PHALLOS – PHELLOS / ΜΙΑ ΑΠΕΡΑΝΤΗ ΠΑΡΑΓΚΑ,Η ΠΑΡΑΓΚΑ ΤΟΥ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ (Z)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 29/05/15)

Θέματα και περιεχόμενο της Παλαιάς Κωμωδίας.

Πολιτική κριτική και σάτιρα. Η πολιτική ζωή της Αθήνας παίζει  μεγάλο ρόλο στην κωμωδία του Αριστοφάνη, το ίδιο και σε άλλους  ποιητές όπως ο Κρατίνος και ο Εύπολις. Θεσμοί της πόλης ή υποθέσεις  της δημόσιας ζωής μπορεί να αποτελούν το κύριο θέμα της κωμωδίας.
Π.χ. Σφήκες: κριτική προς τα λαϊκά δικαστήρια. Αποτελούνταν από  δικαστές που επιλέγονταν με κλήρο. Ο δημαγωγός Κλέων είχε  εισαγάγει αμοιβή τριών οβολών την ημέρα ως αποζημίωση για τους  ανθρώπους που υπηρετούσαν ως δικαστές (ποσό που επαρκούσε ίσα-ίσα για να φάει λιτά μια οικογένεια για μια μέρα). Έτσι, πήγαιναν να  υπηρετήσουν στα δικαστήρια κυρίως γέροι, ανήμποροι, και φτωχοί   πολίτες, που δεν μπορούσαν να εργαστούν για να κερδίσουν  περισσότερα. Ο δημαγωγός εκμεταλλευόταν αυτήν την κατάσταση για  να κερδίσει την εύνοια των φτωχών δικαστών και να τους ελέγχει, π.χ.
να επιτυγχάνει καταδίκες των πολιτικών του αντιπάλων. Ο Αριστοφ.σατιρίζει αυτήν την κατάσταση. Χορός του έργου οι φτωχοί δικαστές,που τους εκμεταλλεύεται ο Κλέων. Ο κεντρικός ήρωας, Φιλοκλέων,ένας μανιακός δικαστής, έχει πάθος να δικάζει και τρέχει στα  δικαστήρια. Ο γιος του, Βδελυκλέων, προσπαθεί να τον εμποδίσει, του  αποδεικνύει ότι οι δικαστές πέφτουν θύμα εκμετάλλευσης, η πολιτεία  τους πληρώνει ψίχουλα ενώ ο Κλέων και οι άνθρωποί του θησαυρίζουν
παράνομα από το δημόσιο ταμείο. Οι Βαβυλώνιοι σατίριζαν την  εκμετάλλευση των συμμαχικών πόλεων από τους Αθηναίους.
Σε πολλές κωμωδίες αποτελεί κεντρικό θέμα ο Πελοποννησιακός  πόλεμος. Ο Αριστοφ. τάσσεται εναντίον του πολέμου: οι διεφθαρμένοι  πολιτικοί τον θέλουν διότι ωφελούνται, μέσα στην ταραχή του πολέμου  μπορούν να εκμεταλλεύονται ευκολότερα τον Αθηναϊκό λαό και τις  συμμαχικές πόλεις, να λαμβάνουν δωροδοκίες, να υπηρετούν σε  διάφορα αξιώματα ως στρατηγοί, πρεσβευτές κ.λπ. Ο Αριστοφ.προτρέπει τους Αθηναίους να κάνουν ειρήνη με τη Σπάρτη. Αχαρνής,
Ειρήνη, Λυσιστράτη. Κρατίνου Διονυσαλέξανδρος: ο Κρατίνος  επέκρινε τον Περικλή για την φιλοπόλεμη πολιτική του, που οδήγησε  την Αθήνα στον πόλεμο. 
