Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΖΩΩΝ (IV)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  22/06/15)

Υλικό  ερεύνΑς
Εξ ορισμού, ζωοαρχαιολογικό υλικό θεωρείται αυτό που έχει διατηρηθεί σε αρχαιολογικά στρώματα ή και σε χώρους φυσικής εναπόθεσης.
1. Η μεγαλύτερη κατηγορία ζωικών καταλοίπων περιλαμβάνει τα οστά των σπονδυλωτών, δηλαδή 5 μεγάλων ομοταξιών —των θηλαστικών, των πτηνών, των ερπετών, των αμφιβίων και των ιχθύων. Η δομή και η χημική σύνθεση οστών και οστρέων, με μεγάλη περιεκτικότητα σε μεταλλικά στοιχεία, επιτρέπουν την καλή διατήρηση σε πολλά είδη περιβάλλοντος επί πολλές δεκάδες ή εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια (αμμονίτες, ψάρια, δεινόσαυροι, μαμούθ κλπ). Παρ’ όλα αυτά, η διατήρηση αυτού του υλικού δεν είναι δεδομένη και εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως την ηλικία του ζώου, το είδος του εδάφους, τη χημική του σύσταση, την ταχύτητα απόθεσής του κλπ.17
2. Σπανιότερα έρχονται στο φως ζώα μομιοποιημένα (=διαδικασία μεταβολής πτώματος σε μούμια, με φυσικό ή μη τρόπο) και παγωμένα (=στερεοποιημένα λόγω ψύξης), αλλά οι μαρτυρίες που προσφέρουν είναι σημαντικές (βλ. Cockburn et al. 1998; Αufderheide 2003).
Οι φυσικές μούμιες βρίσκονται σε ζώνες ερήμων με χαμηλά επίπεδα υγρασίας (π.χ. Allison et al. 1982). Οι πληροφορίες που προσφέρουν αφορούν ως επί το πλείστον την εξωτερική όψη του ζώου, αλλά και διαγνωστικούς χαρακτήρες, όπως χαρακτηριστικά του είδους ή του γένους στο οποίο ανήκουν ή το είδος της τροφής που είχαν στο στομάχι τους, κατόπιν ανάλυσης του περιεχομένου του. Φυσικές μούμιες έχουν βρεθεί σε στρώματα τύρφης διαφόρων χωρών (κυρίως στη Δανία και στην Αγγλία).

