Ο μύθος των Ζηλωτών της Θεσσαλονίκης (Α)


Το κίνημα των Ζηλωτών της Θεσσαλονίκης ήταν ένα από τα γεγονότα που σημάδεψαν της ιστορία της πόλης. Έλαβε χώρα σε άμεση συνάρτηση με τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο (1341-1354) μεταξύ της αντιβασιλείας του ανήλικου Ιωάννη Ε΄ (η αυτοκράτειρα Άννα της Σαβοΐας, ο Πατριάρχης Ιωάννης Καλέκας και ο μέγας δούξ Αλέξιος Απόκαυκος) και του Ιωάννη Καντακουζηνού. Όταν ο κυβερνήτης της Θεσσαλονίκης Θεόδωρος Συναδηνός αποφάσισε την άνοιξη του 1342 μετά από έντονο δισταγμό να προσχωρήσει στον Καντακουζηνό, ένα κίνημα του δήμου με υποκινητές υποστηρικτές της αντιβασιλείας ανάγκασε τον Συναδηνό να εγκαταλείψει την πόλη μαζί με την φρουρά, προτού προλάβει να παραδώσει την πόλη.
Με αφορμή το γεγονός αυτό και κάποιες νύξεις στις πηγές αναπτύχθηκε μια ολόκληρη φιλολογία γύρω από αυτό το κίνημα που έμελλε να διαμορφώσει την τύχη της Θεσσαλονίκης ως το 1350. Το κίνημα δεν ήταν ανεξάρτητο από τις εξελίξεις. Σύμφωνα με τον Καντακουζηνό, το φθινόπωρο-χειμώνα του 1341-2 οι περισσότερες πόλεις της Θράκης που του είχαν δηλώσει υποταγή συνταράχθηκαν από κινήματα, κατά τα οποία οι «δήμοι των πόλεων» συνέλαβαν ή εξόρισαν τους «αρίστους».1 Από αυτή τη φράση μια ολόκληρη θεωρία αναπτύχθηκε σύμφωνα με την οποία ο Καντακουζηνός υποστηρίζονταν κατά βάση από την αριστοκρατία ενώ η αντιβασιλεία από τα μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα, τα οποία μάλιστα προσπάθησε να ευνοήσει. Τα καταπιεσμένα κατώτερα στρώματα ταύτισαν τον Καντακουζηνό ως τον κύριο αντιπρόσωπο της αριστοκρατίας και ως εκ τούτου των εκμεταλλευτών του και επαναστάτησαν.2 Δυστυχώς δεν μπορώ να επεκταθώ  παραπέρα όσον αφορά αυτά τα ζητήματα. Φθάνει να σημειώσω ότι η εικόνα αυτή είναι παραπλανητική.

Στην πραγματικότητα ένα σημαντικό αν όχι το μεγαλύτερο κομμάτι της αριστοκρατίας υποστήριξε την αντιβασιλεία, ενώ υπήρξαν πολλές περιπτώσεις τυχοδιωκτισμού. Ανάμεσα στους αριστοκράτες που υποστήριξαν την αντιβασιλεία αριθμούνται οι Ισαάκιος, Κωνσταντίνος, Ανδρόνικος και Μιχαήλ Ασάνης, ο sir Guy de Lusignan, ο Μιχαήλ Μονομάχος, οι στρατηγοί Γεώργιος και Θωμάς Παλαιολόγος, ο Γεώργιος Χούμνος και ο γιός του Ιωάννης, ο Μανουήλ Κίνναμος κ.α.. Αν και στην αρχή του πολέμου ο Καντακουζηνός είχε την τύχη να ελέγχει τον συγκεντρωμένο στρατό στην Αδριανούπολη, μετά τις απανωτές ήττες του το ως την φθινόπωρο του 1342 απέμεινε σχεδόν μόνο με τους φίλους και συγγενείς του και τους οικείους αυτών. Οι περισσότεροι τον εγκατέλειψαν, ενώ αντιστοίχως όταν με τη βοήθεια των Τούρκων πήρε το πάνω χέρι, πολλοί υποστηρικτές της αντιβασιλείας προσχώρησαν σε αυτόν. Οι περισσότερες εξεγέρσεις του δήμου των πόλεων και οι αλλαγές της στάσης των πόλεων από τη μία παράταξη στην άλλη φαίνονται να είναι είτε υποκινούμενες (π.