σκληρή αντιμετώπιση του γυναικείου φύλου. Η ομοιότητα εντοπίζεται κυρίως στις γενικές εικόνες και όχι τόσο λεκτικά, και αυτό συμβαίνει, επειδή ο καθένας τους υπηρετεί τις συμβάσεις του λογοτεχνικού είδους που καλλιεργεί. Βέβαια, κυριαρχεί η χιουμοριστική διάθεση που φθάνει στα όρια του σαρκασμού, καθώς ακολουθούν και οι δύο την προγενέστερη λογοτεχνία, η οποία χρησιμοποιούσε τη διακωμώδηση των γυναικείων ελαττωμάτων, για να διασκεδάσει τους αναγνώστες211 .

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

190 Harrison (2006) 31.

191 Walsh (2000) 59, Hiijmans et al. (1995) 200.

192 Harrison (2006) 23, Bechtle (1995) 106. Για μια αναλυτική εξέταση των μίμων με θέματα μοιχείας βλ. Kehoe (1984) 89-106. Σύμφωνα με τον Walsh (2000) 53-59 η επίδραση του μίμου είναι πολύ πιο ισχυρή στα Σατυρικά του Πετρώνιου παρά στις Μεταμορφώσεις.

193 Hiijmans et al. (1995) 148, 387.

194 Πρβλ. Ovid. Trist. 2.514: «scaenica…adulteria»

195 Lateiner (2000) 316.

196 Winkler (1985) 15-16, που παρατηρεί πως, ενώ ολόκληρη η ιστορία παρουσιάζει μια ποικιλομορφία του θέματος της μοιχείας, το σύνολο των χαρακτήρων παραμένει ίδιο. 197 Hiijmans et al. (1995) 205.

198 Winkler (1985) 163.

199 Harrison (2006) 25, όπου εξετάζεται η προέλευση του κωμικού τύπου του βαφέα από την κωμωδία.

200 Hiijmans et al. (1995) 147.

201 Harrison (2006) 28.

202 Frangoulidis (2001) 108. Hiijmans et al. (1995) 155-56 παρατηρούν πως το χρυσό στεφάνι παραπέμπει σε θρίαμβο και παραλληλίζουν το Φιλησίθηρο με τον Hercules invictus.

203 Westerbrink (1978) 71.

204 Η γριά υπηρέτρια της γυναίκας του μυλωνά μοιράζεται κάποια κοινά σημεία και με τη γριά υπηρέτρια των ληστών που διηγείται την ιστορία του Έρωτα και της Ψυχής στη Χάριν, αν και η δεύτερη προσομοιάζει περισσότερο στην ελεγειακή lena, βλ. Hiijmans et al. (1995) 147.

205 Ο ρόλος της τροφού (nutrix) σε ελληνικές και ρωμαϊκές τραγωδίες αναλύεται από τη May (2006) 250-252.

206 Harrison (2006) 28.

207 Hiijmans et al. (1995) 141

208 Lesky (1990) 180.

209 Για την επίδραση της ρωμαϊκής γενικότερα σάτιρας στο σύνολο των Μεταμορφώσεων βλ. Zimmerman (2006) 87-104.

210 Για τον τρόπο αντιμετώπισης των γυναικών από τον Ιουβενάλη και τον Απουλήιο βλ. Carr (1982) 61-64

211 Carr (1982) 64.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s