Οι μούμιες που προκύπτουν από ανθρώπινη επεξεργασία (=ταρίχευση) προσφέρουν στοιχεία ενίοτε δυσερμήνευτα, ακριβώς επειδή έχουν υποστεί την ανθρώπινη παρέμβαση, οπωσδήποτε όμως σημαντικά (π.χ. D’Auria et al. 1988; Nerlich et al. 1993; Nicholson 1994).
Τα παγωμένα ζώα προέρχονται κυρίως από περιοχές γύρω από τους πόλους ή από εδάφη μονίμως παγωμένα. Αναφέρουμε εδώ τα μαμούθ, τα άλογα και τους μαλλιαρούς ρινόκερους της Σιβηρίας (Farrand 1961; Artamonov 1965, Goodman et al. 1979; Haynes 1991), καθώς και τους βίσσωνες της Αλάσκας (Sutcliffe 1985). Η πολύ καλή κατάσταση διατήρησης των ζώων αυτών επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων για τη βιολογία τους, τη διατροφή τους και τη γενετική τους συγγένεια με σύγχρονα είδη.
3. Τα μαλάκια, τα οποία πολύ συχνά διατηρούνται αρκετά καλά σε αρχαιολογικό περιβάλλον (συνήθως γαστερόποδα, δίθυρα, αλλά ενίοτε και εχινόδερμα και μαλακόστρακα). Η συλλογή τους γίνεται με κοσκίνισμα, η δε παρουσία τους παρέχει στοιχεία για τον τύπο του εδάφους και την αρχαιολογική θέση.
Το μεγαλύτερο μέρος των χερσαίων γαστεροπόδων είναι μικρού μεγέθους, επί το πλείστον κάτω του μισού εκατοστού, αλλά η μελέτη τους παρέχει πολλά σημαντικά στοιχεία για το παλαιοπεριβάλλον. Υπάρχουν σαλιγκάρια που δεν μπορούν να ζήσουν παρά μόνο σε ανοιχτό τοπίο και άλλα που επιβιώνουν σε πυκνό δάσος, σε έλη, στις στέπες ή στις όχθες ποταμών. Όλες αυτές οι οικολογικές προϋποθέσεις επιτρέπουν την ταξινόμηση διαφορετικών ειδών σε χαρακτηριστικές οικολογικές ομάδες. Η μελέτη των διαχρονικών μεταβολών συνόλων αυτής της κατηγορίας επιτρέπει εν συνεχεία την κατανόηση17 των μεταβολών του περιβάλλοντος.
Ορισμένα είδη χερσαίων σαλιγκαριών από αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν διατροφική αξία (π.χ. τα μικρά γκρίζα Helix aspersa), όπως και πολλά θαλάσσια είδη (πεταλλίδες, καρδίτες, σπόνδυλοι, μύδια, στρείδια, καλόγνωμες, χτένια, κυδώνια, στρόμπλοι και πολλά άλλα). Όσον αφορά σε μερικά από αυτά, η μελέτη της εποχικότητάς τους, συνδυασμένη με ανάλυση ισοτόπων, ανοίγει νέο πεδίο ερεύνης.
4. Τα έντομα, αποτελούμενα από ένα εξωτερικό περίβλημα και ένα ή δύο ζεύγη πτερύγων, τα οποία μπορούν να διατηρηθούν σε διάφορες εδαφικές συνθήκες (Cloudsley-Thompson 1976). Βρίσκουμε κατάλοιπα, πιο συχνά θραύσματα, κολεοπτέρων (σκαθάρια, κατσαρίδες, πασχαλίτσες), αλλά και διπτέρων (μύγες, κουνούπια), υμενοπτέρων (μέλισσες, σφήκες, μυρμήγκια) και ημιπτέρων (κοριοί, φυτόφθειρες/φυλλοξήρα) (Kenward 1985). Είναι καταγεγραμμένη η παρουσία τους σε αιγυπτιακούς τάφους, ως είδη ταριχευμένα (βλ. Aufderheide 2003: 405-406, Table 7.1) ή ως τυχαία παρουσία σε δέματα που περιείχαν σκελετούς ή μούμιες (Riddle & Vreeland 1982; Kenward 1985).
Τα έντομα μπορεί να αποτελέσουν ενδιαφέρουσα πηγή πληροφοριών για το κλίμα (Coope & Brophy 1972; Kenward 1978), για ζώνες κατοίκησης, καθώς και αποθήκευσης προϊόντων –αλεύρι ή δημητριακά (Osborn 1971; Burleigh & Southgate 1975), για μαζικές μετακινήσεις τους στην αρχαιότητα (Bodson 1991). Ζητήματα ενταφιασμού και ανασκαφής εντόμων περιγράφονται ενδελεχώς από τον Μ. Shackley (1981).
5. Τα παράσιτα, τα οποία ενίοτε διατηρούνται σε υγρά αναερόβια εδάφη. Μπορούμε να τα βρούμε ακόμα και σε μομιοποιημένα ζώα ή ανθρώπους, καθώς και σε κοπρολίθους. Τα ενδο- και εκτοπαράσιτα έχουν ενδιαφέρον ως δείκτες εξάπλωσης κατά την αρχαιότητα διαφόρων νόσων και επιδημιών, ανθρώπων και ζώων, του  επιπέδου υγιεινής αρχαίων πληθυσμών (Jones 1985). Σημειώνουμε ότι ακάρεα και εκτοπαράσιτα έχουν βρεθεί σε αιγυπτιακές και περουβιανές μούμιες καθώς και στις μούμιες των φαραώ.
6. Τέλος, άλλες κατηγορίες καταλοίπων αφορούν προϊόντα ζωικής προέλευσης, όπως ωά ή, πιο συγκεκριμένα, τα κελύφη ωών, τα οποία διατηρούνται καλύτερα σε αλκαλικά εδάφη (Keepax 1981). Επίσης, κοπρόλιθους, η ανάλυση των οποίων παρέχει στοιχεία για τη διατροφή, το επίπεδο υγείας, το ανθρώπινο ή ζωικό περιβάλλον (Callen 1969; Bryant 1974; Holden 2001).