χ. η επίθεση εναντίον των πολιτικών κρατουμένων, οι οποίοι είχαν δολοφονήσει τον Αλέξιο Απόκαυκο τον Ιούνιο του 1345) είτε να συνέπιπταν και με την αλλαγή στο συσχετισμό δυνάμεων των δύο αντιπάλων. Για παράδειγμα, οι πρώτες εξεγέρσεις των πόλεων της Θράκης «συμπίπτουν» με την άφιξη ενός Βουλγαρικού στρατού σε υποστήριξη της αντιβασιλείας. Επιπλέον, δεν φαίνεται πως ανελήφθη κάποια ιδιαίτερα πολιτική εναντίον της αριστοκρατίας ή προς όφελος των μεσαίων ή κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Από τις λίγες πληροφορίες που έχουμε οι κατασχέσεις περιουσιών αφορούσαν μονάχα άτομα που υποστήριξαν τον Καντακουζηνό ενώ οι περιουσίες αυτές μεταβιβάστηκαν σε πρόσωπα της ανώτερης τάξης που είχαν υποστηρίξει την αντιβασιλεία (π.χ. Ιωάννης Μαργαρίτης).3

Αξίζει να σημειωθεί πως η λεηλασία των περιουσιών των πολιτικών αντιπάλων ήταν ένα πολύ σύνηθες φαινόμενο στο  Βυζάντιο, όπως και οι κατασχέσεις των περιουσιών τους και δεν σημαίνουν μια υποτιθέμενη αναδιανομή του πλούτου προς όφελος άλλων κοινωνικών στρωμάτων.
Παρομοίως και στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης η εξέγερση έχει θεωρηθεί ότι είχε κοινωνικά αίτια, σε μια μορφή «πάλης» των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων κατά της αριστοκρατίας. Ωστόσο στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης η ύπαρξη των Ζηλωτών διαμόρφωσε την άποψη περί ενός πολιτικού κόμματος με σαφείς κοινωνικούς – πολιτικούς στόχους. Ιδιαίτερη εκτίμηση έχαιρε αυτή η άποψη στην μαρξιστική ιστοριογραφία της Ανατολικής Ευρώπης κατά τις δεκαετίες του ’50 και ’60. Μια σειρά από ιδέες και υποθέσεις προέκυψαν που όμως ήταν στηριγμένες πάνω σε ασαφή ή ανεπαρκή ή ακόμα και ανύπαρκτα στοιχεία. Σύμφωνα με αυτές:
 Οι ηγέτες των Ζηλωτών θα έπρεπε καταρχάς να άνηκαν στα μορφωμένα μεσαία αστικά στρώματα, προκειμένου να μπορούν να αναπτύξουν την ιδεολογία τους, ίσως παρομοιάζοντάς τους με σύγχρονους πολιτικούς φιλόσοφους. Φυσικά δεν υπάρχει καμία απόδειξη για αυτό.
 Πάντοτε υπήρχαν συνελεύσεις του δήμου στις βυζαντινές πόλεις και ιδιαίτερα κατά την Ύστερη περίοδο. Εντούτοις ο ρόλος του απλού λαού φαίνεται να ήταν διακοσμητικός και σπάνια μπορούσε να επηρεάσει τις αποφάσεις. Από την άλλη, οι Ζηλωτές φέρονται να οργάνωναν λαϊκές συνελεύσεις κατά τις οποίες ο δήμος έπαιζε ουσιαστικό ρόλο. Εντούτοις, δεν υπάρχει καμία αναφορά στις πηγές για κάποια τέτοια συνέλευση.
 Οι Ζηλωτές προέβησαν σε δημεύσεις εκκλησιαστικών και αριστοκρατικών περιουσιών και σε μια αναδιανομή του πλούτου προς όφελος των κατώτερων και μεσαίων στρωμάτων.
