ONOMATOLOGIA-SEEMEIOLOGIA TOON NOTOON


Μια μικρή ιστορία για το πώς ξεκίνησαν οι νότες

Κάτι τοσο σημαντικό για τη μουσική όσο οι νότες, πηγάζει από τη θρησκευτική πίστη. Παράδοξο; Ας δούμε!

Όλοι λίγο πολύ σίγουρα θα έχουμε ακούσει, από την παιδική μας ακόμα ηλικία, τις βασικές νότες ντο ρε μι, που συνοδεύουν πάντα, από τα πρώτα μας νανουρίσματα, μέχρι τα πιο αγαπημένα μας και πολυακουσμένα τραγούδια σε κάθε ηλικία… Αυτό που οι περισσότεροι από μας όμως δεν θα μπορούσαμε ποτέ να σκεφτούμε είναι πως κάτι τοσο σημαντικό για τη μουσική όσο οι νότες, πηγάζει από τη θρησκευτική πίστη.

Επιτρέψτε μου καταρχήν να σας συστηθώ: λέγομαι Κατερίνα Σταυριανέα, και είμαι φοιτήτρια στο τμήμα κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Από πολύ μικρή είχα μεγάλη αγάπη για τη μουσική… Πιθανότατα λόγω των γονιών μου, που με μεγάλωσαν σ’ ένα σπίτι γεμάτο δίσκους, με όλα τα είδη μουσικής, από ρεμπέτικα μεχρι Pink Floyd, κι από ελληνικό έντεχνο μέχρι Claus Nomi… Μεγαλώνοντας, άρχισα να γράφω στίχους και κάπου στα 15 έκανα το πρώτο μου μάθημα κλασσικής κιθάρας. Εκεί λοιπόν ξεκίνησε και η επαφή  μου με τις παρτιτούρες και το πεντάγραμμο…

Η αλήθεια είναι πως όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε, ή έχουμε ακούσει έστω και για μια φορά τη βασικότερη οκτάβα της μουσικής, “ντο ρε μι φα σολ λα μι ρε ντο” . Έχετε όμως αναρωτηθεί ποτέ πώς ακριβώς κατέληξαν όλοι οι μουσικοί παγκοσμίως να χρησιμοποιούν ένα τέτοιο σύστημα; Η απάντηση παραδόξως βρίσκεται στη θρησκεία και, παρ’ όλο που δεν είμαι το πιο φανατικά πιστό άτομο που θα μπορούσε κανείς να βρει, παραδέχομαι πως αυτή η περίπτωση ήταν ένα αληθινό κατόρθωμα και ίσως θαύμα, σε μια λιγότερο ρεαλιστική αντιμετώπιση, της εκκλησίας. Για μένα τουλάχιστον, ο μουσικός αυτός κώδικας του “ντο ρε μι” αποτελεί μια παγκόσμια γλώσσα επικοινωνίας τόσο σημαντική για την ανθρωπότητα όσο τα μαθηματικά, ή, τον απλό καθημερινό διάλογο.

Δεν θα προλογήσω άλλο λοιπόν, μπαίνω στο θέμα… Οι νότες, όπως τις ξέρουμε σήμερα , πρωτοεμφανίστηκαν κάπου στον 16ο αιώνα, όταν ένας μοναχός της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, ο Γκουίντο Ντ’ Αρέτσο, θέλοντας να ευχαριστήσει το Θεό για τα καλά που προσφέρει στους ανθρώπους, και τους αγίους για την καθοδήγησή του στον ίσιο δρόμο, μακριά από την αμαρτία και τη διαφθορά, ξεκίνησε να γράφει διάφορους ψαλμούς, ενώ του άρεσε πολύ να τους διαβάζει μελωδικά, έτσι ώστε, όπως είχαν σκεφτεί κάποτε οι Βυζαντινοί, να ακούγεται στον τόνο της φωνής του το πόσο ευγνώμων ειναι στον Κύριο και το πόσο χαρούμενος είναι για το δώρο της ζωής… Σημειωτέον βέβαια, πως και οι Βυζαντινοί μουσικοί είχαν δημιουργήσει ένα δικό τους μουσικό σύστημα, με τους ήχους “πα βου γα δι κε ζω νη”, το οποίο ωστόσο δεν ήταν αρκετά εύχρηστο, και δυσκόλευε πολύ τη δημιουργία ασμάτων.

