Χρύσανθος Νοταράς, ο αστρονόμος (IA)


(CYNECHEIA APO  16/07/15)

2.«Ἐρμηνεία εἰς τήν τοῦ τεταρτημορίου χρῆσιν ἔχουσα καί τίνα τῶν Ἀράβων156 »

α) Εισαγωγικά

Απ’ τους αρχαίους χρόνους ήταν γνωστός ο γνώμονας157, ο αστρολάβος και το τεταρτημόριο. Ο Χρύσανθος στο παρόν έργο του μας μιλάει για το τεταρτημόριο και τον αστρολάβο. Αν και δεν αναφέρεται διεξοδικά στον αστρολάβο, αξίζει, στο σημείο αυτό, να πούμε λίγα πράγματα158 γι’ αυτό το όργανο, καθώς έχει άμεση σχέση και με το τεταρτημόριο (στα παρακάτω, πολλές φορές θα μιλάμε για τον αστρολάβο, αλλά αντίστοιχη θα είναι και η περιγραφή για το τεταρτημόριο, και το αντίστροφο). Έτσι, η κατανόηση της λειτουργίας του αστρολάβου, θα μας βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση των «τεταρτημορίων» που, σ’ αυτό το έργο, περιγράφει ο Χρύσανθος. Το παρόν έργο αναφέρεται στη δομή και τις λειτουργίες του τεταρτημορίου (1η και 2η ενότητα) και στις λειτουργίες του αστρολάβου (3η ενότητα).

image

Το τεταρτημόριο είναι από τη φύση του λίγο πιο σύνθετο (πιο πακεταρισμένο) από τον αστρολάβο. Ο Χρύσανθος διέθετε αρκετά βιβλία που μιλούσαν για αστρολάβους, και επίσης κατασκεύαζε159 (και αγόραζε) όχι μόνο τεταρτημόρια, αλλά και αστρολάβους, κ.ά. αστρονομικά όργανα. (π.χ. ο διπλός αστρολάβος που βρέθηκε το 1892 από τον μαθηματικό  Αρβανιτάκη, «κρικωτές σφαίρες»…). Για όλους τους παραπάνω λόγους, μας φαίνεται απίθανο να μην συνέγραψε και κάποιο πιο αναλυτικό έργο (το οποίο δεν έχουμε υπόψη μας) που να αναφέρεται στη δομή και στις λειτουργίες του αστρολάβου, το οποίο όμως να βρίσκεται φυλλαγμένο σε κάποια βιβλιοθήκη, αν δεν έχει καταστραφεί. Στο σημείο αυτό χρειάζεται να ερευνηθούν τα χειρόγραφα160 του Μετοχίου του Παναγίου Τάφου της Κωνσταντινούπολης και όχι μόνον (π.χ. τα χειρόγραφα της Β.Ρ.Α. – βλ. παρακάτω)…

image

Η αστρονομία, η αρχαιότερη επιστήμη, άρχιζε να ελκύει τους ανθρώπους, όταν αυτοί διαπίστωναν τις εφαρμογές της στην καθημερινή ζωή, πράγμα που παρατηρούμε ακόμη και σήμερα. Οι πρώτες ανάγκες (γεωργία, ναυσιπλοΐα, τήρηση ημερολογίου) οδήγησαν τους ανθρώπους στην παρακολούθηση του Ηλίου και των  αστέρων (δηλαδή των αστέρων), πρώτα με απλούστατα όργανα (βράχια, δέντρα, βουνά…) και κατόπιν με πιο σύνθετα. Ο Απολλώνιος161 (225π.Χ.) πιθανώς να μελέτησε την προβολή του ουρανού στον αστρολάβο. Έτσι την Ελληνιστική Εποχή εμφανίστηκε ο σφαιρικός αστρολάβος162. Αυτό το όργανο ήταν μια σφαίρα που παρίστανε υπό κλίμακα τον ουρανό, και περιγράφεται για πρώτη φορά από τον Πτολεμαίο. Αποτελείτο από μεταλλικούς δακτυλίους (σ.σ. σαν την κρικωτή σφαίρα), απ’ τους οποίους άλλοι ήταν οι χαρακτηριστικοί μέγιστοι κύκλοι της ουράνιας σφαίρας, και άλλοι χρησίμευαν για τους υπολογισμούς.

image

43. Σφαιρικός Αστρολάβος, Ισλαμικής προέλευσης.

