Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α (V)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  24/06/2015)

3. Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΚΑΙ Η ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ  ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
3.1. Η Παλαιολιθική Εποχή

Η Παλαιολιθική Εποχή διακρίθηκε και στην Ελλάδα από τη Νεολιθική, με    
κριτήριο την έντονη διαφοροποίηση ως προς την τεχνολογία των λίθινων πελεκη-
τών εργαλείων. Η διατροφή των ολιγάριθμων ανθρώπινων ομάδων κατά το Ύστε-
ρο Πλειστόκαινο βασίζεται και στον ελλαδικό χώρο στο κυνήγι και στη συλλογή
άγριων καρπών. Είδη που προτιμώνται και συλλέγονται στην αιγαιακή παλαιολι-
θική είναι τα άγρια δημητριακά, όπως η βρώμη και το κριθάρι, τα όσπρια, όπως η
φακή και το μπιζέλι, αλλά και καρποί όπως τα φιστίκια και τα αμύγδαλα. Περισσό-
τερο δημοφιλή θηράματα είναι το ελάφι, η αντιλόπη, το ζαρκάδι, ο λαγός, ο αίγα-
γρος, το βόδι, το αγριογούρουνο αλλά και τα πουλιά.
Γνωστές θέσεις της Παλαιολιθικής εποχής στην Ελλάδα είναι λιγοστές, αυτό
όμως είναι βέβαιο ότι οφείλεται στη μικρή σημασία που είχε δοθεί σ’ αυτή την πε-
ρίοδο μέχρι πρόσφατα. Ευρήματα όπως το κρανίο από το σπήλαιο των Πετραλώ-
νων στη Χαλκιδική αλλά και ένας χειροπέλεκυς από τη υτική Μακεδονία μαρτυ-
ρούν την πρώιμη παρουσία του γένους homo στην Ελλάδα, ήδη κατά την Αρχαιό-
τερη Παλαιολιθική. Ο αμυγδαλόσχημος χειροπέλεκυς, μήκους 15,3 εκ., προέρχεται
από την περιοχή Παλαιοκάστρου Κοζάνης, και έχει κατασκευαστεί από πράσινο
τραχίτη με αδρή κατεργασία στις όψεις αλλά χωρίς διαμόρφωση της βάσης του.
Πρόσφατα βρέθηκαν στη Λίμνη των Κορισσίων στην Κέρκυρα εργαλεία, κυρίως
κροκάλες και χειροπελέκεις, που χρονολογήθηκε με τη μέθοδο του παλαιομαγνη-
τισμού στο 700.000 π.Σ., τοποθετώντας την έναρξη της Παλαιολιθικής στην Ελλά-
δα 400.000 περίπου χρόνια νωρίτερα. Εργαλεία Αχελαίας και Κλακτόνιας παρά-
δοσης, Κατώτερης, δηλαδή, Παλαιολιθικής, είναι γνωστά και από τον Κοκκινόπη-
λο της Ηπείρου. Αρκετές υπαίθριες θέσεις με παλαιολιθικά εργαλεία έχουν εντο-
πιστεί στις όχθες του Πηνειού. Κάποια από αυτά δεν αποκλείεται να ανήκουν στην
Κατώτερη Παλαιολιθική, αν και η πλειονότητά τους χρονολογείται στη Μέση Πα-
λαιολιθική εποχή.
Το σπήλαιο των Πετραλώνων έχει έκταση 8,5 στρεμμάτων, βρίσκεται
στη δυτική πλαγιά του όρους ‘Κατσίκα’, το παλαιότερο τοπωνυμικό του είναι ‘Κόκκινες Πέτρες’, και απέχει 1 χλμ. από το χωριό Πετράλωνα και 60 χλμ. από την πόλη  της Θεσσαλονίκης. Αποτελείται από θαλάμους ύψους μέχρι 10 μ., που επικοινω-
νούν με στοές. Για τη χρονολόγηση του απολιθωμένου κρανίου των Πετραλώνων –
που ανακαλύφθηκε τυχαία το 1960 καλυμμένο από σταλαγμιτικό υλικό- υπάρχει
διάσταση απόψεων. Υποστηρίζεται ότι διασώζει αρχαϊκότερα χαρακτηριστικά αυ-
τών του homo sapiens, και ίσως ανήκει σε μεταβατικό τύπο από το Homo Erectus
στο Homo Sapiens. Ο όγκος της κρανιακής του κοιλότητας είναι 1200 περίπου κ.ε.
Τα μορφολογικά του στοιχεία υποστηρίζουν, κατά τον ανασκαφέα Α.Πουλιανό,
μια πρώιμη χρονολόγησή του ανάμεσα στο 1 εκατομμύριο και στο 700.000 π.Σ., οι
περισσότεροι, όμως, δεν αποδέχονται ότι είναι παλαιότερο του 250.000 π.Σ. Πρό-
βλημα αποτελεί και η συγκεχυμένη εικόνα του υπόλοιπου ανασκαφικού context, οι
ασαφείς πληροφορίες περί λίθινων και οστέινων εργαλείων, καθώς και η απουσία
άλλων ανθρώπινων σκελετικών λειψάνων στο σπήλαιο.
Οι θέσεις της Κατώτερης Παλαιολιθικής φαίνεται ότι βρίσκονταν και στην
Ελλάδα κοντά σε όχθες ποταμών και λιμνών, και πρέπει να ήταν βραχύβια κατα-
λύματα για την επεξεργασία των εργαλείων και την προετοιμασία της τροφής. Αλ-
λά και αργότερα, οι ομάδες των παλαιολιθικών κυνηγών και τροφοσυλλεκτών της
Μέσης Παλαιολιθικής φρόντιζαν να διαμένουν εποχιακά σε μικρή απόσταση από
πηγές νερού, είτε κατά μήκος του Πηνειού, είτε δίπλα στις εποχιακές λίμνες της
Ηπείρου είτε κοντά στους ποταμούς της υτικής Πελοποννήσου. Στις περισσότε-
ρες περιπτώσεις μιλούμε για χώρους εργασίας, που μπορεί να εντοπίζονται στην
περιφέρεια ενός μονιμότερου χώρου καταυλισμού, όπως ήταν τα σπήλαια. Ένα
τέτοιο σχήμα κατανομής των δραστηριοτήτων διαπιστώνεται κατά την Ανώτερη
Παλαιολιθική στην περιοχή του σπηλαίου Φράγχθης στην Αργολίδα, όπου αρκετές
θέσεις εργασίας υπήρχαν στον περίγυρό του.

