θεώµαι EN THEATROIS HELLEENIKOIS (A)


 

image

Θέατρο – Θεατρική Αγωγή

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το βιβλίο «Θέατρο – Θεατρική Αγωγή» έχει δύο µέρη: Συγκεντρώνει πληροφοριακό υλικό για την ιστορία του αρχαίου ελληνικού, ευρωπαϊ- κού και νέου ελληνικού θεάτρου µε έµφαση στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κάθε ιστο- ρικής περιόδου, στους σηµαντικούς συγγραφείς, στις εκφάνσεις της σκηνικής ερµηνείας και των παραστάσεων της εποχής, στην εξέλιξη των θεατρικών κτιρίων και της θεατρικής τεχνολογίας, στον απόηχο της κυρίαρχης ιδεολογίας και της αισθητικής της εποχής που παρήγαγε συγκεκριµένες φόρµες θεάτρου. Σε ορισµένα θέµατα, όπως το αρχαίο ελληνικό θέατρο, δόθηκε µεγαλύτερη έµφαση, λόγω ενός πιο ειδικού ενδιαφέροντος των εκπαιδευ- όµενων. Μέσα στη συνοπτική αυτή παρουσίαση είναι λογικό να υπάρχουν κενά· κυρίως ζητήµατα που αφορούν την καλλιτεχνική παραγωγή, είτε λόγω έλλειψης είτε λόγω υπερ- πληθώρας ντοκουµέντων, περιορίστηκαν πολλές φορές στις σελίδες του βιβλίου. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου, το βιβλίο συµπληρώνεται µε µία σειρά από δραστηριότητες βιωµατικές ή και ερευνητικές, που εµπνέονται από το περιεχόµενο των κεφαλαίων ή βά- ζουν σε εφαρµογή το περιεχόµενο των ειδικών θεµάτων που θίγονται στα κεφάλαια. Με αυτόν τον τρόπο στοχεύουµε να συµµετέχουν οι εκπαιδευόµενοι σε µια σειρά από θεατρι- κές δράσεις έχοντας κάποιο ιστορικό και θεωρητικό υπόβαθρο και να αντιληφθούν την καλλιτεχνική παραγωγή ως µια συνέχεια, ως µια αβίαστη πορεία και εξέλιξη του θεάτρου. Προσπαθήσαµε να δηµιουργήσουµε µια ροή στη θεωρία και στην πρακτική εφαρµογή του θεάτρου µέσα σε µία τάξη ενηλίκων. Ένα εκπαιδευτικό βιβλίο, βέβαια, είναι όπως το θέατρο. Υλοποιείται σε δύο χρόνους. Πρώτος ο χρόνος συγγραφής του. Μετά, ο χρόνος εφαρµογής του. Ελπίζουµε το βιβλίο να είναι ωφέλιµο µέσα στην τάξη αλλά και στις προ- σωπικές βιβλιοθήκες των κατόχων του. Κακουδάκη Τζωρτζίνα – θεατρολόγος / ηθοποιός Πατρίτσια Απέργη – θεατρολόγος / χορογράφος Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον θεατρολόγο – σκηνογράφο κ. Κωνσταντίνο Ζαµάνη και στον κ. Ιωάννη Κακουδάκη για τις πολύτιµες παρατηρήσεις τους στην παρούσα έκδοση.

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΘΕΑΤΡΟ

1.1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

Το θέατρο είναι µια λέξη πολυσήµαντη. Από εποχή σε εποχή έχει πάρει πολλές σηµασίες, αφού η λέξη καλείται να περιγράψει µια τέχνη που έχει αλλάξει µορφές και περιεχόµενο µέσα στις κοινωνίες των αιώνων που έχουν περάσει.

Η λέξη θέατρο, που θα τη συναντήσουµε µε την ίδια ρίζα στις περισσότερες δυτικές γλώσσες, παράγεται από την αρχαία ελληνική λέξη «θεώµαι», που στα νέα ελληνικά αποδίδεται ως «παρατηρώ», «βλέπω κάτι µε προσοχή», «εξετάζω».