Στην περίοδο ακμής του Βυζαντίου, το παραπάνω όργανο τελειοποιήθηκε, ώστε μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας «αναλογικός μηχανικός υπολογιστής». Το παραπάνω όργανο μπορούσε να υπολογίσει τη θέση ενός αστέρα, στην ουράνια σφαίρα. Οπότε, με τη βοήθεια του αστρολάβου, μπορούσε να υπολογιστεί η ώρα ενός τόπου, τα σημεία ανατολής και δύσης διαφόρων αστέρων, οι θέσεις των πλανητών, το γεωγραφικό πλάτος του τόπου …

Ο άραβας αστρονομος Jabir al Sufi (Abd al – Rahmβn b. Umar al – Sufj) (9ος – 10ος αι.) έλεγε ότι «με τον αστρολάβο μπορεί κανείς να επιλύσει 1.000 αστρονομικά προβλήματα». Ο βυζαντινός επίπεδος αστρολάβος αναφέρεται για πρώτη φορά στην Επιστολή προς Παιόνιον του Συνεσίου του Κυρηναίου, Επισκόπου Πενταπόλεως (τέλος 4ου μ.Χ. αι.). Από αυτήν συμπεραίνουμε ότι ο Ίππαρχος163 ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε να προβάλλει το σφαιρικό τρίγωνο σε  μια επιφάνεια, αλλά λόγω αμελείας των μετέπειτα, η ιδέα αυτή υλοποιήθηκε απ’ τον Συνέσιο. Το αρχαιότερο (530 μ.Χ.) κείμενο που περιγράφει αναλυτικά έναν  αστρολάβο της εποχής είναι αυτό του Ιωάννη Φιλόπονου164, με τίτλο: «Περί της του αστρολάβου χρήσεως και τι των εν αυτώ καταγεγραμμένων σημαίνει έκαστον», το οποίο και διέθετε ο Χρύσανθος. Το ότι, στο παραπάνω έργο δεν υπάρχει κανένα σχεδιάγραμμα του οργάνου, φανερώνει τον συγγραφέα να υποθέτει ότι ο αναγνώστης  έχει έναν αστρολάβο στα χέρια του, κάτι που σημαίνει ότι ο αστρολάβος ήταν σε καθημερινή χρήση εκείνη την εποχή. Γενικά, στο Βυζάντιο βρίσκουμε αξιόλογα κείμενα, που μιλούν για την κατασκευή αστρολάβου. Τον 11ο αι. κατασκευάστηκε ο «Βυζαντινός αστρολάβος της Brescia165». Πρόκειται για το μοναδικό αστρολάβο βυζαντινής προελεύσεως. Φέρει ελληνικές επιγραφές και αποτελεί τη βάση των αραβικών αστρολάβων.

 

image

44. Βυζαντινός αστρολάβος του 11ου αιώνα (Μουσείο χριστιανικής εποχής της Brescia).

 

(CYNEXIZETAI) 

Νικολάου Κυριακού

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ
ΤΟΜΕΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ
ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

156 Απ’ την περιγραφή των οργάνων και των χρήσεών τους προκύπτουν τα εξής στοιχεία: η χρήση α) των πινάκων που δίνουν τις γεωγραφικές συντεταγμένες για διάφορους τόπους β) πινακίων (αστρονομικών εφημερίδων) που δίνουν την κίνηση της Σελήνης, ώστε να μπορέσουμε να βρούμε τη θέση της γ) κεριού για την προσωρινή στερέωση του «γνώμονος» (της περιστρεφόμενης ράβδου) ή του νήματος, ώστε να πάρουμε τη μέτρησή μας.