Κάπως έτσι λοιπόν, ο Γκουίντο, ξεκίνησε, μεταξύ άλλων, να γράφει έναν ύμνο προς τον Άγιο Ιωάννη… Ο ύμνος γράφτηκε στα λατινικά όπως ήταν φυσικό και είχε ως εξής:

” Ut queante laxis, resonare fibris, mira gestorum, famuli tuorum, solve polluti, labii reatum, Sancte Johannes ” , που σε ελευθερη μετάφραση σημαίνει:

” Για να μπορούν να υμνούν με χαλαρές χορδές οι δούλοι σου τα κατορθώματά σου, λύσε την αμαρτία των μολυσμένων χειλιών μου, Άγιε Ιωάννη ” .

Έπειτα, σκέφτηκε πώς θα ήταν, αν δοκίμαζε να δημιουργήσει ονόματα – κλειδιά για τις νότες, μέσω αυτού του ψαλμού. Χρησιμοποίησε λοιπόν την πρώτη συλλαβή απο καθε στίχο του ύμνου, κ έτσι προέκυπταν 7 καινούρια ονόματα για τις νότες, όσοι ήταν και οι στίχοι του ύμνου. Αναλυτικά λοιπόν ακουγόταν έτσι:

Ut queante laxis

Resonare fibris

Mira gestorum

Famuli tuorum

Solve polluti

Labii reatum

Sancte Johannes  ( όπου συγκεκριμένα χρησιμοποίησε τα δύο αρχικά γράμματα του ονόματος

του Αγίου ) .

Έτσι λοιπόν βρέθηκαν κωδικές μονοσύλλαβες ονομασίες  για την οκταβα : ut, re, mi, fa, sol, la, si

Όταν όμως δοκίμασε τη χρήση τους, ενώ σε όλους τους μοναχούς άρεσε η πρότασή του και μάλιστα τη βρήκαν πολύ πρακτική, το ” ut ” που αποτελούσε την αρχή της οκτάβας δεν ηχούσε όμορφα, και φαινόταν δύσχρηστο. Έτσι ο Γκουίντο αποφάσισε να το αντικαταστήσει με τη συλλαβή “ do ” , από το ξεκίνημα της φράσης “ Dominus Deus “, που χρησιμοποιούσαν οι μοναχοί στις προσευχές τους και που σημαίνει “Κύριος ο Θεός”…

Με την πάροδο των χρόνων, αυτό το σύστημα εγκαθιδρύθηκε μόνιμα και διαδόθηκε σε όλες τις γωνιές της γης, ως η πιο εύκολη και χρήσιμη κωδικοποίηση της μουσικής, η οποία προτιμάται από τους μουσικούς μέχρι και σήμερα.

Είναι αξιοσημείωτο το ότι, κάτι τόσο πνευματικό όσο η θρησκευτική πίστη, μπόρεσε να δημιουργήσει κατι τόσο χειροπιαστό, και σπουδαίο για τους ανθρώπους, όπως επίσης το οτι αυτό το κάτι σπουδαίο δν έχει όρια που το θέτουν μόνο εντός μιας εκκλησίας, αλλά χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται γιαδεκαδες είδη μουσικής στον πλανήτη, όχι μόνο για τις ψαλμωδίες.. Φαίνεται λες και όντως, ίσως να υπαρχει μια ανώτερη δύναμη που “έσπρωξε” μια τέτοια δράση. Άλλωστε ας μην ξεχνάμε πως η μουσική είναι ένας τρόπος για μας να εκφράζουμε τα βαθύτερά μας συναισθήματα, ενώ λέγεται χαρακτηριστικά πως μπορεί να εξημερώσει μέχρι και άγρια θηρία..

