Ο θάνατος ως θέαμα και το θέαμα του θανάτου (XII)


(CYNECHEIA APO  29/01/16)

Μιλώντας προηγουµένως για την ιδεολογική χρήση των θεαµάτων, αναφερθήκαµε στη ναυµαχία που διοργάνωσε ο αυτοκράτορας Τίτος για να γιορτάσει ένα σπουδαίο αρχιτεκτονικό έργο: την ανακαίνιση του Φλαβιανού Αµφιθεάτρου, του γνωστού ως Κολοσσαίου. Στην πραγµατικότητα επρόκειτο για τα εγκαίνια µιας ανακαίνισης που έκανε ο Τίτος, προσθέτοντας δύο επίπεδα στα τρία που είχε το Κολοσσαίο από την κατασκευή του, στα χρόνια του Βεσπασιανού. Η κατασκευή του τεράστιου πραγµατικά αυτού αµφιθεάτρου, ανάµεσα στον Εσκυλίνο και τον Καίλιο λόφο, ολοκληρώθηκε στην αυτοκρατορία του διαδόχου του Τίτου, ∆οµιτιανού.

Γράφει ο ∆ίων Κάσσιος:

image

Είναι προφανές ότι ο συγγραφέας έχει εντυπωσιαστεί από τη λαµπρότητα και το µέγεθος του εορταστικού προγράµµατος, αν και δεν υπεισέρχεται σε λεπτοµέρειες στην περιγραφή της κάθε εκδήλωσης χωριστά211. Έτσι, αντί να καταπιαστεί µε τις  λεπτοµέρειες της ανακαίνισης, έργο που θεωρεί ως το σηµαντικότερο από τα πεπραγµένα του Τίτου που δεν είχαν να κάνουν µε στρατιωτικά ζητήµατα και να µιλήσει διεξοδικά για τα επίπεδα που πρόσθεσε ο αυτοκράτορας, προτιµά να καταγράψει τα θεάµατα. Και όµως, οι αρχιτεκτονικές κατασκευές αποτελούσαν σπουδαίο µέρος της πολιτικής των αυτοκρατόρων και οι βιογράφοι της εποχής στέκονται µε φροντίδα στην καταγραφή τους. Πολλοί ηγεµόνες αλλά και τοπικοί άρχοντες επιθυµούσαν να συνδέσουν το όνοµά τους µε κτίσµατα, µε κατασκευές που θα εξυπηρετούσαν συγκεκριµένες ανάγκες ή θα στόλιζαν τον τόπο τους212.

Τι σηµαίνει, λοιπόν, η επιλογή του ∆ίωνα, όταν µάλιστα αλλού έχει τονίσει το γεγονός ότι θεωρεί τέτοιες αναφορές ανάξιες λόγου αλλά δεν µπορεί να τις παρακάµψει επειδή είναι δραστηριότητες των αυτοκρατόρων και σε πολλά έχει παραβρεθεί και ο ίδιος213; Η άσκηση της πολιτικής εξουσίας στο ρωµαϊκό κόσµο ενέχει σε µεγάλο βαθµό το θεαµατικό στοιχείο, τη θεατρικότητα, η οποία µεταξύ άλλων χρησιµεύει και στην ανάδειξη των ορίων, έννοια απ’ την οποία χαρακτηρίζεται η ρωµαϊκή κοινωνία214.