 Είχαν μια αντιθρησκευτική και αντικληρικαλική νοοτροπία. Τα θρησκευτικά θέματα τους απασχολούσαν μόνο εφόσον αναμιγνύονταν με την πολιτική. Στη σύγχρονη τους διαμάχη του Ησυχασμού υποστήριξαν τους αντι-παλαμίτες καθότι εξέφραζαν μια πιο κοσμική εκδοχή της Ορθοδοξίας.4

 Κυβέρνησαν de facto ανεξάρτητα τη Θεσσαλονίκη.5
Πολλά από αυτά τα στοιχεία για τους Ζηλωτές είχαν προκύψει από την εξέταση ενός ομιλιτικού έργου του Θεσσαλονικιού λόγιου Νικόλαου Καβάσιλα. Στη συγκεκριμένη ομιλία ο Καβάσιλας επιτίθεται στους κυβερνήτες εκείνους που απαλλοτριώνουν την εκκλησιαστική περιούσια για οποιοδήποτε λόγο και αν το κάνουν, είτε για την ενίσχυση της άμυνας είτε για να τα δώσουν στους φτωχούς. Ήδη το 1957 ο Ihor Sevcenko, ο οποίος πρώτος δημοσίευσε μια πλήρη κριτική έκδοση του κειμένου, είχε απορρίψει την πιθανότητα να αναφέρεται στους Ζηλωτές, καθώς όχι μόνο δεν υπάρχει ούτε μία έμμεση νύξη προς αυτούς μες στο κείμενο, αλλά επιπλέον πολλά από τα στοιχεία είναι ρητορικές συμβάσεις και ένα μόνιμο παράπονο των εκκλησιαστικών αρχόντων, χωρίς απαραιτήτως να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Επιπλέον, το κείμενο είναι φανερό πως υπέστη μεταγενέστερη επεξεργασία με την τελική έκδοση του να χρονολογείται σίγουρα μετά το 1370 και είναι πολύ πιθανό να αναφέρεται στις απαλλοτριώσεις εκκλησιαστικών κτημάτων στις οποίες προέβη εκείνη την περίοδο ο Ιωάννης Ε΄ προκειμένου να χρηματοδοτήσει την άμυνα απέναντι στους προελαύνοντες Οθωμανούς.6 Όσοι είχαν στηριχτεί σε αυτή  την ομιλία προσπάθησαν απλώς να αγνοήσουν τα πορίσματά του. Από την άλλη, αρκετοί υιοθέτησαν μια πιο μετριοπαθή στάση και σύντομα οι φωνές περί των «πολιτικών επαναστατών Ζηλωτών» μειώθηκαν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εξαλείφτηκαν και ιδιαιτέρως παρέμεινε η σύνδεση των Ζηλωτών με αντιαριστοκρατικές πολιτικές παρόμοιες με εκείνες που φέρεται να ακολούθησε η αντιβασιλεία στην Κωνσταντινούπολη.7

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Καντακουζηνός, ΙΙ, σ. 177-181· Γρηγοράς, ΙΙ, σ. 613-614. Οι άριστοι πολλές φορές ταυτίζονται με τους πλούσιους και τους δυνατούς από τον Καντακουζηνό τον οποίο και εμφανίζονται να υποστηρίζουν καθολικά. Δεν είναι βέβαιο το κατά πόσον συμπεριλάμβαναν όλους όσους κατείχαν αξιώματα (οἰ ἐν τέλει) ή ήταν πλούσιοι, αλλά οι άριστοι φαίνεται πως αποτελούσαν την αριστοκρατία της εποχής. Από την άλλη ο όρος δήμος ενώ πολλές φορές έρχεται σε αντιδιαστολή με τους αρίστους (όπως και εδώ), ενίοτε μπορεί να διαχωρίζεται και ως προς τους μέσους – την μεσαία τάξη- (π.χ. Καντακουζηνός, ΙΙΙ, σ. 34), ορισμένες φορές σημαίνει και ολόκληρο τον πληθυσμό μιας πόλης.
2 Η σημαντικότερη αναλυτική μελέτη αυτής της σχολής, η οποία και παραμένει ως η σημαντικότερη μελέτη ειδικά για τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο, είναι από τον Matschke K.-P., Fortschritt und Reaktion in Byzanz im 14. Jahrhundert, Akademie-Verlag 1971.

3 Βλ. Μαλατράς Χρ., “The ‘social aspects’ of the second civil war”, Free Communications paper στο 22nd International Congress of Byzantine Studies (υπό έκδοση σε συλλογικό τόμο από τις εκδόσεις Amis du Centre d’Histoire et Civilisation de Byzance). Ο μέγας εταιρειάρχης Ιωάννης Μαργαρίτης ήδη πριν τον εμφύλιο πόλεμο ήταν μεγαλογαιοκτήμονας στην Κάτω Ούσκα Σερρών, όπου κατείχε αρκετές υποστάσεις παροίκων (L. Bénou, Le Codex B du monastère Saint-Jean-Prodrome Serrès, XIIIe-XVe siècles, Παρίσι 1998, σ. 400. Το έγγραφο χρονολογείται το 1342 αλλά ο Μαργαρίτης κατείχε τη συγκεκριμένη έγγεια περιουσία ήδη πιο πριν, με βάση τις απογραφές του Ιωάννη Βατάτζη και ενός ορφανοτρόφου Κωνσταντίνου, όπως λέει το έγγραφο, οι οποίες είχαν γίνει πριν τον εμφύλιο πόλεμο).

