ΜΥΣ ΩΣ ΜΥΣ-ΤΗΣ / ΜΥΣ–ΤΗΡΙΟΝ / ΜΥΘΟΣ (3)


(CYNECHEIA APO  5/02/16)

image

7. Στον καθαρά θρησκευτικού περιεχομένου πίνακα του Πιέρο ντέλλα Φρασέσκα (1470), διακρίνεται σαφώς το «Κοσμικόν Ωόν» να αιωρείται επάνω από την κεφαλή της Θεομήτορος.

Χίλια διακόσια περίπου χρόνια μετά τον Θαλή τον Μιλή- σιο, στα τέλη του 5ου αιώνα, ο Συνέσιος ο Κυρηναίος, φυσι- κός φιλόσοφος, αστρονόμος, ο οποίος κατασκεύασε τον ομώνυμό του αστρολάβο, πολυγραφότατος αλχημιστής και αργότερα επίσκοπος Πενταπόλεως (Epistula CXXXV, PG), ση- μειώνει την παρουσία μυστηρίων στην Αθήνα, που όμως παύ- ουν να υπάρχουν μετά το έτος 529, όταν ο χριστιανός αυτο- κράτωρ Ιουστινιανός καταργεί τις χιλιόχρονες σχολές της πό- λης. Υπήρχαν, λοιπόν, στην Ελλάδα, για τουλάχιστον δεκαπέντε αιώνες, τα Μυστήρια, και οι μυημένοι, αν και έζησαν σε εποχές πολύ διαφορετικές, αναφέρονται σε αυτά με έναν τό- σο όμοιο τρόπο, ώστε θα μπορούσαμε εδώ να δεχθούμε ότι στην πράξη κάθε αρχαιοελληνικό κέντρο μύησης έμενε αμε- τάβλητο σε όλη τη μακρόχρονη διάρκεια της λειτουργίας του. Μια καθαρά στατική αντίληψη που όμως δεν αποκλείει την εμ- φάνιση ή την εξαφάνιση, κατά καιρούς, κάποιων ιδιαίτερων μορφών, όπως αυτές που παρατηρούμε, στο πέρασμα των αι- ώνων, στο τυπικό μέρος της Αλχημίας.

Διότι η Αλχημία επέζησε των Μυστηρίων, αυτή μόνη, για να μετατραπεί σε διαδι- κασία μετουσιώσεως της ύλης υπό χριστιανικό ένδυμα (εικ. 7), μεταστοιχειώνοντας τον άρτο και οίνο σε σώμα και αίμα Ιη- σού Χριστού. Είναι πράγματι άξιο θαυμασμού το ότι η Αλχη- μία επέζησε των μισαλλόδοξων χρόνων του χριστιανικού Βυ- ζαντίου – ενώ η φιλοσοφία, στην καλύτερη περίπτωση, ήταν υπηρέτρια της Θεολογίας. Επέζησε μέχρι και τον 18ο αιώνα, όταν η επιστήμη άρχισε πλέον να εξειδικεύεται και να παρα- τηρεί μισαλλόδοξα την παράδοση, όπως αυτή της Αστρολο- γίας, της Αλχημίας, της Ιπποκρατείου θεραπευτικής κ.ά. Στην τεχνολογική εποχή μας, όταν γράφουμε ένα βιβλίο, το οποίο έχει ως θέμα κάποιον πνευματικό τομέα του αρχαί- ου ελληνικού κόσμου, τοποθετούμε παράλληλα και συγκρί- νουμε αποσπάσματα έργων των Ελλήνων στοχαστών, οι οποίοι διακρίνονται, σύμφωνα με τις σημερινές απόψεις μας, από έναν επιστημονικό χαρακτήρα και παραμερίζουμε ασυ- ζητητί το υπόλοιπο έργο τους. Η μέθοδος αυτή οπωσδήποτε μας οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα και περαιτέρω σε απόψεις σχετικά με την πνευματική δραστηριότητα των αρ- χαίων Ελλήνων, ένα γενικό γνώρισμα της οποίας είναι το να διατηρεί την ενότητα των διαφόρων αναζητήσεων και προ- βληματισμών, που εμείς διαχωρίζουμε με συστηματική επι- μέλεια. Ιδιαίτερα σφάλλομε όταν πρόκειται για περιπτώσεις μυστικιστικών και φιλοσοφικών αναζητήσεων, οι οποίες συν- δέονται με αυτές που αναφέρονται στα άστρα, στα στοιχεία της γης και στους ανθρώπους. Στην προϊστορική Ελλάδα, ο ίδιος άνθρωπος ήταν ταυτόχρονα γιατρός, φυσικός φιλόσο- φος, φυσικός και αστρονόμος, ακόμα και ποιητής και μουσι- κός: ο συνδυασμός αυτός συνεχίστηκε διαμέσου των αιώ- νων, σε όλη την διάρκεια του Μεσαίωνα, μέχρι την εποχή που η ανάπτυξη των ιδιότυπων τεχνικών, η οποία απέρρεε από την γενική εξέλιξη της τεχνολογίας, αλλά όχι απαραιτήτως και της γνώσεως, επέβαλε τις αντίστοιχες εξειδικεύσεις.