Πώς δει τους θεατάς καθέζεσθαι

Τόσο η ένδυση, όσο και ο τρόπος που κάθονται στα αµφιθέατρα επίσης  είναι µια πολιτική και κοινωνική δήλωση. Η τάξη, αλλά και το φύλο, καθορίζουν τη σειρά που µπορεί να καταλάβει ο κάθε ρωµαίος στο αµφιθέατρο. Το κοίλον του αµφιθεάτρου είναι µια επιτυχηµένη µεταφορά της ρωµαϊκής κοινωνίας. Εκεί είναι όλοι και µε τις θέσεις σαφώς καθορισµένες Μόνο ο αυτοκράτορας έχει δικαίωµα να αλλάξει τη νενοµισµένη για τον καθένα θέση, εκτός αν κάποιο γεγονός καταφέρει να κάνει κάποιον να περάσει σε άλλη τάξη. Έτσι παρουσιάζει ενδιαφέρον το επεισόδιο µε τον ποιητή µίµων ∆έκιµο Λαβέριο, αριστοκρατικής καταγωγής, µέλος της τάξης των ιππέων, αντίθετο µε τον Καίσαρα. Ο Καίσαρας τον γελοιοποίησε κατά κάποιον τρόπο επιβάλλοντάς του όχι µόνο τη συµµετοχή σ’ έναν αγώνα µε τον νεαρό ποιητή Πουµπλίλιο Σύρο, αλλά και υποχρεώνοντάς τον να ερµηνεύσει δηµόσια τους στίχους του, πράγµα ταπεινωτικό. Ήταν σαν να εξέπιπτε της κοινωνικής του τάξης. Στο τέλος του αγώνα, του οποίου νικητής ήταν ο Π. Σύρος, ο Καίσαρας µε µια θεαµατική ενέργεια πρόσφερε στον χολωµένο ποιητή το χρυσό δαχτυλίδι των ιππέων και πεντακόσιες χιλιάδες σησερτίους.

Ο ∆έκιµος µε µια εξίσου θεαµατική κίνηση, αφού δέχτηκε τα δώρα, ανέβηκε και κάθισε στην δέκατη τέταρτη σειρά. Σύµφωνα µε το Ρόσκιο Νόµο (67 π.Χ), οι 14 πρώτες σειρές δικαιωµατικά καταλαµβάνονταν από τους ιππείς. Το επεισόδιο έχει µεγάλο ενδιαφέρον τόσο για τα θέµατα κοινωνικής ταξιθεσίας στα δηµόσια θεάµατα όσο και για το σηµειολογικό περιεχόµενο των πράξεων των δύο ανδρών και τη σχέση αυτών των πράξεων µε τη γελοιοποίηση ως στοιχείο της πολιτικής συµπεριφοράς των ρωµαίων215.

Όπως παρατηρεί ο Κ. Hopkins, ο σαφής διαχωρισµός των θέσεων στα θεάµατα αυτά κατά αυστηρώς κοινωνικά καθορισµένη σειρά «είναι σύµπτωµα της ολοένα αυξανόµενης κοινωνικής διαστρωµάτωσης της ρωµαϊκής κοινωνίας»216. Και θυµίζει ότι οι συγκλητικοί δεν κάθονταν πάντα χωριστά από το λαό. Η συνήθεια ξεκίνησε στους αγώνες του 194 π.Χ. και, παραθέτοντας το οικείο απόσπασµα από το Λίβιο217, σχολιάζει πως αυτός ο νεωτερισµός αρχικά θεωρήθηκε «απειλή εναντίον της κοινωνικής αρµονίας, ελευθερίας και ισότητας». Πάντως, η διαρκής ανανέωση µέσω νόµων αυτής της διάταξης θέσεων µέσα στο αµφιθέατρο και της προσπάθειας επέκτασής της και στο σύνολο των θεαµάτων δείχνει ότι δεν ήταν και απαράβατη αρχή218. Στοιχεία, όµως, που να δείχνουν και την καταπάτησή της σε σηµείο που να θεωρηθεί ανυπακοή σε νόµο ή θεσµό του κράτους δεν έχουµε 219. Μάλλον σιωπηλά κατά εποχές και τόπους κάποιοι γλιστρούσαν από το ένα επίπεδο στο άλλο είτε  δηλώνοντας την προσωπική τους περιφρόνηση ή αδιαφορία είτε για να συναντήσουν κάποιο πρόσωπο χρήσιµο για δουλειές ή πολιτικές ίντριγκες. Η κοινωνική κινητικότητα, επίσηµη ή ανεπίσηµη, είναι ένα ακόµη στοιχείο που συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι το κοίλον του αµφιθεάτρου δίνει µια εικόνα της ρωµαϊκής κοινωνίας και της ταξικότητάς της.