157 Απλό ηλιακό ωρολόγιο, που αποτελείται από μία ράβδο, που τοποθετείται κάθετα σ’ ένα οριζόντιο επίπεδο. Αυτή η ράβδος, στα χέρια «καλώς σκεπτόμενων ανθρώπων», «έκανε θαύματα». Με τη βοήθειά της, από την αρχαιότητα ακόμη, καθορίστηκαν τα εξής: α) η Τοπική ώρα, με τη σκιά που ρίχνει η ράβδος, πάνω σε οριζόντιο επίπεδο β) το ύψος του Ήλιου γ) η διεύθυνση του μεσημβρινού του τόπου, οπότε και η δ/νση Βορρά – Νότου δ) οι τροπές και οι ισημερίες ε) η διάρκεια του τροπικού έτους (ο χρόνος μεταξύ δυο διαδοχικών διαβάσεων του Ήλιου από το εαρινό ισημερινό σημείο γ) στ) η λόξωση της εκλειπτικής ζ) η απόκλιση του Ήλιου τη στιγμή της παρατήρησης η) το γεωγραφικό πλάτος του τόπου θ) τις διαστάσεις της Γης. Ακόμη, παρατηρώντας τη σκιά που ρίχνει μια κατακόρυφη ράβδος, για πολύ ώρα, και βλέποντας το πώς αλλάζει η δ/νση της (μετρώντας τη γωνία ανάμεσα σε δυο θέσεις της σκιάς της ράβδου – με κέντρο τη ράβδο – και γνωρίζοντας την ώρα που χρειάστηκε να πάει από το ένα μέρος στο άλλο) μπορούμε να υπολογίσουμε προσεγγιστικά και με τη βοήθεια της σφαιρικής τριγωνομετρίας (μετρώντας ταυτόχρονα και απ’ το μήκος της σκιάς της ράβδου, το ύψος του ηλίου στις δύο θέσεις) τη φαινόμενη ταχύτητα του ηλίου στην ουράνια σφαίρα, τόσο λόγω περιστροφής, όσο και λόγω περιφοράς της Γης. (θα είναι μεγαλύτερη το χειμώνα απ’ ότι το καλοκαίρι).

158 Τα περισσότερα εκ των οποίων προέρχονται από το άρθρο των Χ. Βάρβογλη και Ι. Σειραδάκη, στην εφημερίδα «Το ΒΗΜΑ» (10/12/2000).

159 Έτσι, μιλώντας για τον αστρολάβο και κατανοώντας τις λειτουργίες του, θα προσθέσουμε άλλο ένα λιθαράκι στον τίτλο «κατασκευαστής αστρονομικών οργάνων, Χρύσανθος», καθώς κατασκεύαζε και τέτοια όργανα.

160 Στο σημείο αυτό χρειάζεται να γίνει έρευνα όχι μόνο στα αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στην Αθήνα (όπου είναι βεβαιωμένο ότι υπάρχουν τα αρχεία (χειρόγραφα, κώδικες) του Μ.Π.Τ. (και πιο συγκεκριμένα του Χρυσάνθου – δεν γνωρίζουμε πόσα από αυτά βρίσκονται στην Ε.Β.Ε., και το ακριβές περιεχόμενό τους), και όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να πάει να τα μελετήσει, να τα αντιγράψει, ή ακόμη (σε συνενόηση με τη Βιβλιοθήκη) να παραγγείλει φωτογραφίες τους), αλλά και στα αρχεία όλων των βιβλιοθηκών, που βρίσκονται στα μέρη από τα οποία πέρασε (ή είχε γνωστούς στους οποίους ενδεχωμένως να έστειλε οδηγίες κατασκευής των παραπάνω οργάνων) ο Χρύσανθος (π.χ. έργα του Χρυσάνθου βρίσκονται και στην Β.Ρ.Α. – βλ. παρακάτω).