Για να ερευνήσουμε, λοιπόν, τα ελληνικά στοιχεία της Αλχημίας,θα ακολουθήσουμε την συνήθη μέθοδο, θα ξεχωρίσουμε, δηλαδή, από το έργο των Ελλήνων στοχαστών της αρχαιό- τητας, τα στοιχεία εκείνα που συναντώνται συχνότερα στους αλχημιστές, λαμβάνοντας υπ’ όψιν μας, ότι η λέξη «αλχημία» ποτέ δεν υπήρξε στην αρχαία Ελλάδα. Συναντούμε την λέξη «αλχημία» μόλις τον 5ο αιώνα, οπότε έχουμε και τους πρώ- τους καταλόγους αλχημιστών, από το απώτερο παρελθόν μέχρι εκείνη την εποχή, καταλόγους στους οποίους περιλαμ- βάνονται σχεδόν όλοι οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, από τον Αναξίμανδρο έως τον Αρχέλαο. Αλλά και ο Πλάτων, παρόλο τον ιδεαλισμό του, και ενώ όλοι σχεδόν οι βασικοί του διάλο- γοι έχουν ως θέμα τους τον άνθρωπο, συνέθεσε τον Τίμαιο, στον οποίο έχει καταγράψει «τις γνήσιες αρχές των αλχημι- στικών θεωριών». Το κείμενο αυτό, το οποίο φυσικά δεν απο- τελεί την μοναδική τους πηγή, έχει μια αξιόλογη σπουδαιό- τητα, εξαιτίας της δημοτικότητας που γνώρισε κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα. O λόγος είναι επειδή ακριβώς ήταν το μοναδικό μη-θρησκευτικό έργο που περιείχε μια κοσμο- λογία, και ίσως και γι’ αυτό είχε επιτυχία, σχεδόν χωρίς προη- γούμενο στην ιστορία των φιλοσοφικών έργων της αρχαιό- τητας. Από τις πρώτες του φράσεις ακόμα, πληροφορούμα- στε ότι αυτό το έργο περιέχει διδασκαλίες που απευθύνονται  μόνο σε ακροατές ικανούς να αντιληφθούν την σημασία τους.

Επικαλείται λοιπόν ο Τίμαιος την αναγκαιότητα του μυστικού: «το να ανακαλύψει κανείς τον πατέρα και Δημιουργό αυτού του Σύμπαντος είναι μεγάλο κατόρθωμα, κι όταν ακόμα τον ανακαλύψει, είναι αδύνατον να το κοινοποιήσει σε όλους» (28, β). Μπαίνοντας, λοιπόν, στο θέμα του, ο Τίμαιος ανάγει σε αρχή την ζωντανή φύση του Κόσμου, και για να στηρίξει το εγχείρημα αυτό, της αποδίδει μια συγκρότηση παρόμοια με αυτήν του ανθρώπου. Μας πληροφορεί ότι ο Δημιουργός έπλασε τον ορατό αυτό κόσμο, όμοιο με την εικόνα ενός αό- ρατου προτύπου, σε αρμονία με αυτό το οποίο αποτελεί αντι- κείμενο νόησης και στοχασμού (29, α), και έχοντας σκοπό να κατασκευάσει ένα Όλον προικισμένο με διάνοια και ζωή, «Διαμόρφωσε τον Κόσμο, αφού πρώτα έβαλε τον Νου μέσα στην Ψυχή και την Ψυχή στο Σώμα … Έτσι λοιπόν πρέπει να πούμε ότι αυτός ο κόσμος, που είναι πραγματικά ένα ζωντα- νό ον, έμψυχο και προικισμένο με Νου, γεννήθηκε τέτοιο από την Πρόνοια του Θεού» (30, β, γ). Αυτή η τριπλή σύσταση του Κόσμου είναι μοναδική: «O Θεός, λοιπόν, αποφασίζοντας να πλάσει τον Κόσμο, έτσι που να μοιάζει όσο το δυνατόν πε- ρισσότερο με το ωραιότερο από τα νοητά όντα και με το ένα Oν (εικ. 8), το οποίο είναι τέλειο σε όλα, δημιούργησε ένα ζω- ντανό Oν, μοναδικό, αισθητό, που να έχει μέσα του όλα τα Όντα, τα οποία συγγενεύουν εκ φύσεως μαζί του» (30, δ). Έχοντας έτσι καθορίσει την ομοιότητα του Oικουμενικού Μακρόκοσμου με τον Ανθρώπινο Μικρόκοσμο, ο Τίμαιος, θέ- λοντας και να περιγράψει την σύσταση του Κόσμου, εισήγα- γε την θεωρία των τεσσάρων στοιχείων. Η σύσταση αυτή πρέπει να αποτελείται από πυρ, για να είναι ορατή, και από γη, για να είναι στερεή. Όμως αυτά τα δύο αντίθετα στοιχεία είχαν ανάγκη από έναν δεσμό, κι αυτός ήταν το ύδωρ και ο αήρ: «ό,τι δηλαδή είναι το πυρ για τον αέρα, το ίδιο είναι και ο αέρας για το ύδωρ, και ό,τι ο αέρας για το ύδωρ, είναι το ύδωρ για τη γη» (31, β, 32, β). O Τίμαιος, έπειτα από μια μακροσκελή παρέκβαση περί Ψυχής (33-48), επανέρχεται στα στοιχεία για να εξηγήσει την προέλευσή τους. Έχοντας εξετάσει μέχρι τότε δύο είδη όντων, το Πρότυπο, είδος νοητό και αμετάβλητο, και το αντί- γραφό του, το οποίο υπόκειται στην γέννηση και είναι ορατό, προσθέτει τώρα την Υποδοχή ως «την τροφό» κάθε γέννησης (49 α).