Το κοίλον του ρωµαϊκού αµφιθεάτρου την ίδια στιγµή που δηµιουργεί την αίσθηση αυτής της ασφυκτικής συνάφειας των σωµάτων, και το σώµα ως φυσικό αντικείµενο δεν φέρει βεβαίως τα σηµεία της ταξικότητας, µιας συνάφειας που δίνει µια ψευδαίσθηση δηµοκρατίας των σωµάτων, ακριβώς την ίδια στιγµή επαναφέρει την βεβαιότητα του σαφούς διαχωρισµού του σώµατος ως κοινωνικού γεγονότος, δηλαδή του ταξικά προσδιορισµένου σώµατος. Έτσι, ο αυτοκράτορας είχε ειδικό θεωρείο µε σκεπή, από το οποίο παρακολουθούσε τους αγώνες µε την οικογένειά του και τους προσκεκληµένους του. Έβλεπε και βλεπόταν . ο αυτοκράτορας ήταν το ένα από τα δύο κατ’ εξοχήν ορώµενα σώµατα της αρένας, το άλλο βεβαίως ήταν αυτού που βρίσκεται στην ορχήστρα και πρωταγωνιστούσε στο θέαµα. Οι θεατές βλέπονταν µέσα από αυτά τα δύο σώµατα. Και τα δυο ήταν φορτισµένα µε σηµασίες και τα δυο βρίσκονταν σε µια ευθεία που τα κρατούσε στις άκρες του δίπολου αλλά ταυτόχρονα και τα ένωνε. Και τα δυο ήταν κέντρα αιτηµάτων, αναφορές απαιτήσεων, αντικείµενα επιθυµιών και µέσα ικανοποίησής τους. Tο αµφιθέατρο ήταν χώρος άσκησης πολιτικής220. Ο αυτοκράτορας εκεί επικοινωνούσε µε το λαό, τον άκουγε και του απαντούσε, συνήθως µέσω του praeco (κήρυκα) 221, γιατί δεν εθεωρείτο ωραίο για  τον αυτοκράτορα να φωνάζει, να µορφάζει για να ακουστεί, αλλά και γιατί έτσι έβαζε ένα αόρατο διαχωριστικό στην απευθείας επικοινωνία., παρακολουθούσε τα τεκταινόµενα εντός της αρένας αλλά δεν έπαυε να είναι ταυτόχρονα αλλού.

Το κουβούκλιο του θεωρείου του τον διέκρινε από όλους τους υπόλοιπους, όπως και η πολυτέλεια της φορεσιάς του. Το θεωρείο ήταν το συµβολικό σώµα του αυτοκράτορα και ταυτόχρονα το όριο. Όποιος το παραβίαζε, ουσιαστικά επιβουλευόταν τη ζωή του αυτοκράτορα και, άρα, την πολιτική εξουσία222. Οι συγκλητικοί και εν γένει οι αριστοκράτες είχαν ειδικές θέσεις, ωστόσο όχι θεωρεία. Πρόχειρα χαραγµένα γκράφιτι µε ονόµατα στα καθίσµατα πιστοποιούν πως οι συγκλητικοί συνήθιζαν να έχουν µια ορισµένη θέση και να κάθονται σ’ αυτήν. Εδώ η συνάφεια των σωµάτων ήταν µεγαλύτερη, τα όρια ήταν πάντα γνωστά αλλά δεν υπήρχε κάτι υλικό που να τα πιστοποιεί. Οι συγκλητικοί έρχονταν µε επίσηµο ένδυµα. Οι πορφυροκέντητες togas διέκριναν τα σώµατά τους από το πλήθος. Το όριο ήταν το ένδυµα αλλά ήταν ένα όριο ευάλωτο, καταστρεφόταν εύκολα. Ένα σώµα απογυµνώνεται πολύ γρήγορα από τα εξωτερικά σηµεία που δηλώνουν την τάξη και την κοινωνική θέση. Στις γιορτές των µεταµφιέσεων αίρονται τα όρια, µεταξύ άλλων, και των τάξεων µε την υιοθέτηση ενδυµασιών που είναι ή θυµίζουν άλλες τάξεις. Πετυχαίνεται µια πλαστή ώσµωση, αν όχι οµογενοποίηση µε την αλλαγή ενδυµασίας. Για να γυρίσουµε στο κοίλον, η ειδική θέση των συγκλητικών και των ιππέων που  ήταν γνωστή, κοινώς αποδεκτή και ως ένα σηµείο σεβαστή αλλά, ταυτόχρονα, δεν υπήρχε το υλικό σηµείο που θα της έδινε την ιερότητα αυτοκρατορικού θεωρείου, έδειχνε, µεταξύ άλλων, και την κοινωνική κινητικότητα που ήταν ίδιον της ρωµαϊκής κοινωνίας (όπως είδαµε και στο επεισόδιο του ∆έκιµου Λαβέριου). Για λόγους ευνόητους, ξεχωριστή, τιµητική θέση, συγκρίσιµη µε αυτή των ευγενών είχαν οι Εστιάδες Παρθένες.