4 Ηγέτης της πτέρυγας των Ησυχαστών ήταν ο Γρηγόριος Παλαμάς που δίδασκε πως το θείο φώς είναι προσβάσιμο και πως κάποιος μπορεί μέσω δυνατής προσευχής και άσκησης να το φθάσει. Έχουν διατυπωθεί θεωρίες σύνδεσης των Ησυχαστών με αριστοκρατικούς και με μοναστικούς κύκλους και ότι στον εμφύλιο πόλεμο υποστήριζαν τον Καντακουζηνό, ενώ σε αντίθεση οι αντίπαλοι τους ήταν πιο δυτικόφρονες, μέλη της κατώτερης αριστοκρατίας, μορφωμένοι με κλασική παιδεία και υποστήριζαν την αντιβασιλεία. Ωστόσο, παρομοίως όλες αυτές οι κατηγοριοποιήσεις είναι προβληματικές: πολλοί αντι-Παλαμίτες ήταν οπαδοί του Καντακουζηνού, πολλοί ήταν μέλη της ανώτερης αριστοκρατίας και   ορισμένοι ήταν μοναχοί. Ο Καντακουζηνός υποστήριξε με θέρμη τους Παλαμίτες αλλά η πολιτική φιλία του με τον Γρηγόριο Παλαμά προϋπήρχε του δευτέρου εμφυλίου πολέμου. Ο Πατριάρχης Ιωάννης Καλέκας φαίνεται να υποστήριξε σε δεύτερη φάση τους αντι-παλαμίτες για λόγους έχθρας με τον Παλαμά, αλλά αργότερα εκθρονίστηκε από παλαμίτες μητροπολίτες οπαδούς της αντιβασιλείας. Βλ. αναλυτικά Weiss G., Joannes Kantakuzenos- Aristocrat, Staatsmann, Kaiser and Mönch – in der Gesellschaftsentwicklung von Byzanz im 14. Jahrhundert, Wiesbaden 1969.
5 Η πιο αναλυτική μελέτη για τους Ζηλωτές αυτής της σχολής προέρχεται από το Ανατολικό Βερολίνο και τον κοινωνιολόγο-ιστορικό Werner, E., “Volkstümliche Häretiker oder sozial-politische Reformer? Probleme der revolutionären Volksbewegungen in Thessalonike 1342-1349,” Wissenschaftliche Zeitschrift der Karl-Marx-Universität. Gesellschafts- und Sprachwissenschaftliche Reihe, 8:1 (Leipzig, 1958/59), σ. 45-83. Πολλοί από τους μύθους περί Ζηλωτών ήταν δημιούργημα του Tafrali O., Thessalonique au quatorzième siècle, Paris: Librairie Paul Geuthner, 1913. Επίσης βλ. Κορδάτος I., Η κομμούνα της Θεσσαλονίκης (1342-1349), Αθήνα 1928· Chrochova V., “La révolte des zélotes à Salonique et les communes italiennes”, Byzantinoslavica 22 (1961), σ. 1-15· Charanis P., “Internal Strife at Byzantium in the Fourteenth Century, Byzantion 15 (1941), σ. 208-230· Sjuzjumov M., “K vorposu o charaktjere vystuplenija zilotov in 1342-1349 gg. (Σχετικά με το ζήτημα του χαρακτήρα του κινήματος των Ζηλωτών στα 1342-1349)”, VV 28 (1968), σ. 15-37.