Είναι αυτή ακριβώς η Υποδοχή που δεν μπορεί να εκ- φραστεί παρά με τις μορφές των στοιχείων πυρ, αήρ, ύδωρ, γη, οι αδιάκοπες μεταλλαγές των οποίων τα στερούν από κά- θε χρονική διάρκεια, διότι το ύδωρ διαστελλόμενο γίνεται αέ- ρας και όταν συμπυκνωθεί γη και ο αέρας, με την ανάφλεξή του, γίνεται πυρ (49 β, γ). Έτσι λοιπόν, όταν αντιλαμβανόμα- στε τα στοιχεία, δεν είναι αυτά τα ίδια που διακρίνουμε, αλ- λά η υποδοχή τους, η οποία βρίσκεται εκεί, στην θέση τους. Περαιτέρω συγκρίνει «την υποδοχή με μια μητέρα, το πρό- τυπο με έναν πατέρα, και την διάμεση φύση με ένα παιδί» (50 α) (εικ. 9) ενώ παράλληλα διευκρινίζει ότι προς το παρόν πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας τρία γένη, «εκείνο το οποίο  γεννιέται, εκείνο μέσα στο οποίο αυτό γεννιέται, και εκείνο που καθ’ ομοίωσή του γεννιέται το γεννώμενο» (50 γ, δ). Και η «υποδοχή» είναι τέτοια ώστε «να φαίνεται σαν φλόγα κάθε φορά το πυρωμένο μέρος της, ύδωρ το μέρος που έχει υγρανθεί, γη δε και αέρας εφόσον δέχεται τις αντίστοιχες ει- κόνες» (51, δ). Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά στο απόλυτο ον, στον χώρο όπου γεννιέται το σχετικό ον και σ’ εκείνο που γεννιέται. Τρία πράγματα διαφορετικά, τα οποία γεννήθηκαν πολύ πριν τον ουρανό.