Κι άλλες διακρίσεις θέσεων πάντως είναι σηµαντικές και αποδεικνύουν, για άλλη µια φορά, την αυστηρή διαστρωµάτωση της ρωµαϊκής κοινωνίας, την τάση της ρωµαϊκής κοινωνίας να κατηγοριοποιεί, να οµαδοποιεί και να βάζει φραγµούς και όρια µεταξύ των οµάδων, όρια που άλλοτε λειτουργούν σαν απροσπέλαστα στεγανά αλλά και εξίσου συχνά χαρακτηρίζονται από µία αναίτια διαπερατότητα: οι στρατιώτες δεν κάθονταν µαζί µε τους πολίτες, οι παντρεµένοι µε τους ανύπαντρους, τα νεαρά αγόρια κάθονταν όλα µαζί όµως οι παιδαγωγοί τους δεν κάθονταν δίπλα τους αλλά σε ξεχωριστή οµάδα στο πλάι της οµάδας των αγοριών, ενώ φυσικά οι γυναίκες είχαν τη δική τους «περιοχή», µπορούσαν να κάθονται στο επάνω διάζωµα. Φαίνεται ότι η ακριβής ταξιθεσία, που περιγράψαµε σε γενικές γραµµές παραπάνω, πήρε την πρώτη ολοκληρωµένη της µορφή στα χρόνια του Αυγούστου. Ο Σουητώνιος µας λέει πως ο αυτοκράτορας προχώρησε σε µια τέτοια απόφαση, γιατί θύµωσε πολύ, όταν είδε κάποτε ένα γέροντα συγκλητικό να αναζητεί µάταια µια θέση και κανείς να µη σηκώνεται για να του παραχωρήσει τη δική του. Έτσι θέλησε να διορθώσει τον «ανοργάνωτο και ασύδοτο τρόπο µε τον οποίον οι πολίτες παρακολουθούσαν τους αγώνες»223. Το επεισόδιο είναι προφανώς κατασκευασµένο, για να δώσει ευγενική αφορµή σε µια πολιτική κίνηση: ο Αύγουστος, που κατάλαβε πως η διοργάνωση των θεαµάτων ήταν πολιτικό όπλο στα χέρια φιλόδοξων  αξιωµατούχων της πολιτείας, προέβη σε µια συνολική αναδιοργάνωση των θεαµάτων, της ταξιθεσίας συµπεριλαµβανοµένης, τέτοια που να ορίζεται µε σαφήνεια η θέση της συγκλητικής αριστοκρατίας και να σχηµατοποιείται µια καινούρια σχέση αυτοκράτορα και συγκλητικών224.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Μαρώ Τριανταφύλλου

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

210 ∆ίων Κάσσιος, LXVI, 25, 1-4.

211 Παροµοίως και ο Σουητώνιος (“Ο αποθεωµένος Τίτος”, VII, 3):

κατά τα εγκαίνια του αµφιθεάτρου του και των λουτρών που οικοδοµήθηκαν βιαστικά σε µικρή απόσταση από αυτό, διοργάνωσε ένα µεγαλοπρεπέστατο και πολυδάπανο αγώνα µονοµάχων . διοργάνωσε επίσης, στο ίδιο µέρος µια εικονική ναυµαχία κατά τα αρχαία πρότυπα και έναν αγώνα µονοµάχων, όπου παρουσίασε πέντε χιλιάδες άγρια ζώα κάθε είδους µέσα σε µια µόνο ηµέρα.

212 Πολιτική και αρχιτεκτονική, M. Φουκώ, “Χώρος, γνώση και εξουσία, Συζήτηση µε τον Paul Rabinow το Μάρτιο του 1982” στο Εξουσία, Γνώση και Ηθική, σσ. 51-69.