Και όταν λέμε ότι πρέπει να γίνει έρευνα για τον Χρύσανθο, δεν αναφερόμαστε μόνο σε έργα για τον αστρολάβο, αλλά γενικά σε όλο το αστρονομικό έργο του Χρυσάνθου (ίσως να έγραψε αρκετά αστρονομικά έργα, τα οποία έμειναν ανέκδοτα, όπως ανέκδοτο ήταν και το παρόν έργο, το οποίο και αντέγραψε ο αείμνηστος κ. Α. Τσακούμης, (απ’ ότι φαίνεται) από τα αρχεία της Ε. Β. Ε. Επιπλέον, σύμφωνα με τον κ. Πέτρο Ροβίθη «η έρευνα για τον Χρύσανθο εκτείνεται ακόμη και ως τη Ρουμανία, και επίσης, βρίσκονται σε εξέλιξη διάφορα ερευνητικά προγράμματα γι’ αυτόν», κάτι που αποδεικνύει ότι, στις μέρες μας, γίνεται έρευνα για το έργο (και όχι μόνο) του Χρυσάνθου. Έτσι, στο μέλλον μπορεί να προκύψει μια εργασία που να παραθέτει και να αναλύει πιο διεξοδικά, το αστρονομικό έργο του Πατριάρχη Χρυσάνθου.

161 Απολλώνιος ο Περγαίος (262-190π.Χ.) Αρχαίος Έλληνας μαθηματικός και αστρονόμος της Αλεξανδρινής περιόδου. Ασχολήθηκε με τις κωνικές τομές και προσπαθώντας να εξηγήσει την κίνηση των πλανητών στο γεωκεντρικό σύστημα εισηγήθηκε τη χρήση των επικύκλων τρεις αιώνες πριν από τον Πτολεμαίο. Κατασκεύασε επίσης και ένα είδος ηλιακού ωρολογίου. (Λεξικό Αστρονομίας).

162 Έμοιαζε με την «ουράνια σφαίρα» που βρίσκεται στο βιβλίο «Παρατηρησιακή Αστρονομία» (Αυγολούπη Σ., Σειραδάκη Ι.Χ.), και στις σελίδες 19 έως 23 φαίνονται κάποιες λειτουργίες της. Αυτή η ουράνια σφαίρα (που ήταν στη διάθεση των φοιτητών, και φαίνεται στην εικόνα 42) είναι χειροποίητη και συνεπώς πανάκριβη (αλλά αξίζει!). Οι πρώτοι αστρονομικοί χάρτες ήταν ουράνιες σφαίρες και σχεδιαγράμματα. Οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν σφαίρες και χάρτες που δεν διασώθηκαν. Υπάρχουν όμως πολυάριθμες μικρές μεταλλικές ουράνιες σφαίρες ισλαμικής προέλευσης (εικόνα 43), που χρονολογούνται από τον 11ο αι. και αργότερα. Τα πρώτα τυπωμένα πλανησφαίρια (χάρτες που απεικονίζουν τα δυο ημισφαίρια του ουρανού ή ενός ουρανίου σώματος), που περιείχαν παραστάσεις της ουράνιας σφαίρας στο επίπεδο, εμφανίστηκαν το 1515. Την ίδια εποχή έκαναν την εμφάνισή τους και οι πρώτες τυπωμένες ουράνιες σφαίρες. Η ουράνια σφαίρα κατασκευάζεται από πεπιεσμένο χαρτί ή άλλο υλικό και στην επιφάνειά της τοποθετούνται οι κυριότεροι αστέρες και κύκλοι (ισημερινος,…). Χρησιμεύει για διδακτικούς σκοπούς. Πρώτος ο Εύδοξος (408 – 355 π.Χ) στην Ελληνική αρχαιότητα χρησιμοποίησε την ουράνια σφαίρα για τα προβλήματά του. (βλ. Λεξικό Αστρονομίας).