6 I. Sevcenko, “Nicolas Cabasilas’ “Anti-Zealot” Discourse” DOP 11 (1957), σ. 81-171· I. Sevcenko, “The Author’s Draft of Nicolas Cabasilas “Anti-Zealot” Discourse”, DOP 14 (1960), σ. 181-201· I. Sevcenko, “A Postscript on Nicolas Cabasilas”, DOP 16 (1962), σ. 403-408. O Dennis από την άλλη,αν και αρχικά τοποθέτησε την συγγραφή του έργου μετά το 1380 και την παραμονή του Μανουήλ Α΄ στη Θεσσαλονίκη (1382-1387), καθώς είναι γνωστό ότι ο τελευταίος προέβη σε δημεύσεις εκκλησιαστικών περιουσιών (G.P. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologus in Thessalonica, 1382-1387, OCA 159, Citta del Vaticano 1960, σ. 41-51), αργότερα δήλωσε πως πιστεύει ότι το έργο δεν έχει αποδέκτες, αλλά είναι μια ρητορική άσκηση (G.P. Dennis, Nicholas Cabasilas Chamaetos and his Discourse on Abuses committed by Authorities against sacred Things, in Byzantine Studies/ Etudes byzantines 5 (1978)). Σήμερα η Marie-Hélène Congourdeau υποστηρίζει πως η πρώτη επεξεργασία του κειμένου από τον Καβάσιλα πρέπει να τοποθετηθεί στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου με αποδέκτες τους Αλέξιο Απόκαυκο και τον Πατριάρχη Ιωάννη Καλέκα (την οποία και θέλω να ευχαριστήσω καθώς μου διέθεσε την υπό δημοσίευση μελέτη της Les énigmes du Discours de Nicolas Cabasilas contre les archontes).
7 Πρβλ. J.W. Barker, “Late Byzantine Thessalonike: a second city’s challenges and responses”, DOP 57 (2003), σ. 16 και 20: «The notables (aristocratic or otherwise) and powerful (δυνατοί) tended generally (if not totally) to support the aristocrat Kantakouzenos and the populace (δῆμος) generally supported the legitimate Palaiologan dynast…The Zealots might indeed have had radical ideas: they may have sought to alter the society and institutions of their age with some degree of drastic, conscious, and radical character. But our sources are simply insufficient to prove such totally conjectural portrayals…The Zealots presumably hated Kantakouzenos for his identification with and support of the wealthy classes».
A. Kazhdan– A.M.Talbot, λήμμα Zealots στο The Oxford Dictionary of Byzantium, New York – Oxford 1991: «The revolts of the Zealots should be seen rather as an event within the framework of the Civil war , with the Zealots supporting the “bureaucratic” regime of Alexios Apokaukos against the “feudal” supporters of Kantakouzenos».
A. Laiou – C. Morrissοn, The Byzantine economy, Cambridge 2077, σ. 199 : “The civil war quickly acquired social dimensions especially in certain cities of Macedonia and Thrace… the seamen, the merchants and to some degree the bankers, contested the political monopoly of the aristocrats and, in Thessalonike, tried to take it into their own hands”.
D. Nicol, The last centuries of Byzantium (1261-1453), Λονδίνο 1972, σ. 200-201: « [The Zealots] had something of a character of a political party with a program of reform… they conceived and established a régime which had no real precedent or parallel in the history of Byzantine empire. It made Thessalonica a republic managing its own domestic and foreign affairs. Their original motives of the   Zealots were similar to those of the revolutionaries in Adrianople. They roused up the people against the aristocracy…».
Το 1994 ο K.-P. Matschke ασχολήθηκε με το ζήτημα των Ζηλωτών (που μόνο περιφερειακά είχε κάνει στην προαναφερθείσα μελέτη του Fortschritt und Reaktion), προσπαθώντας να συνοψίσει και να αναθεωρήσει την ως τότε έρευνα για τους Ζηλωτές. Aν και αποδέχτηκε πως δεν υπάρχει συγκεκριμένη μνεία για πολιτικό πρόγραμμα των Ζηλωτών και ότι το λιγότερο δύο εκ των ηγετών ήταν μέλη της αστικής αριστοκρατίας (“Stadtadel”, σε αντίθεση με τον “Reichsadel”, την αριστοκρατία της γης), διατύπωσε την πεποίθηση ότι οι συγκεκριμένοι ηγέτες, καθώς δεν φαίνεται να μπορούσαν να ελέγξουν την ισχύ του δήμου, προέβησαν και σε μέτρα ενάντια στο προσωπικό κοινωνικό τους συμφέρον (π.χ. απαλλοτριώσεις περιουσιών). Τέλος πιστεύει ότι το κίνημα των Ζηλωτών προσέφερε ένα εναλλακτικό μοντέλο εξουσίας προς όφελος της κεντρικής εξουσίας και όχι της αριστοκρατίας της γης και πως θα μπορούσε να συμβάλλει σε έναν μεγαλύτερο εκδημοκρατισμό, χάρη στην συμμετοχή στην εξουσία και άλλων κοινωνικών στρωμάτων. Βλ. K.-P. Μatschke, “Thessalonike und die Zeloten. Bemerkungen zu einem Schlüsselereignis der spätbyzantinischen Stadt- und Reichsgeschichte,” Byzantinoslavica 55 (1994), σ. 19-43.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s