213 π.χ. LXXII, 18, 3.

214 Για τα θεατρικά στοιχεία στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ρώµης, F. Dupont, L’ acteur-roi, σσ. 24-32, J. C. Edmondson , “Dynamic Arenas” και ειδικά σσ. 84-95.

215 Σουητώνιος, “Ο αποθεωµένος Ιούλιος”, ΧΧΧΙΧ. Για το ίδιο ζήτηµα, δηλ. τις 14 πρώτες σειρές, “Ο Αποθεωµένος Αύγουστος”,ΧΙΙΙΙ. Για τις πρωτοβουλίες των αυτοκρατόρων και τις αντιδράσεις σ’αυτές, Σουητ. “Καλιγούλας” ΧΧVΙ, 4. Για τα προβλήµατα ταξιθεσίας και τις κοινωνικές τους υποδηλώσεις J. C. Edmondson “Dynamic Arenas” και ειδικά σσ. 81-98.

216 K. Hopkins, Death and Renewal, σ. 17, σηµ. 25. Η ταξική διάταξη των θέσεων των θεατών συζητείται στο J. Kolendo, “La repartition des places aux spectacles et la stratification sociale dans l’ empire romain: a propos des inscriptions sur les gradins des amphitheatres et theatres” Ktema, 6, σσ. 301-315 και στο άρθρο της J. C. Edmondson “Dynamic Arenas”. Αρκετά ολοκληρωµένη, αν και απλά περιγραφική, εικόνα της διάταξης των θέσεων, R. Auguet, Cruelty and Civilazation. The Roman Games, σσ. 34-39.

217 Τίτος Λίβιος, XXXIV, 44 και ΧΧΧΙV, 54.

218 ∆ίων Κάσσιος, LX, 7, Τάκιτος, Αnnales, XV, 32.

219 Πβ. την υπερβολή του Kolendo πως η κατανοµή των θέσεων ήταν αυστηρότατη και έδειχνε την κοινωνική και νοµική διαστρωµάτωση της ρωµαϊκής κοινωνίας (Kolendo,”La repartition des places aux spectacles”) και τις αντιρρήσεις της E. Rawson ότι στα πρώιµα αυτοκρατορικά χρόνια υπάρχουν µαρτυρίες που µας πείθουν ότι στην πρώιµη αυτοκρατορία το πλήθος δεν καθόταν ιεραρχηµένο (E. Rawson, Roman Culture and Society, σσ. 508-545).

220 Al. Cameron, Circus Fαctions: Blues and Greens at Rome and Byzantium,, K. Hopkins, Death and Renewal, σσ. 14-20. Αντίθετες απόψεις, F. Millar, The emperor in the Roman World (31 BC-337 AD).

221 Ο κήρυκας, που µοιάζει µε έναν ηθοποιό που µιµείται τον αυτοκράτορα, παίρνει τη θέση του απέναντι στο πλήθος, φαίνεται να έχει και έναν ακόµη ενδιαφέροντα ρόλο: ενορχηστρώνει τις επευφηµίες του πλήθους για τον αυτοκράτορα (π.χ. ∆ίων Κάσσιος, LXXII, 20, 2). Για το ζήτηµα αυτό: D. Potter, “Performance, Power, and Justice in the High Empire” στο W. Slater (επιµ.) Roman Theater and Society.

222 Στα πρώιµα χρόνια της αυτοκρατορίας –αλλά και αργότερα- ο αυτοκράτορας κάποτε έβγαινε από το θεωρείο του και παρακολουθούσε από άλλες θέσεις, µαζί µε φίλους του, τις µονοµαχίες και τις αρµατοδροµίες. Ο Σουητώνιος (“Ο Αποθεωµένος Αύγουστος”, XLV) αναφέρει πως ο Αύγουστος παρακολουθούσε τους αγώνες από τις θέσεις των φίλων του. Όµως φαίνεται ότι, όταν συνοδευόταν από την οικογένειά του, ήταν δεδοµένο ότι θα κάθονταν όλοι µαζί στο θεωρείο

223 Σουητ. “Ο Αποθεωµένος Αύγουστος”, XLIV.

224 J. C. Edmondson, “Dynamic Arenas”, σσ. 75-79

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s