image

Σημαντικές θέσεις της Μέσης Παλαιολιθικής εποχής είναι ο Κοκκινόπη-
λος και το Ασπροχάλικο στην Ήπειρο αλλά και θέσεις στις περιοχές Αρκαδίας
και Ηλείας στην Πελοπόννησο. Χειροπελέκεις και λιθοτεχνία φολίδων της εποχής
αυτής έχουν βρεθεί και σε νησιά του Ιονίου όπως η Λευκάδα, ενωμένη τότε με την
Αιτωλοακαρνανία, κυρίως σε ρηχές λεκάνες με αποθέσεις κοκκινοχωμάτων. Αυτές
οι θέσεις παρείχαν νερό, άφθονο κυνήγι και πυριτικές πρώτες ύλες για την κατα-
σκευή των εργαλείων. Στη λιθοτεχνία της Μέσης Παλαιολιθικής στον ελλαδικό
χώρο, διακρίνεται μια ‘κλασική μουστέρια’ φάση με ξέστρα και αιχμές που κατα-
σκευάζονταν με την τεχνική απόκρουσης Levallois. Στην τεχνική αυτή ο τεχνίτης
είναι σε θέση να προβλέπει το αποτέλεσμα της λάξευσης, δίνοντας στον πυρήνα
μια μορφή που θα προκαθορίσει και τον τύπο του εργαλείου. Τα ξέστρα, οι εγκο-
πές και οι φυλλόσχημες αιχμές της περιόδου έχουν κατά κανόνα μικρό μήκος και
μεγάλο πλάτος.
Στην Πίνδο, στις περιοχές της Σαμαρίνας και του Σμόλικα, έχουν εντοπι-
στεί, μετά το 2002, πολλές θέσεις με λίθινα εργαλεία της Μέσης Παλαιολιθικής
εποχής. Οι ανασκαφείς υποστηρίζουν ότι τέτοιες θέσεις, αρκετές σε υψόμετρο άνω
των 1.500 μ., χρησιμοποιήθηκαν γύρω στο 60.000 π.Σ., από τις τελευταίες Homo
Neadertalensis ομάδες της Βαλκανικής χερσονήσου, οι οποίες μετακινούνταν στα
αλπικά οροπέδια της οροσειράς σε αναζήτηση θηραμάτων. Οι περισσότερες θέσεις
είναι υπαίθριες και βρίσκονται στα περάσματα μεταξύ των ορεινών όγκων, εντο-
πίστηκαν, όμως, και θέσεις σε βραχοσκεπές. Οι παλαιολιθικές ομάδες επέλεγαν
κατά κανόνα σημεία δίπλα σε πηγές νερού, σε αλπικές λίμνες και σε λατομεία πυ-
ριτολίθου. Φαίνεται ότι στις περισσότερες περιπτώσεις υπήρξε επιτόπια κατεργα-
σία των πελεκητών εργαλείων, μεταξύ των οποίων έχουν εντοπιστεί Levallois πυ-
ρήνες της Μέσης Παλαιολιθικής και μικρολιθικά εργαλεία, πρισματικοί πυρήνες
και λεπίδες που πρέπει να χρονολογούνται στην Ανώτερη Παλαιολιθική ή τη Με-
σολιθική. Αυτές οι μετακινήσεις είναι βέβαιο ότι συνεχίστηκαν μέχρι το τέλος της
