ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΛΩΤΤΑΣ,ΛΟΓΙΚΗΣ ΤΕ (b)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 22/11/15)

Ποια πρέπει να είναι λοιπόν η δομή του ρητορικού λόγου προκειμένου να πετύχει τους σκοπούς του; Ο Πλάτωνας γράφει: «Πρέπει  κάθε λόγος να έχει τη σύσταση ζωντανού οργανισμού απαρτίζοντας ένα δικό του σώμα, έτσι ώστε να μην είναι χωρίς κεφάλι. Ούτε χωρίς πόδια, αλλά να έχει κορμό και άκρα, τα οποία να είναι έτσι σχεδιασμένα που να ταιριάζουν μεταξύ τους και με το σύνολο.» 18 Στην αδιάσπαστη αυτή ενότητα τα μέλη της είναι αρμονικά δεμένα μεταξύ τους. Σύμφωνα με το κείμενο του Διογένη του Λαέρτιου: «Τα μέρη του ρητορικού λόγου είναι το προοίμιο, η διήγηση, όσα λέγονται προς τους αντίδικους(η πίστη ή απόδειξη) και ο επίλογος.»19 Το προοίμιο είναι η αρχή του ρητορικού λόγου, ο πρόλογος. Με το προοίμιο ο ρήτορας πληροφορεί το ακροατήριό του για το θέμα το οποίο θα αναπτύξει στη συνέχεια. Σ’ αυτό το σημείο ο ομιλητής προσπαθεί να κεντρίσει το ενδιαφέρον των ακροατών και να κερδίσει τη συμπάθειά τους. Η διήγηση αποτελεί το μέρος στο οποίο ο ρήτορας εκθέτει με σαφήνεια και συντομία το θέμα του. Αναφέρεται σε γεγονότα και παραδείγματα χωρίς να πλατειάζει, με μόνο του στόχο σύμφωνα με τους Στωικούς να πει την αλήθεια.

Η πίστη ή απόδειξη είναι το κεντρικό και βασικότερο τμήμα του ρητορικού λόγου. Σ’ αυτό ο ρήτορας χρησιμοποιεί λογικά επιχειρήματα προκειμένου να πείσει το ακροατήριό του για την ορθότητα των λόγων του. Τα επιχειρήματα αυτά μπορεί να είναι αποδείξεις που έχει στα χέρια του ο ομιλητής ή που εύκολα κάποιος μπορεί να ανατρέξει σ’ αυτές(χαρτιά, σφραγίδες, νόμοι κλπ.). Επίσης υπάρχουν επιχειρήματα που δεν αποτελούν χειροπιαστές αποδείξεις αλλά επινοήματα του ρήτορα. Τέτοια είναι οι λογικοί συλλογισμοί οι οποίοι καταλήγουν και σε ένα λογικό συμπέρασμα. Για να είναι πιστευτό ένα τέτοιο επιχείρημα θα πρέπει να είναι σαφές και κατανοητό. Πέρα από τους συλλογισμούς ο  ρήτορας χρησιμοποιεί και παραδείγματα από την καθημερινή ζωή τα οποία επιβεβαιώνουν την ορθότητα των λόγων του, αφού είναι ανάλογα με τα όσα προσπαθεί να αποδείξει. Ακόμη ο ομιλητής πολλές φορές καταφεύγει σε ρητά ή αποφθέγματα σπουδαίων ανδρών τα οποία ο ακροατής ακούει και χρησιμοποιεί στην καθημερινότητά του. Η πειστικότητα των λόγων του μπορεί επίσης να εξαρτάται και από το ήθος του. Αν ο ρήτορας αποτελεί πρόσωπο σεβαστό για τους συμπολίτες του, τότε και οι ισχυρισμοί του αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα και σεβασμό από το ακροατήριό του. Διαφορετικά μπορεί να αποδοκιμάζονται τα όσα λέει ακόμα και στην περίπτωση που ενισχύονται από αληθή και ισχυρά επιχειρήματα. Τέλος, αυτό το οποίο στοχεύει συνήθως ένας ρήτορας για να περάσει τις απόψεις του και να πείσει για την ορθότητά τους, είναι το συναίσθημα.