image

Σημείο εκκίνησης κάθε ανάλυσης αρχαιολογικού υλικού αποτελεί η καταγραφή του. Ειδικά η καταγραφή ενός οστού οφείλει να είναι όσο το δυνατόν λεπτομερής, έστω και αν δεν γίνεται ερμηνευτική χρήση του συνόλου των πληροφοριών που παρέχονται. Η βάση δεδομένων που προκύπτει απλοποιεί και διευκολύνει την ανάλυση του υλικού, επιτρέπει δε τη στατιστική του επεξεργασία σε διάφορα επίπεδα. Δεν υπάρχει τυποποιημένο έντυπο καταγραφής, όλα όμως καταγράφουν επαρκώς τις απαραίτητες για τον ζωοαρχαιολόγο πληροφορίες.
Κατ’ αρχήν είναι σημαντική η πολύ καλή καταγραφή της θέσης εύρεσης του οστού (στρώμα, πάσα, κατασκευή, δάπεδο, εστία, επιφανειακό στρώμα κλπ), διότι οστά χωρίς γνωστή θέση δεν έχουν απολύτως καμία αξία για την αρχαιολογική τους ανάγνωση. Ακολουθεί η αναγνώριση σε επίπεδο είδους (π.χ. πρόβατο, σκύλος) και, αν δεν είναι δυνατόν, σε επίπεδο γένους (π.χ. μηρυκαστικό, κυνίδαι) ή τάξης (π.χ. βοοειδή, σαρκοφάγα). Η ανατομική θέση, από ποιο μέρος του σκελετού, δηλαδή, προέρχεται ένα οστό και, αν είναι διπλό, η πλευρά στην οποία ανήκει. Κατόπιν, ποιο τμήμα αυτού του οστού διατηρείται (π.χ. το άνω άκρο κνήμης, η διάφυση ενός μεταποδίου, η κοτύλη μιας λεκάνης), καθώς και το μέγεθός τους (ως ποσοστό επί του ακέραιου οστού).

Οι γνάθοι καταγράφονται λεπτομερώς και ως προς τα δόντια τα οποία διασώζουν. Κατόπιν καταγράφεται το φύλο (αρσενικό, θηλυκό, ενδιάμεσο), αν είναι διαγνώσιμο, και οπωσδήποτε η ηλικία (βαθμός συνοστέωσης, γαλακτική/μόνιμη οδοντοστοιχία, φθορά οδόντων). Ακολουθούν στοιχεία ταφονομικά, ίχνη επεξεργασίας, αν το οστό είναι καμένο, σε ποιο βαθμό και σε ποιο τμήμα του, ίχνη αλλοιώσεων, αν είναι σπασμένο και πώς, και τέλος οι μετρήσεις. Σε όλες αυτές τις κατηγορίες οφείλει κανείς να εισάγει και το κριτήριο της αβεβαιότητας. Τα στοιχεία αυτά κωδικοποιούνται και ηλεκτρονικά και εξετάζονται στο επιθυμητό επίπεδο ανάλυσης, ανάλογα με τα ερωτήματα που έχουν τεθεί.
Το πρώτο επίπεδο επεξεργασίας μετά την καταγραφή αφορά στην ποσοτικοποίηση του υλικού, την αριθμητική, δηλαδή, απόδοσή του σε ολόκληρη τη θέση, κατά χρονολογική περίοδο, κατά στρώμα, κατά αρχιτεκτονικό στοιχείο, ή οποιαδήποτε άλλη τεχνητή ενότητα κρίνεται απαραίτητη. Η ποσοτικοποίηση, η οποία γίνεται συνήθως με δύο συμπληρωματικές μεθόδους, τον Αριθμό Αναγνωρίσιμων Οστών (NISP- Number of Identifiable Specimens) και τον Ελάχιστο Αριθμό Ατόμων (MNI – Minimum Number of Individuals), δεν γίνεται μόνο για λόγους στατιστικής, αλλά συνιστά σημαντικό συγκριτικό εργαλείο. Η διακύμανση στα ποσοστά των ειδών σε δεδομένο αρχαιολογικό χρόνο (π.χ. στρώμα, περίοδος, οικιστική φάση, κεραμική φάση, εποχή) ή η διακύμανση των ανατομικών τους στοιχείων ή ακόμα και των ηλικιών σφαγής τους επιτρέπουν την τεκμηρίωση και αξιολόγηση της συμβολής των ειδών στην οικονομία ενός οικισμού.

image

Εικ.5: Αναπαράσταση σκηνής προσφοράς θυσιασμένων ζώων από το Φουρνί Αρχανών: το άλογο είχε διαμελιστεί προσεκτικά και εναποτεθεί στο δάπεδο του κυρίως τάφου (βλέπε και εικόνα δεξιά), ενώ κρανίο άγριου βοδιού είχε τοποθετηθεί στην είσοδο προς το πλευρικό δωμάτιο (Θολωτός Τάφος Α, κατά Σακελλαράκη & Σαπουνά-Σακελλαράκη 1991: 74-5, Εικ. 49-50).