Κλείνω λοιπόν εδώ αυτό το άρθρο, με ένα απόφθεγμα ενός παλιού καθηγητή μου θεολόγου στο γυμνάσιο: ” ο άνθρωπος μπορεί να φτάσει στο ανώτερο πνευματικό επίπεδο, τη “θέωση” που λέμε, με 2 τρόπους… Ο ένας είναι η πίστη στο Θεό΄ ο δεύτερος είναι σίγουρα η μουσική” …

Ελπίζω να το βρήκατε ενδιαφέρον

Katerina Stavrianea

 

σχόλια

A)Ενδιαφέρον το άρθρο σου, μόνο που θάπρεπε κάπως να αλλαχτεί ο τίτλος του μια που δεν αφορά τις νότες αλλά την ονοματολογία – σημειολογία τους.
Οι νότες είναι οι συχνότητες πάνω στις οποίες δομείται η προαιώνια ηχητική – φωνητική κουλτούρα του κάθε λαού.
Η δυτική κουλτούρα αντιστοιχεί στους γνωστούς μας 12 ήχους κι απ αυτούς πήραν πρώτοι όνομα οι 7 της ματζόρε επειδή ήταν οι πιο συνηθισμένοι και μετά πήραν, έμμεσο όνομα, κι οι υπόλοιποι 5.
Οι κινέζοι ας πούμε χρησιμοποιούν νότες που δεν αντιστοιχούν στις δικές μας 12 αλλά βρίσκονται σε ενδιάμεσες συχνότητες γι αυτό με τη δική μας κουλτούρα η κινέζικη όπερα μπορεί να μας φαίνεται έως και κακόφωνη.
Κάποιες ενδιάμεσες συχνότητες υπάρχουν και στη βυζαντινή ψαλτική.
Φυσικό είναι αυτοί οι άλλοι ήχοι να μην μπορούν να καταγραφούν με πεντάγραμμο αλλά να έχουν τη δική τους σημειολογία.