Πολλοί άνθρωποι επηρεάζονται συναισθηματικά από όσα ακούνε και πείθονται χωρίς να εξετάζουν αν είναι αληθινά και λογικά τεκμηριωμένα. Ο επίλογος είναι το τελευταίο μέρος του ρητορικού λόγου. Σ’ αυτό ο ρήτορας ανακεφαλαιώνει, με σκοπό να ξαναθυμίσει στο ακροατήριό του τα σημαντικότερα σημεία του λόγου του. Άλλες φορές πάλι καταλήγει σε ένα λογικό συμπέρασμα ή ακόμη καταφεύγει και σε προτροπή προς τους ακροατές του. Ο επίλογος αποτελεί σημαντικό μέρος του ρητορικού λόγου, αφού είναι αυτός που εκφωνείται στο τέλος και προκαλεί την τελευταία εντύπωση. Γι’ αυτό οφείλει να είναι προσεγμένος και έντεχνα διατυπωμένος. Ο Πλάτωνας δε δέχεται αυτόν το ρητορικό λόγο ως τέχνη. Υποστηρίζει ωστόσο ότι προϋποθέτει στοχαστικό και γενναίο πνεύμα, αλλά και έμφυτο ταλέντο για ανθρώπινη επικοινωνία. 20 Δεν αρκεί λοιπόν ένας λόγος να είναι σωστά δομημένος για να είναι πειστικός. Απαιτείται και σωστός χειρισμός από την πλευρά του ομιλητή, ο οποίος οφείλει να  είναι γνώστης του αντικειμένου για το οποίο μιλάει, να χειρίζεται σωστά την ελληνική γλώσσα χωρίς να καταφεύγει σε συντακτικά και γραμματικά λάθη, να διαθέτει ευχάριστη φωνή και ευκρίνεια, να υιοθετεί ένα ρυθμό απαγγελίας που να μην είναι κουραστικός για τον ακροατή, να μην κομπιάζει πράγμα που απαιτεί καλή προετοιμασία και δυνατή μνήμη και τέλος, να μην είναι υπερβολικός στις κινήσεις και τις χειρονομίες του, αλλά τα όσα λέει να συνάδουν με τις κινήσεις του σώματος και του προσώπου του. Ένας προσεγμένος ρητορικός λόγος σε συνδυασμό με έναν καλό ρήτορα αποσκοπούν όπως είπαμε στη διαμόρφωση ενάρετων χαρακτήρων. Για τους Στωικούς η ρητορική είναι επιστήμη, που σαν τέτοια βασίζεται στην αλήθεια και έχει σαν στόχο της να καθοδηγήσει τους πολίτες στο σωστό και ωφέλιμο τόσο για τους ίδιους όσο και για την κοινωνία στην οποία ζουν. Έτσι λοιπόν η ρητορική αποτελεί και έναν τρόπο διαπαιδαγώγησης των νέων, ένα είδος μόρφωσης τους.

Για τον Ζήνωνα: «Μία φύση ευγενική με μέτρια εξάσκηση και με τη συνδρομή ενός δασκάλου μπορεί πολύ εύκολα να πετύχει την τέλεια αρετή.» 21 Ο δάσκαλος λοιπόν είναι αυτός που θα βοηθήσει το νέο να πετύχει την τέλεια αρετή. Ένας τέτοιος δάσκαλος μπορεί να είναι ένας καλός ρήτορας. Ο ίδιος ο Ζήνων διατέλεσε δάσκαλος των νέων. Σκοπός του ήταν να τους μάθει να ασκούν τη σκέψη τους, να φροντίζουν το πνεύμα τους και να διαμορφώσουν έναν ταπεινό και λαμπρό χαρακτήρα. Θεωρούσε ότι η έπαρση διαβρώνει το χαρακτήρα ενός ανθρώπου και ότι η συστηματική μελέτη ευρύνει το πνεύμα και καλλιεργεί ευγενικά συναισθήματα στην ψυχή. Ο Διογένης ο Λαέρτιος αναφερόμενος στο Ζήνωνα γράφει: «Έλεγε πως τα γραπτά εκείνων που δίνουν σημασία στη  μορφή και στη σύνταξη, δε διαφέρουν σε τίποτα από το Αλεξανδρινό νόμισμα· είναι ωραία ως θέαμα όπως και το νόμισμα, όμως πέρα από αυτό δεν έχουν κανένα άλλο προσόν. Αντιθέτως τα γραπτά που δίνουν βάση στο περιεχόμενό τους τα παρομοίαζε με τα Αττικά τετράδραχμα. Μπορεί να υστερούν σε εμφάνιση και να έχουν ασυνταξίες, περιέχουν όμως άριστα νοήματα.» 22 Σ’ ένα άλλο σημείο γράφει: «Η μεγαλύτερη απρέπεια έλεγε είναι η αλαζονεία και κυρίως των νέων. Δε χρειάζεται να απομνημονεύουμε λέξεις και φράσεις, αλλά να εξασκούμε το νου μας στο να αντιλαμβάνεται τα νοήματα των λόγων, αντί να τα δέχεται σαν φαγητό που ετοιμάζεται και προσφέρεται άψογα.» 23

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω ένας καλός ρήτορας προσέχει τα πάντα την ώρα που ρητορεύει αλλά και πριν κατά την προετοιμασία του λόγου του. Προσέχει το ύφος και τη γλώσσα που θα χρησιμοποιήσει, τις χειρονομίες και τις εκφράσεις του προσώπου του, τον τόνο της φωνής του αλλά και κυρίως τα επιχειρήματα του, με μόνο στόχο του την εύρεση της αλήθειας. Οι Στωικοί χρησιμοποιώντας το ρητορικό λόγο στοχεύουν στην κατανόηση και εξήγηση του φυσικού κόσμου και της ανθρώπινης υπόστασης. Η λογική σκέψη είναι απαραίτητη προϋπόθεση στην επίτευξη του στόχου τους που τελικά θα οδηγήσει τους ίδιους και τους μαθητές τους στην ηθική τελείωση, στην ευδαιμονία. Γιατί η γνώση και η σωστή ερμηνεία του κόσμου καθιστούν τον άνθρωπο ευτυχισμένο. 24

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΙΩΑΝΝΑ ΗΛΙΑΔΟΥ

 

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

18 Πλάτων, Φαιδρος, 264c

19 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.43

20 Πλάτων, Γοργίας, 463a

21 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.8

22 ό.π. 7.18 23 ό.π. 7.22 24 Πρωτόπαπα-Μαρνέλη, Μ., Στωικοί η επιστήμη της ρητορικής, Σμίλη, Αθήνα, 2005, σ.σ. 243-244

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in GLOSSOLOGY and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s