Παλαιολιθικής Εποχής, και περιστασιακά μέχρι και την Εποχή του Χαλκού όταν οι
ανάγκες της μεταβατικής κτηνοτροφίας υπαγόρευαν τη χρήση ορεινών εδαφών ως
βοσκοτόπων την άνοιξη και το καλοκαίρι.
Και κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική χρησιμοποιούνται πολλά σπήλαια και
βραχοσκεπές στην Ήπειρο, όπως η Καστρίτσα στη λίμνη Παμβώτιδα των Ιωαννί-
νων, το Κλειδί, η Μπόιλα αλλά αρκετές ακόμη στις όχθες του ποταμού Βοϊδομάτη.
Το μικρό μέγεθος των βραχοσκεπών προδίδει περιορισμένο πληθυσμό που ειδικευόταν στο κυνήγι του αίγαγρου και του αγριόχοιρου. Στο φαράγγι του Βοϊδομά-
τη πρέπει να κατέληγαν οι ολιγάριθμες αυτές ομάδες στο τέλος του Πλειστόκαινου
για θερινό κυνήγι, ενώ μάλλον προτιμούσαν την πεδιάδα ως χώρο χειμερινής δια-
μονής. Ανάλογα πρότυπα επιβίωσης είναι βέβαιο ότι υιοθετούνταν και στην Πελο-
πόννησο όπως δείχνει η έρευνα στη βραχοσκεπή της Κλεισούρας στην Αργολίδα.
Τα τελευταία χρόνια, έχει προωθήσει τη γνώση μας για την ελληνική παλαι-
ολιθική η ανασκαφική έρευνα στο σπήλαιο της Θεόπετρας, κοντά στην Καρδί-
τσα. Η θέση χρησιμοποιήθηκε αδιάκοπα από τη Μέση Παλαιολιθική, από το
50.000 περίπου π.Σ., ως και τη Νεολιθική εποχή, με εποχιακή κατοίκηση που ε-
ντατικοποιείται μόνον κατά τη Μεσολιθική εποχή. Εδώ, εκτός των υπολοίπων ση-
μαντικών ευρημάτων, εντοπίσθηκαν και αποτυπώματα πελμάτων παιδιών χρονο-
λογημένα με ασφάλεια στο 46.000 περίπου π.Σ. Στα στρώματα της Ανώτερης Πα-
λαιολιθικής, βρέθηκαν άψητες μάζες πηλού, ενώ ανάλογα ευρήματα υπήρξαν και
δίπλα σε αρχαιότερες εστίες, της 25ης χιλιετίας π.Σ., χωρίς, όμως, να είναι απολύ-
τως ασφαλής η στρωματογραφική τους ένταξη. Γύρω στο 15.000 π.Σ., χρονολογή-
θηκαν σκελετικά λείψανα που αποτελούν ένα από τα ελάχιστα παλαιοανθρωπολο-
γικά ευρήματα της περιόδου στον αιγαιακό χώρο. Ένας αρκετά πρωιμότερος σκε-
λετός γυναίκας Νεάντερνταλ βρέθηκε σε κόγχη σπηλαίου στο Απήδημα της Μά-
νης, σε συνεσταλμένη στάση και κτερισμένος με οστέινα εργαλεία.