Το θέατρο, µε την ευρεία του έννοια, µπορεί να είναι: • Η επί σκηνής δραµατοποιηµένη υπόθεση. • Η συνολική εµπειρία της παρακολούθησης µιας παράστασης. • Το λογοτεχνικό είδος, τα έργα του οποίου αναπτύσσουν ένα θέµα (υπόθεση) µε διαλο- γικό τρόπο και προσαρµόζουν τη δράση στις ανάγκες της παρουσίασης του έργου αυ- τού επί σκηνής. • Το κτίριο στο οποίο παρουσιάζονται θεατρικά έργα. • Η οργανωµένη θεατρική επιχείρηση. • Το σύνολο των θεατών µιας παράστασης. • O κόσµος που ασχολείται ή ενδιαφέρεται για το θέατρο. • Κάθε ιδιαίτερο ρεύµα ή τάση του είδους αυτού • «Μίµηση πράξεως»: αναπαράσταση µιας σειράς δράσεων. • Η συνεύρεση, σε συµφωνηµένο τόπο και χρόνο, ιδεατών ηρώων, ζωντανών ερµηνευ- τών και συγκριµένων δεκτών – θεατών. • O Α ενσαρκώνει τον Β και ο Γ παρακολουθεί (Ε. Μπέντλεη). • Ένα δίκτυο αλληλοσυσχετιζόµενων ρόλων, το οποίο αντιπροσωπεύει µια πραγµατικό- τητα που είναι διαφορετική από την πραγµατική ζωή (Βάλτερ Πούχνερ). • Η κοινωνική συµπεριφορά που περιέχει το στοιχείο της εξαπάτησης: «µην τον βλέπεις που κλαίει, θέατρο µας παίζει». Το θέατρο είναι µια σύνθετη τέχνη στη σύλληψη και την υλοποίησή της. Υπάρχει κατ’ αρχήν ένα κείµενο, το οποίο περιµένει από τον ηθοποιό να το ερµηνεύσει. Η γραπτή λέξη του χαρτιού, που απευθύνεται απλώς στη νόηση του αναγνώστη, περνάει µέσα από ένα σώµα και προορίζεται για το θεατή.

Η δυσκολία, λοιπόν, που αντιµετωπίζει κανείς όταν πρέπει να περιγράψει την έννοια του θεάτρου έγκειται στο ότι πρόκειται για ένα είδος µεικτό, που δεν κρίνεται µε βάση το κείµενο του θεάτρου αλλά µε βάση τη σκηνική του απόδοση. Το θέατρο ως παραστατική τέχνη έχει δύο χρόνους: ο πρώτος αφορά τη θεατρική λογο- τεχνία. O δεύτερος την παράσταση: • Από την πλευρά του έργου, το λογοτεχνικό κείµενο που αποτελεί την αφετηρία της θεατρικής δηµιουργίας είναι το καλλιτεχνικό ντοκουµέντο του θεάτρου. • Από την πλευρά της παράστασης, η φθαρτή τέχνη που χρησιµοποιείται και ερµηνεύει το έργο είναι ένα καλλιτεχνικό γεγονός που συµβαίνει µία και µόνη φορά, ακόµα και αν το έργο παίζεται πολλές φορές ή καταγράφεται µε τα σύγχρονα µέσα, µιας και το θέα- τρο είναι (όπως ο χορός και η µουσική) µια τέχνη που για να ολοκληρωθεί αλληλοεπι- δρά ο χώρος, ο ερµηνευτής και ο θεατής.

Το θέατρο είναι µια θεότητα ή, αν θέλετε, ένα τέρας µε δύο κεφάλια.

Ερµάν Κλοσσόν

1.2. ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ

Τρία σανίδια, δύο πρόσωπα, ένα πάθος.

Λόπε ντε Βέγκα

Αν αναλύσουµε µια θεατρική παράσταση στα συστατικά που την αποτελούν, θα πρέπει να συνυπολογίσουµε τη συµβολή πολλών διαφορετικών συµπληρωµατικών τεχνών και δεξιο- τήτων. Μερικά από τα συστατικά αυτά είναι θεµελιώδη, γιατί χωρίς αυτά δεν µπορούµε να κάνουµε θέατρο. Οι περισσότεροι µελετητές, ωστόσο, συµφωνούν ότι τα βασικά συστατι- κά του θεάτρου είναι:

1.2.1. Το θεατρικό έργο

Βασικός πυρήνας για το µεγαλύτερο ποσοστό της παγκόσµιας δραµατουργίας είναι το θε- ατρικό έργο. Περιέχει και καθοδηγεί τη δράση των ηθοποιών, αναπτύσσει την ιστορία των προσώπων του έργου, υποβάλλει το ρυθµό, την ατµόσφαιρα, τις εικόνες και την ερµηνεία του γραπτού λόγου. Υπάρχουν είδη θεάτρου, βέβαια, όπου το κείµενο µε την έννοια µιας συγγραφικής πρω- τότυπης δηµιουργίας έχει περιορισµένη σηµασία ή απουσιάζει εντελώς, όπως στην κοµέ- ντια ντελ άρτε, στο θέατρο σκιών, στο αυτοσχέδιο θέατρο. Αλλά και σε αυτές τις περιπτώ- σεις υπάρχει ένας σκελετός δράσης, ένας µύθος, ήδη γνωστός και συµφωνηµένος από τους συντελεστές της παράστασης.