Άλλες πολιτικές κωμωδίες στρέφονται ενάντια σε κάποιον  συγκεκριμένο πολιτικό και τον διακωμωδούν. Π.χ. Ιππής: ολόκληρο το  έργο είναι σάτιρα εναντίον του Κλέωνα. Ο Αθηναϊκός δήμος, δηλ. ο λαός, εμφανίζεται προσωποποιημένος ως Δήμος, ένας γέρος  σπιτονοικοκύρης, οι πολιτικοί ως δούλοι του. Ο Κλέων εμφανίζεται ως  δούλος Παφλαγών, που έχει κατορθώσει με πανούργα τεχνάσματα να  κερδίσει την τυφλή εμπιστοσύνη του Δήμου. Έτσι κάνει τον Δήμο ό,τι  θέλει, διοικεί όπως θέλει το σπίτι του Δήμου, τρομοκρατεί με τιμωρίες  τους υπόλοιπους δούλους, και ενώ ταΐζει τον Δήμο λίγο, ο ίδιος καταβροχθίζει τα πιο πολλά τρόφιμα από το κελάρι. Ως δούλοι του Δήμου εμφανίζονται και οι πολιτικοί Νικίας και Δημοσθένης, που  καταστρώνουν σχέδιο για να ανατρέψουν τον Παφλαγόνα. Εύπολις Μαρικάς: ο δημαγωγός Υπέρβολος σατιριζόταν παρόμοια,
εμφανιζόταν σαν βάρβαρος δούλος που τρομοκρατεί Αθηναίους  πολίτες, και τον υποστήριζε ένας χορός φτωχών πολιτών. Πλάτων  Υπέρβολος, Κλεοφών: σάτιρα των ομώνυμων δημαγωγών. Και σε  άλλες κωμωδίες εμφανίζονται στη σκηνή ως πρόσωπα γνωστοί  πολιτικοί άνδρες της Αθήνας και διακωμωδούνται. Π.χ. Αχαρνής: ο  στρατηγός Λάμαχος διακωμωδείται ως καυχησιάρης στρατιωτικός. Σε  άλλες περιπτώσεις οι πολιτικοί δεν εμφανίζονται στη σκηνή, αλλά ο  χορός ή οι χαρακτήρες του έργου αναφέρονται σε αυτούς και τους  σατιρίζουν. Στερεότυπα όλοι οι πολιτικοί στην Παλαιά Κωμωδία  χαρακτηρίζονται ως απατεώνες, ψεύτες, πλεονέκτες, κλέφτες του  δημοσίου χρήματος, και κάποτε ως ξένοι που κατάφεραν να  πολιτογραφηθούν Αθηναίοι με δωροδοκία, ή ως σεξουαλικά  διεστραμμένοι. Σταθερό αστείο: οι ρήτορες (δηλ. οι πολιτικοί που  μιλούν στην Εκκλησία του Δήμου) είναι όλοι ομοφυλόφιλοι, και έτσι  κατόρθωσαν να αποκτήσουν την εξουσία.
Από πολλές απόψεις ο Αριστοφ. φαίνεται να εκπροσωπεί μια  συντηρητική πολιτική στάση. Επικρίνει τη ριζοσπαστική δημοκρατία  της εποχής του και τους δημαγωγούς που κυριαρχούσαν σε αυτήν.
Αντιμετωπίζει τα πολιτικά θέματα κυρίως από τη σκοπιά των  αγροτών-μικρογαιοκτημόνων της Αττικής, που είχαν χωράφια στην  ύπαιθρο και ζούσαν καλλιεργώντας τα. Αυτή η τάξη ανθρώπων είχε εν  γένει συντηρητική ιδεολογία και ήταν καχύποπτη απέναντι στους  πολιτικούς και πνευματικούς νεωτερισμούς της πόλης. Γι᾽ αυτό και ο  Αριστοφ. είναι τόσο πολύ υπέρ της ειρήνης και κατά του πολέμου:

ο  Πελοποννησιακός πόλεμος έβλαπτε κυρίως τους αγρότες και  γαιοκτήμονες, διότι οι Σπαρτιάτες εισέβαλλαν στην Αττική και
κατέστρεφαν τα χωράφια και τις σοδειές, και οι αγρότες αναγκάζονταν  να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να καταφύγουν στην πόλη.
Αντίθετα, οι ριζοσπαστικοί δημαγωγοί, όπως ο Κλέων, υποστήριζαν  τον πόλεμο και όξυναν τις διαθέσεις του λαού εναντίον της Σπάρτης. Ο  Αριστοφ. δεν είναι εχθρός της δημοκρατίας ή ολιγαρχικός: είναι όμως  εμφανές ότι αντιτίθεται στην ριζοσπαστική δημοκρατία, και επαινεί  παλαιότερες μορφές του Αθηναϊκού πολιτεύματος, όταν υπήρχε  μετριοπαθέστερη δημοκρατία, με λιγότερα δικαιώματα για τους  πολλούς, όπως στην εποχή του Κλεισθένη ή των Περσικών πολέμων.
Φυσικά, η κωμωδία όφειλε να σατιρίζει την επικαιρότητα και τους  ισχυρούς της ημέρας, και εφόσον στην Αθήνα επικρατούσε η  ριζοσπαστική δημοκρατία και οι λαϊκιστές δημαγωγοί, ήταν επόμενο  ότι σε αυτούς θα συγκεντρώνονταν ως επί το πλείστον τα πυρά της  κωμικής σάτιρας. Επιπλέον, είναι στη φύση της σάτιρας να  αντιπαραβάλλει αυτό που είναι κακό τώρα με εκείνο που ήταν καλό  παλαιότερα, και να αναπολεί το ένδοξο παρελθόν για να επικρίνει το  διεφθαρμένο παρόν, κι έτσι είναι φυσικό η σάτιρα να γίνεται φορέας  αντιλήψεων που χαρακτηρίζονται ως «συντηρητικές». Ωστόσο, οι συγκεκριμένες επιλογές του Αριστοφ. δείχνουν ότι η συντηρητική του  στάση δεν είναι μόνον απόρροια της σατιρικής τέχνης του αλλά  βαθύτερη πεποίθηση. Ενώ σατιρίζει οξύτατα τους ριζοσπάστες  δημαγωγούς, όπως Κλέωνα, Υπέρβολο, Κλεοφώντα, είναι πολύ πιο
επιεικής με τους πολιτικούς της συντηρητικής παράταξης: π.χ. τον  Νικία τον διακωμωδεί μόνον λίγο και ελαφρά στους Ιππής και σε μια-δυο αναφορές στην Ειρήνη, χωρίς οξύτητα. Στην παράβαση των  Βατράχων το 405 ο Αριστοφ. υπερασπίζεται εκείνους που είχαν  συμμετάσχει στο ολιγαρχικό πραξικόπημα του 411 και είχαν χάσει τα  πολιτικά τους δικαιώματα για τιμωρία: συμβουλεύει τους Αθηναίους  να τους ξαναδώσουν τα πολιτικά τους δικαιώματα και τους  παρουσιάζει ως καλούς πολίτες, τους οποίους έχει ανάγκη η πόλη.
Φαίνεται λοιπόν ότι ο Αριστοφ. είχε πραγματικά συντηρητικές  πεποιθήσεις. Εάν αυτό συνέβαινε και με άλλους κωμικούς ποιητές, δεν  το ξέρουμε, καθώς δεν έχουμε ολόκληρα έργα τους (το ότι άλλοι  ποιητές είχαν σατιρίσει τους ριζοσπάστες δημαγωγούς μπορεί να  οφείλεται απλώς στο ότι αυτοί ήσαν οι ισχυροί της ημέρας).
Πόσο σοβαρά έπαιρνε το Αθηναϊκό κοινό την πολιτική σάτιρα  της κωμωδίας; Εδώ οι απόψεις διίστανται. Κάποιοι μελετητές
πιστεύουν ότι οι Αθηναίοι έδιναν σοβαρή προσοχή στην κωμική  κριτική και οι κωμικοί μπορούσαν να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη  και να επηρεάσουν πολιτικές εξελίξεις. Άλλοι, αντίθετα, υποστηρίζουν  ότι όλα όσα λέγονται στην κωμωδία ήσαν απλά αστεία, που οι πολίτες  δεν τα έπαιρναν στα σοβαρά. Η κωμωδία είναι ένα είδος καρναβαλιού,μια «γιορτή των τρελών», όπου οι κανόνες και οι συμβάσεις της  καθημερινής ζωής ανατρέπονται: έτσι, οι θεατές μπορούν να γελούν με
τους ισχυρούς της ημέρας και να ανακουφίζονται από τις πιέσεις και  τα άγχη της καθημερινής ζωής, μετά όμως επιστρέφουν στην κανονική  πολιτική ζωή, όπου η κωμωδία δεν παίζει κανένα ρόλο. Τί από τα δύο  συνέβαινε; Οι ίδιοι οι κωμικοί ποιητές μας καλούν να τους πάρουμε  στα σοβαρά. Ο Αριστοφ. υπερηφανεύεται στις παραβάσεις των έργων  του ότι δίνει συμβουλές που είναι ωφέλιμες στους πολίτες και ευεργετεί  την πόλη με την κριτική του. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι η πολιτεία
έπαιρνε στα σοβαρά τα σκώμματα των κωμικών. Το 440, όταν ήταν  επώνυμος άρχων ο Μωρυχίδης, η Εκκλησία του Δήμου ενέκρινε ένα  ψήφισμα, το οποίο απαγόρευε στους κωμικούς ποιητές το ὀνομαστὶ  κωμῳδεῖν, δηλ. το να σατιρίζουν πρόσωπα επωνύμως στα έργα τους.
Το ψήφισμα παρέμεινε σε ισχύ μόνον τρία χρόνια και μετά  καταργήθηκε, ωστόσο αυτή η πρώιμη απόπειρα λογοκρισίας δείχνει ότι  η κωμική σάτιρα μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνη και επομένως να  ληφθεί σοβαρά υπόψη από ορισμένους κύκλους. Ο Κλέων κατηγόρησε  τον Αριστοφάνη ότι δυσφήμησε την πόλη με τους Βαβυλωνίους:

ο  Αριστοφ. αθωώθηκε, αλλά τέτοιες διώξεις δείχνουν ότι η κωμική  σάτιρα δεν αντιμετωπιζόταν ως απλό αστείο. Παρόμοια, ο Πλάτων  παρουσιάζει στον Σωκράτη στην Απολογία να επιρρίπτει ευθύνες  στους κωμωδιογράφους, που τον συκοφάντησαν στο Αθηναϊκό κοινό  και έκαναν τους Αθηναίους να πιστέψουν ότι ήταν φαύλος και  επικίνδυνος. Ο Πλάτων λοιπόν πίστευε ότι η κωμική σάτιρα μπορεί να  επηρεάσει την κοινή γνώμη και να καλλιεργήσει ιδέες και  προκαταλήψεις στο κοινό. Πολύ αργότερα, στο τελευταίο έργο του,τους Νόμους, ορίζει ότι πρέπει να απαγορευτεί η διακωμώδηση  γνωστών προσώπων στα θέατρα, δηλ. εξακολουθεί να θεωρεί επικίνδυνη την προσωπική σάτιρα της κωμωδίας.
Από την άλλη μεριά, άλλες ενδείξεις δείχνουν ότι το κοινό δεν  έπαιρνε πάντοτε στα σοβαρά την κωμωδία. Οι Ιππής ήταν μια οξύτατη  σάτιρα εναντίον του Κλέωνα και τον παρουσίαζαν ως διεφθαρμένο  κάθαρμα, που όσο πιο γρήγορα βγει από τη μέση τόσο το καλύτερο.
Είχαν μεγάλη επιτυχία στα Λήναια του 424 και κέρδισαν το πρώτο  βραβείο. Μετά από λίγες εβδομάδες ο Κλέων εκλέχτηκε πανηγυρικά  στρατηγός στην Εκκλησία του Δήμου. Θα έλεγε κανείς ότι οι ίδιοι  άνθρωποι που χειροκρότησαν τον Αριστοφάνη πήγαν και ψήφισαν  μετά από λίγο τον Κλέωνα. Ωστόσο, περιπτώσεις όπως αυτή μπορούν  να εξηγηθούν, αν λάβουμε υπόψη την αλληλεπίδραση πολλών  παραγόντων. Πρώτα-πρώτα δεν ξέρουμε την σύνθεση του κοινού των  παραστάσεων στα Λήναια του 424, και κατά πόσον συνέπιπτε με το  σώμα των πολιτών που ψήφισαν τον Κλέωνα στην Εκκλησία. Σε καμία
περίπτωση δεν πήγαιναν όλοι οι πολίτες στο θέατρο (ούτε θα  μπορούσε το θέατρο του Διονύσου να τους χωρέσει όλους). Υπάρχουν  βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι στο θέατρο σύχναζαν περισσότεροι  πολίτες από τις ανώτερες, ευπορότερες και περισσότερο μορφωμένες  τάξεις, και λιγότεροι από τα κατώτερα στρώματα των μη  προνομιούχων, των εργατών, τεχνιτών και μικρεμπόρων της πόλης,που ήσαν ο κύριος όγκος που υποστήριζε τους λαϊκιστές δημαγωγούς.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

by Ioannis Konstantakos

National & Kapodistrian University of Athens/ Faculty of Philology, Department of Classics

ΠΑΓΑΝ  ACADEMIA.EDU

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s