image

Στο σπήλαιο Φράγχθι, άρχισε να κατοικεί γύρω στο 25.000 π.Σ., μια ολι-
γοπρόσωπη ομάδα που ασχολείται κυρίως με το κυνήγι μεγάλων θηλαστικών όπως
το ελάφι και ο όναγρος, αλλά και με την αλιεία. Η διατροφή τους εμπλουτίζεται με
καρπούς δέντρων και συλλογή άλλων φυτών όπως η άγρια φακή και το άγριο κριθάρι. Στον περίγυρό του, υπήρχαν, όπως προαναφέραμε, μικρότερες θέσεις, επικουρικές του σπηλαίου. Στη λιθοτεχνία συνηθίζονται τα ξέστρα και οι λεπίδες, ενώ
μερικά περίαπτα από δόντι ελαφιού είναι τα μοναδικά κοσμήματα.
Σημαντικές είναι και οι πληροφορίες για τη δραστηριότητα των παλαιολιθι-
κών ομάδων στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, κατά τη διάρκεια της Μέ-
σης και της Ανώτερης Παλαιολιθικής. Το σπήλαιο Μααρά ή Πηγών Αγγίτη βρί-
σκεται στους νότιους πρόποδες του όρους Φαλακρού του Νομού ράμας, και είναι
γνωστό από το 1978. Το όνομα του σπηλαίου οφείλεται στο ότι μέσω του σπηλαίου
τα νερά της πεδιάδας του Νευροκοπίου δημιουργούν τον ποταμό Αγγίτη στη λεκά-
νη της Δράμας. Σε δοκιμαστική τομή κοντά στην είσοδο του σπηλαίου, εντοπίστη-
καν απολιθωμένα οστά ελαφιδών, ρινόκερου, ιπποειδών, αρκούδας και μαμούθ,
είδη που προδίδουν εναλλαγή ψυχρών και ηπιότερων κλιματικών συνθηκών.