O Τίμαιος δεν αρκείται σε γενικότητες και συγκεντρώνει την προσοχή του στον «χώρο εκείνου που γεννιέται»: «η τρο- φός, λοιπόν, αυτού που γεννιέται, αφού υγρανθεί και πυρω- θεί και δεχθεί τις μορφές της γης και του αέρα και αφού υπο- στεί όλα τα συνακόλουθα, φαίνεται ποικιλόμορφη στην όψη» (52, δ, ε). O Θεός όμως δεν δημιούργησε από το τίποτα: στη- ρίχθηκε πάνω σε κάτι, το οποίο προϋπήρχε, μια πρώτη ύλη του έργου του, που είναι το χάος, και που περιέχει ήδη αυτό που θα παρουσιαστεί σε λίγο. «Όταν άρχισε να τακτοποιείται το Σύμπαν, αρχικά, ο αήρ, το πυρ, το ύδωρ και η Γη, είχαν βέ- βαια μερικά ίχνη της δικής του μορφής, γενικά όμως βρίσκο- νταν στην κατάσταση, στην οποία είναι φυσικό να βρίσκεται κάθε πράγμα από το οποίο λείπει ο Θεός (ο αήρ και η γη – ύδωρ και πυρ, το γιανγκ και το γιν– αλληλοεξουδετερώνο- νται, όπου το τελικό ρ δείχνει ότι το ύδωρ και το πυρ είναι τέκνα του αέρος πρωτίστως –πατήρ– και της γαίας-μητρός). Σ’ αυτά λοιπόν που ήσαν σε τέτοια φυσική κατάσταση έδωσε πρώτα ο θεός τις μορφές τους, με την ενέργεια των Ιδεών και των Αριθμών» (53, β). Τα τέσσερα στοιχεία αποτελούν υλικούς όγκους, οι οποίοι ορίζονται από δύο ειδών ορθογώνια τρίγωνα, ισο- σκελή και σκαληνά. Με τα ισοσκελή ορθογώνια τρίγωνα, μπορούμε να σχηματίσουμε μόνον ένα κανονικό πολύεδρο: τέσσερα επί τέσσερα σχηματίζουν τις τετράγωνες πλευρές ενός κύβου. Αντίθετα, το ωραιότερο τρίγωνο από τα μη ισο- σκελή, που είναι το μισό ενός ισοπλεύρου τριγώνου ή το ένα έκτο του, αποδίδει τρία στερεά: το τετράεδρο, το οκτά- εδρο και το εικοσάεδρο. Το πέμπτο πολύεδρο που έχει δώ- δεκα πενταγωνικές πλευρές, «ο θεός το χρησιμοποίησε όταν σχεδίασε την τελική διευθέτηση του Σύμπαντος» (54 α – 55 γ). Στον κύβο αντιστοιχεί η γη, στο τετράεδρο το πυρ, στο οκτάεδρο ο αήρ, στο εικοσάεδρο το ύδωρ (εικ. 10). Απ’ αυτό τον γεωμετρικό συμβολισμό συνάγεται η δυνατότητα της μεταλλαγής από το ένα στο άλλο, των τριών τελευταί- ων στοιχείων. Για να γίνει αυτό, αρκεί να αναλυθούν σε έναν ορισμένο αριθμό τριγώνων, τα οποία εν συνεχεία θα συ- ναρμολογηθούν σε διαφορετικά πολύεδρα ή και σε ένα μό- νο.

O Τίμαιος μας παραδίδει ακόμα και τον τύπο της αντι- στοιχίας: ένα σώμα ύδατος μπορεί να δώσει ένα πυρός και δύο αέρος και ούτω καθεξής (56 δ). Ποτέ όμως δεν μπορούμε να εξαγάγουμε από τη γη κάτι άλλο, εκτός από γη, επειδή τα ορθογώνια ισοσκελή τρίγωνα που την αποτελούν δεν μπορούν να παραγάγουν τίποτε άλ- λο. Μ’ αυτή την μοναδική εξαίρεση, λοιπόν, έχουμε τώρα στην διάθεσή μας ένα θεωρητικό μέσο, μια δυνατότητα για την μεταμόρφωση των υλικών σωμάτων, την μετουσίωση του ενός σε κάποιο άλλο με την μέθοδο της ανάλυσης και της σύνθεσης. O Τίμαιος, παρόλο που το επισημαίνει αυτό (56γ- 57δ), δεν προχωρεί σε κανένα περαιτέρω συμπέρασμα για τα έργα, τα οποία θα μπορούσαν να κάνουν οι άνθρωποι, μολο- νότι αναφέρει ως παράδειγμα την διαδικασία της τήξεως των σωμάτων (57ε-61γ). Σε αυτό το σημείο έχουμε βρεθεί σε μια καθαρά αλχη- μική πραγματεία και απλώς πρέπει να προσθέσουμε στο  σχήμα της θείας ή και φυσικής δημιουργίας των σωμάτων την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να αντικαταστήσει την δράση της φύσης με την δική του δράση. Όμως, ο Τίμαιος παρακάμπτει κάτι τέτοιο, παρόλο που είναι εμφανές σε όλη την ανάπτυξη του κειμένου, και συνοψίζοντας τις ιδέες του (69) προσθέτει ότι ο θεός, για να εξαγάγει τα στοιχεία του αρχέγονου Χάους, εισήγαγε αναλογίες, δηλαδή «κανονικές σχέσεις και ένα κοινό μέτρο» (69β). Θέτει κατ’ αυτόν τον τρόπο την θεμελιακή ιδέα του μέτρου, όχι όμως και την σύγχρονη «έννοια» της σύγκρισης με κάποια αυθαίρετη μο- νάδα, αλλά εισάγει τα απλά κλάσματα των Πυθαγορείων χρησιμοποιώντας τους αριθμούς.

image

8. Το Oν, δημιουργημένο από το συνδυασμό των τεσσάρων στοιχείων. Georg Gichtel, Theosophia practica, έκδ. 1898.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΠΗΓΗ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ  τχ. 106 APXAIOΛOΓIA & TEXNEΣ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s