Η ανάλυση μπορεί να γίνει κατά χώραν σε πολλαπλά επίπεδα και είναι συχνά συνυφασμένη με σταθερά στοιχεία δόμησης σαφώς οριοθετημένα (κτίσματα, δάπεδα, εστίες, λάκκοι, δρόμοι), άλλοτε με κινητά ευρήματα που έχουν σταθερές συνεκδοχές (π.χ. πιθάρια, καλάθια) ή σε συνδυασμό με συγκεντρώσεις υλικού άλλης οργανικής προέλευσης ή εργαλείων/αντικειμένων. Βασική παραδοχή της κατά χώραν ανάλυσης αποτελεί το ότι η θέση των οστών στο αρχαιολογικό στρώμα συνήθως αντανακλά απόρριψη18 ή συνειδητή εναπόθεση19 και αποτελεί πολύτιμο οδηγό στην ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς (Εικ. 5-6). Οι τρόποι απόρριψης/εναπόθεσης εξειδικεύουν την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς οριοθετώντας την. Ένα ζώο μπορεί να σφαγιαστεί μέσα στον οικισμό ή εκτός των ορίων του (αφήνοντας πίσω κρανία και οστάρια των κάτω άκρων χωρίς πολύ κρέας), διαμελίζεται και μέρη του μεταφέρονται σε άλλα σημεία για περαιτέρω επεξεργασία, μαγείρεμα και κατανάλωση. Κατά τον διαμελισμό, το κρανίο θραύεται σε κομμάτια για την εξαγωγή του μυαλού και της γλώσσας, ενώ μικρά ζώα πιθανόν να σφάζονται, διαμελίζονται και μαγειρεύονται στο ίδιο σημείο. Τέλος τα μαγειρεμένα μέρη καταναλώνονται και επιβιώνουν ως απορρίμματα τραπέζης, αφορούν κυρίως  οστά πλούσια σε κρέας (σπόνδυλους, πλευρά, ωμοπλάτη και λεκάνες, καθώς και μακρά οστά) και βρίσκονται συχνά σε δάπεδα και αυλές.
Φυσικά, τα παραπάνω είναι ενδεικτικά, αφού δεν ακολουθείται πάντα η ίδια διαδικασία, ούτε όλα τα ζώα υπόκεινται στην ίδια μεταχείριση. Η δυσκολία σε αυτήν την περίπτωση δεν είναι τόσο η αναγωγή του απορρίμματος στην πηγή της παραγωγής του, αλλά στον διαχωρισμό του ανάλογα με τη δραστηριότητα που την προκάλεσε.
Η κατά εποχή ανάλυση ενός ζωοαρχαιολογικού υλικού αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ερμηνευτικής διαδικασίας και εξειδικεύει τη διαχρονική διάσταση στην κατανόηση πρακτικών. Τονίζεται περαιτέρω από τον τρόπο με τον οποίο γίνεται μία (προϊστορική) ανασκαφή στην Ελλάδα, με προτεραιότητα τη μελέτη της κάθετης ακολουθίας οικισμών, τη διακρίβωση των χρονολογικών τους ορίων σε κάθε φάση της οίκησης, καθώς και τη στρωματογραφική μετάβαση από τη μία περίοδο στην άλλη. Η ποσοτικοποίηση ειδών και των ηλικιών τους σε καθορισμένο αρχαιολογικό χρόνο επιτρέπει συγκρίσεις, συνθέσεις και αντιδιαστολές, η επιβεβαίωση των οποίων οδηγεί στην καθιέρωση μοντέλων με ευρύτερη γεωγραφική ή χρονολογική ισχύ. Από την άλλη μεριά, η απόκλιση από ένα μοντέλο συχνά διαφωτίζει, τονίζει ή επιβεβαιώνει άλλες πτυχές της συμβίωσης ζώων και ανθρώπου, ορατές πιθανόν σε άλλες κατηγορίες υλικού (π.χ. στην κεραμική) σε μη διατροφικό επίπεδο υπό τη στενή έννοια.
Έτσι, γνωρίζουμε σήμερα ότι η αρχαιοπανίδα σε ολόκληρη την Ελλάδα των προϊστορικών χρόνων κυριαρχείται από τα οικόσιτα ζώα, ενώ τα άγρια ζώα ταυτίζονται σε μονοψήφιο ποσοστό. Και από τα οικόσιτα ζώα, αναμφισβήτητα κυρίαρχα ήταν τα μικρά μηρυκαστικά –τα πρόβατα και ο αίγες. Παρ’ όλα αυτά, κάποιες φορές διακυμάνσεις στη σύνθεση των κοπαδιών και στη θνησιμότητα των μελών τους, ιδίως όταν επιβεβαιώνονται από πολλές θέσεις, αντανακλούν αλλαγή στρατηγικής σε επίπεδο διατροφής. Οι καμπύλες θνησιμότητας των κύριων οικόσιτων ζώων δείχνουν ότι, συγκριτικά με τη Νεολιθική, η οικονομία της ΠΕΧ ήταν σαφώς πιο διαφοροποιημένη και η διαχείριση των κοπαδιών γινόταν με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα (συμπληρωματικότητα κτη-νοτροφικών προϊόντων). Άμεσο επακόλουθο της αυξημένης οικονομικής διαφοροποίησης υπήρξε η επανεκτίμηση της αξίας κάποιων προϊόντων.
Η κατά χρήσιν ανάλυση αποτελεί το τρίτο σημαντικό επίπεδο αναλυτικής επεξεργασίας ενός ζωοαρχαιολογικού υλικού. Ο λόγος για τον οποίο συνυπάρχουν άνθρωποι και ζώα σε οργανωμένη μορφή εξηγείται από την ανάγκη των πρώτων να ικανοποιήσουν πρωταρχικά αιτήματα διαβίωσης και επιβίωσης (τροφή, ρουχισμός, πρώτες ύλες). Τα ζώα είναι επίσης σημαντικά για την επιβίωση ζωτικών στρατηγικών, όπως η επιλογή θέσης ενός οικισμού, η διασπορά του πληθυσμού, οι αγροτικές επιλογές, καθώς και οι κοινωνικές, θρησκευτικές ή οικονομικές αξίες στη βάση των οποίων είναι δομημένη μία κοινωνία ανθρώπων.