Δίπλα στα οστά των ζώων εντοπίστηκε μικρός αριθμός λίθινων εργαλείων: φολίδες,
λεπίδες και απολεπίσματα από χαλαζία και πυριτόλιθο, που χρονολογήθηκαν στη
Μέση Παλαιολιθική εποχή, και έχουν ομοιότητες με άλλες μουστέριες λιθοτεχνίες
του ελλαδικού χώρου. Μια δεύτερη τομή στο εσωτερικό του σπηλαίου απέδειξε ότι
ο χώρος αυτός χρησιμοποιήθηκε και κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής και της
Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, εφόσον εδώ βρέθηκαν εστίες και αγγεία.
Όσον αφορά τα οικιστικά κατάλοιπα των εποχιακών εγκαταστάσεων των
μικρών αυτών ομάδων γνωρίζουμε ελάχιστα. Στο Μααρά, τα Καλαμάκια και το
Κεφαλάρι του Άργους έχουν διασωθεί στοιχεία εστιών και δαπέδων που μάλλον
χρονολογούνται στη Μέση Παλαιολιθική. Στην Καστρίτσα εκτός από τις εστίες ε-
ντοπίστηκαν πασσαλότρυπες για τη στερέωση δερμάτων ώστε να εξασφαλίζεται
προστασία από το κρύο, και στην Κλεισούρα μια κυκλική λιθόκτιστη κατασκευή.
Και στις δύο περιπτώσεις τα ευρήματα χρονολογούνται στην Ανώτερη Παλαιολι-
θική.
Στο Νομό Ροδόπης, στην περιοχή των Πετρωτών εντοπίσθηκε λατομείο
πυριτόλιθου το οποίο είναι βέβαιο ότι αρχίζει να χρησιμοποιείται ήδη κατά τη Μέ-
ση Παλαιολιθική. Το πρόγραμμα διερεύνησης της προνεολιθικής κατοίκησης στην
περιοχή της Θράκης δρομολογήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90, και επέλεξε
το ΝΑ τμήμα της πεδιάδας της Ροδόπης. Στην περιοχή της Κρωβύλης η έρευνα α-
ποκάλυψη την παρουσία κάποιων θέσεων με λιγοστά εργαλεία πυριτολίθου, αν και
σε ορισμένες περιπτώσεις το υλικό αυτό ήταν περισσότερο, και χρονολογήθηκε
στη Μέση Παλαιολιθική εποχή. Περιέχει πυρήνες, φολίδες, ξέστρα και πελέκεις  μουστέριας λιθοτεχνίας. Αντίστοιχο υλικό συγκεντρώθηκε και στην ορεινή περιοχή  των Ασκητών, δίπλα σε βραχοσκεπές που οι ερευνητές θεωρούν σταθμούς περιο-
δικής κατοίκησης των παλαιολιθικών ομάδων για τις ανάγκες του κυνηγιού.
Στη Θάσο, στη θέση Τζίνες, έχουν ερευνηθεί ορυχεία, από τα οποία οι πα-
λαιολιθικές ομάδες εξόρισαν ώχρα21 τουλάχιστον από το 20.000 π.Σ. Για την εξό-
ρυξη σε χαμηλές οριζόντιες στοές χρησιμοποιούσαν σφήνες και αξίνες, από κέρατο
ελαφιού Dama Dama ή αντιλόπης Saiga, είδη που δεν είχαν εκλείψει ακόμη, σε μια
εποχή που η Θάσος ήταν ενωμένη με την ξηρά. Τα έξι ανασκαμμένα ως σήμερα
στις Τζίνες ορυχεία είναι τα αρχαιότερα στην Ευρώπη με οριζόντια εξόρυξη. Ενδι-
αφέρον εμφανίζει ο εργαλειακός εξόπλισμός τους. Χωρίς να απουσιάζουν τα οστέ-
ινα και λίθινα πελεκητά εργαλεία, τα τελευταία από χαλαζία και πυριτόλιθο, ε-
ντούτοις η βασική πρώτη ύλη είναι το κέρατο. Υπάρχουν δύο τύποι εργαλείων
κρούσης με τη βοήθεια κροκαλών, οι σφήνες και οι αξίνες με διαμορφωμένο άκρο,
ενώ κέρατα βοοειδών χρησιμοποιούνται ως δοχεία συλλογής της ώχρας.

image

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Ευστράτιος Παπαδόπουλος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ARCHAEOLOGIE and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s