163 Κατά μία άποψη (βλ. Λεξικό Αστρονομίας) ο Ίππαρχος είναι ο εφευρέτης του αστρολάβου, ενώ κατά μία άλλη άποψη, δεν εφεύρε τον αστρολάβο αλλά βελτίωσε τη θεωρία για τις προβολές. Επίσης, κάποιοι λένε πως η Υπατία (355 – 415μ.Χ) από την Αλεξάνδρια είναι αυτή που εφεύρε το παραπάνω  όργανο (βλ.http://en.wikipedia.org/Astrolabe). Η Υπατία ήταν μαθηματικός και νεωπλατωνική φιλόσοφος, κόρη του αστρονόμου και μαθηματικού Θέωνα. Η αρετή για την οποία την εκτιμούσαν ιδιαίτερα ήταν η (μέχρι τέλους) σωφροσύνη της. Πολλές φορές γίνεται λόγος για το «βίαιο θάνατό της από φανατικούς όχλους της Αλεξάνδρειας…». Η Υπατία, όπως φαίνεται, κατά το θάνατό της ήταν 60 χρονών και όχι «νέα κοπέλα». Στη συνέχεια παρουσιάζουμε ένα απόσπασμα του άρθρου της Σ. Μπανακάκη (εφημερίδα «Νουμάς» του Πύργου Ηλείας, τεύχη Ιουνίου – Ιουλίου – Αυγούστου1998 και Φεβρουαρίου 1999) με αφορμή το τελευταίο βιβλίο της ιστορικού Μ. Djielka, που έχει αντικείμενο την περίπτωση της Υπατίας (βλ και π. Γ. Μεταλληνού, Παγανιστικός Ελληνισμός ή Ελληνορθοδοξία; Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2003). Το άρθρο πληροφορεί ότι: Η Υπατία δεν ήταν χριστιανή, ούτε πίστευε στα είδωλα. Δίδασκε πως «ο Θεός, ο των πάντων δημιουργός, είναι ένας, Μέγας, Ακατάλυτος και Απεριόριστος. Δεν κατοικεί σε ναούς. Αποκαλύπτεται σε όσους εκείνος επιθυμεί». Από το άρθρο της κ. Μπανακάκη συμπεραίνεται ότι:

1. «Ο Χριστός και ο χριστιανισμός δεν έχουν καμία σχέση με το μαρτυρικό και βάναυσο θάνατο της Υπατίας»

2. Ο θάνατός της οφείλεται στις ανακατατάξεις του «μεταβατικού σταδίου» των πραγμάτων της εποχής (από τα παρεπόμενα της ειδωλολατρίας στο χριστιανισμό). (βλ. περιοδικό «Ουρανός», τεύχος Ιανουαρίου 2002). Έτσι, ο θάνατός της, είχε περισσότερο πολιτικά παρά θρησκευτικά αίτια. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Μητροπολίτης Πενταπόλεως Συνέσιος ο Κυρηναίος (μαθητής της φιλοσόφου), προσφωνεί την Υπατία «Σεβασμιωτάτη και Θεοφιλεστάτη φιλόσοφο Υπατία» και «Σεβασμιωτάτη Υπατία» και «Σεβασμιωτάτην διδάσκαλον δέσποιναν μακαρίαν, μητέρα και αδελφή, θειοτάτην ψυχήν έχουσα».

164 Ιωάννης ο Φιλόπονος (6ος αι. μ.Χ.). Φιλόσοφος, μαθηματικός και αστρονόμος. Ήταν μαθητής του Αμμωνίου, στην Αλεξάνδρεια. Ασπάσθηκε το χριστιανισμό σε μεγάλη ηλικία. Είχε την αντίληψη περί της τριπλής φύσεως του Θεού. (βλ. Β. Σπανδάγου, Ρ. Σπανδάγου, Δ. Τραυλού, Οι Θετικοί Επιστήμονες της Βυζαντινής εποχής).

165 Πόλη όπου βρέθηκε και φυλάσσεται μέχρι σήμερα – βλ. εικόνα 44

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in NEWS FROM SYNPAN and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s