B)Αγαπητή δεσποινίς Σταυριανέα,
το άρθρο αυτό έχει απελπιστικά πολλά λάθη και ανακρίβειες. Αποσύρετε το γιατί σας εκθέτει. Μελετήστε επιστημονική μεθοδολογία, μελετήστε μουσική ιστορία αφού σας ενδιαφέρει τόσο, μάθετε να ανατρέχετε στη βιβλιογραφία και διαβάστε πάρα πολύ πριν δημοσιεύσετε κάποιο κείμενο ξανά.
Επισημαίνω τα σημαντικότερα λάθη εν συντομία:
1. Ο ύμνος “Ut quaeant laxis” προς τον Άγιο Ιωάννη γράφτηκε από τον Λομβαρδό Βενεδικτίνο μοναχό και ιστορικό Παύλο Διάκονο (Paulus Diaconus) ήδη από τον 8ο αιώνα.{Κρατούσα άποψη. Άλλοι υποστηρίζουν ότι ο ύμνος ήταν ακόμα παλαιότερος και απλώς καταγράφηκε από τον Παύλο Διάκονο}.
2. Ο Ιταλός Βενεδικτίνος μοναχός Γκουίντο Ντ’ Αρέτσο (Guido d’Arezzo) έζησε τον 11ο αιώνα , (περ. 991 – περ. 1033). Θεωρείται ότι επινόησε {ή τελειοποίησε} πολλά σημαντικά στοιχεία της δυτικής μουσικής ανάγνωσης και γραφής όπως (α) το σύστημα γραφής σε παράλληλες γραμμές (το οποίο ολοκληρώθηκε στο γνωστό μας πεντάγραμμο) (β) τις 6 μουσικές συλλαβές ut, re, mi, fa, sol, la {τις οποίες κατά την κρατούσα άποψη «δανείστηκε» από τις πρώτες συλλαβές του ύμνου προς τον Άγιο Ιωάννη} (γ) το «σύστημα των εξαχόρδων» ένα «σχετικό» σύστημα μουσικής ανάγνωσης το οποίο κυριάρχησε σε όλη την δυτική Ευρώπη μέχρι περίπου το τέλος της Αναγέννησης κλπ.
3. Το σύστημα μουσικής ανάγνωσης που χρησιμοποιούμε και στην Ελλάδα, είναι ένα από τα πολλά που υπάρχουν στον κόσμο. Είναι η εξέλιξη (μετά τον 16ο αιώνα) του «σχετικού» συστήματος των εξαχόρδων του Γκουίντο σε «απόλυτο» σύστημα, το οποίο αντικατέστησε την γενικευμένη χρήση των γραμμάτων του Λατινικού αλφαβήτου πρώτα στην Γαλλία και αργότερα και στις υπόλοιπες Λατινόφωνες χώρες. (Ας μην ξεχνάμε ότι Γερμανία, η Αγγλία κ.ά. χώρες χρησιμοποιούν ακόμα «αλφαβητικά» ονόματα).
4. Το ut παραμένει σε χρήση στη Γαλλία ως σήμερα. Αντικαταστάθηκε από το do στην Ιταλία μετά τον 17ο αιώνα. Τότε άρχισε και η γενικευμένη χρήση της νότας si ως έβδομης (nota super la) παρότι ήταν μία από τις πολλές προτάσεις που κυκλοφορούσαν ήδη από τον 15ο αιώνα.
5. Οι συλλαβές Πα, Βου, Γα, Δι, Κε, Ζω, Νη επινοήθηκαν μόλις τον 19ο αιώνα, λίγο πριν την Ελληνική επανάσταση, από τον Χρύσανθο επίσκοπο Προύσσης, τον ένα από τους 3 Διδασκάλους της «Νέας Μεθόδου της βυζαντινής μουσικής», (οι άλλοι δύο είναι ο Γεώργιος Χουρμούζιος ο Χαρτοφύλαξ, και ο Γρηγόριος Λευίτης ο Πρωτοψάλτης).
Ας μην κουράζω άλλο τους αναγνώστες.
Αγαπητή δεσποινίς Σταυριανέα, παραφράζοντας λίγο τον Ευαγγελιστή Ματθαίο σας λέω:
«Θάρσει θύγατερ, η πίστις σου» μόνη, ου «σέσωκέν σε» αυτήν την φορά. Χρειάζεται και σοβαρή επιστημονική μελέτη γαρ.
Μιχάλης Πατσέας
Μαέστρος, Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός
Διευθυντής: Ωδείο Κόνταλυ – Ελληνικό Ινστιτούτο Kodály
e-mail: info@kodaly.gr // http://www.kodaly.gr

C)το άρθρο αυτό της δεσποινίδος Σταυριανέα έχει απελπιστικά πολλά λάθη και ανακρίβειες. Σε σημείωμά μου παρακάτω επισημαίνω 5 από αυτά.
Πρόσεξε την 5η επισήμανσή μου που αφορά στη Βυζαντινή μουσική.
– Η Βυζαντινή σημειογραφία που χρησιμοποιούμε σήμερα είναι σχετικά σύγχρονη (19ος αι.) Μόλις τότε επινοήθηκαν και οι γνωστές συλλαβές.
– Η σειρά των (νέων) μουσικών συλλαβών έιναι όντως Πα, Βου, Γα, Δι, Κε, Ζω. Αρχίζουν λογικά με το Α (Πα). Ο φθόγγος Πα (=Ρε) είναι η συνήθης βάση του Α’ ήχου.
– Σήμερα, διδάσκουμε την σειρά αυτή ξεκινώντας από τον τελευταίο φθόγγο Νη (=Ντο) επειδή με αυτόν τον τρόπο η σειρά αντιστοιχεί με την μείζονα κλίμακα της ευρωπαϊκής μουσικής.
– Δεν υπάρχει “μία” βυζαντινή κλίμακα. Υπάρχουν 8 ήχοι, σε δεκάδες παραλλαγές, που χρησιμοποιούν πολλές “κλίμακες”…

PEEGEE http://www.musicheaven.gr/

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Music and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s