image

Εικ. 6: Ταφή από το Σουδάν (περ. 2000 π.Χ.) με εντυπωσιακή εναπόθεση βουκρανίων (κατά Chaix & Méniel 1996: 90).

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΕΥΤΥΧΙΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ

Διδάκτωρ Αρχαιολογίας – Ζωοαρχαιολόγος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

17.Οι παράγοντες οι οποίοι συντελούν στην καλή ή κακή διατήρηση βιολογικού υλικού αποτελούν το αντικείμενο της ταφονομίας, τομέα έρευνας ενσωματωμένου στη μεθοδολογία της ζωοαρχαιολογίας με ιδιαίτερη παράδοση στην Αμερική (βλ. Lyman 1994).

18 Συγκεκριμένη συμπεριφορά απόρριψης έχει καταγραφεί, για παράδειγμα, στη νεολιθική Δήμητρα Σερρών, όπου ο διαχωρισμός σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους ανέδειξε σημαντικές διαφοροποιήσεις στο υλικό. Αξιοσημείωτες διαφορές εντοπίστηκαν όχι μόνο ως προς το ποια είδη ζώων ή κατηγορία οστών βρίσκονταν «μέσα» ή «έξω» από τα σπίτια αλλά και ως προς τον τρόπο απομάκρυνσής τους: διαπιστώθηκε ότι τα δάπεδα ήταν καθαρά, επειδή, προφανώς, τα σκούπιζαν τακτικά, τα δε απορρίμματα τα έσπρωχναν προς τους τοίχους, όπου και παρατηρήθηκε και η μεγαλύτερη συγκέντρωση υλικού. Επίσης, μέσα στα σπίτια, στα δάπεδα και τις εστίες, βρέθηκαν μόνο λεκάνες βοοειδών, κλασικός τύπος απορρίμματος τραπέζης, ενώ άλλα οστά απαντούν μόνο σε εξωτερικούς χώρους (Yannouli 1994: 289).
19 Παραδείγματα συνειδητής εναπόθεσης αποτελούν οι κάθε είδους προσφορές (σε τάφους, σε βωμούς, σε χώρους εστίασης κλπ), οι οποίες υπακούουν σε μη οικονομικούς κανόνες.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ARCHAEOLOGIE and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s