Τα βασικά είδη των θεατρικών κειµένων είναι τα εξής:

• Η τραγωδία

• Η κωµωδία

• Το δράµα

Σύµφωνα µε τους ορισµούς της κλασικής δραµατουργίας µέσα από τις εποχές, δηλαδή όπου το θέατρο έχει να παρουσιάσει σηµαντικά έργα αλλά και ιδιαίτερες εξελίξεις όσον αφορά τις παραστάσεις που διαµόρφωσαν τη θεατρική µας κληρονοµιά, το θεατρικό έργο διέπεται από κάποιους δραµατουργικούς κανόνες, όπως: (α) Η εξωτερική δοµή του έργου Ως εξωτερική δοµή εννοούµε την αρχιτεκτονική του γραπτού θεατρικού κειµένου και τους κανόνες που ακολουθεί ως ιδιαίτερο είδος θεατρικής γραφής. Η δοµή αυτή γίνεται αντιλη- πτή µέσα από κάποια παραδείγµατα που αφορούν, για παράδειγµα, τον επιµερισµό της δράσης:

• Στην αρχαία τραγωδία η δοµή είναι εξαιρετικά αυστηρή: πρόλογος, πάροδος, επεισόδια και στάσιµα, έξοδος.

• Στο κλασικό θέατρο της Ευρώπης, κατά κανόνα, το έργο διαιρείται σε πέντε πράξεις και οι πράξεις σε σκηνές.

• Στο νεότερο θέατρο η δράση διαιρείται σε τρεις συνήθως πράξεις ή σε δύο µέρη ή σε εικόνες και σκηνές (τεχνική µοντάζ που είναι επηρεασµένη από τις τεχνικές του κινη- µατογράφου). (β) Η εσωτερική δοµή του έργου Ως εσωτερική δοµή εννοούµε τον τρόπο µε τον οποίο οργανώνεται και εκτυλίσσεται η πλοκή του έργου. Μια συνηθισµένη στερεότυπη δοµή έργου είναι:

• Η «έκθεση» στην αρχή του έργου, όπου µέσα από τη σκηνική δράση και το κείµενο ερ- χόµαστε σε επαφή µε το πού βρισκόµαστε, ποια και τι είναι τα πρόσωπα του έργου, ποια είναι τα προβλήµατά τους και ποιες οι αντιλήψεις τους, ποια είναι η πριν από το έργο ιστορία τους.

• Η «δέση», το κύριο σώµα του έργου, όπου οι σχέσεις των προσώπων γίνονται πιο περί- πλοκες και η ένταση της ιστορίας και των συναισθηµάτων σταδιακά κορυφώνεται.

• Η «λύση», όπου τα προβλήµατα µε κάποιον τρόπο λύνονται, είτε αυτός είναι τραγικός ή κωµικός ή πραγµατικός. (γ) Ο µύθος: η καρδιά του δράµατος Η διαδοχή των δρώµενων, οι πράξεις των προσώπων, που συνδυάζονται και αποτελούν την ενιαία δράση του έργου. ∆εν ενδιαφέρει εδώ ποιος είναι ή τι πιστεύει ο ήρωας, αλλά τι πράττει.

(δ) Τα πρόσωπα: η ενσάρκωση του θεάτρου Ο µικρότερος αριθµός προσώπων στο θέατρο (εκτός από την περίπτωση του µονόλογου) είναι δύο άνθρωποι. Οι ήρωες δεν παρουσιάζονται µεµονωµένα αλλά µέσα στη δυναµική που αναπτύσσουν µεταξύ τους. Τα πρόσωπα του θεατρικού έργου είναι δράστες που προσπαθούν να ικανοποιήσουν µια ανάγκη, µια ιδεολογία ή µια επιθυµία τους. Η σύνθεση των προσώπων γίνεται:

• µέσα από τα λόγια τους,

• από υποδείξεις του θεατρικού συγγραφέα µέσα από τις σκηνικές του οδηγίες (συνήθως από τα πλάγια γράµµατα στις παρενθέσεις των θεατρικών κειµένων ή, όπως στην περί- πτωση της αρχαίας δραµατουργίας, από εν δείξεις µέσα από το ίδιο το κείµενο που προσθέτει ο συγγραφέας για να αποσαφηνίσει την ιδιοσυγκρασία και τις προθέσεις των προσώπων και του περιβάλλοντος µέσα στο οποίο κινούνται),

• από την περιρρέουσα ατµόσφαιρα για τη θέ- ση των προσώπων, µέσα από την οπτική ή την κρίση των άλλων για αυτούς. Η σηµασία του κειµένου είναι µεγάλη, µιας και, για τα παλαιότερα κυρίως χρόνια, είναι µια άµεση και αναλλοίωτη πηγή για την έρευνα της ιστορίας του θεάτρου και της δραµα- τουργίας, και ένας τρόπος για τους νεότερους να αξιολογήσουν και να κατανοήσουν την κοινωνία και την πνευµατική πραγµατικότητα µέσα στην οποία συντελέστηκε το θέατρο στο ιστορικό παρελθόν.

Το θέατρο δεν αποτελείται από λέξεις αλλά από ανθρώπους που χρησιµοποιούν τις λέξεις.

(CYNECHIZETAI)

Επιστημονική Ευθύνη   Άσπα Τσαούση, Δρ. Κοινωνιολογίας, Επίκ. Καθηγήτρια ALBA Συγγραφή                       Κακουδάκη Τζωρτζίνα, Πατρίτσια Απέργη

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s