Η αιτία που κάτι περνάει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη είναι η σύνθεση ή ποίηση(1)


Η νεοελληνική ταυτότητα μεταξύ αισθητικής και ιδεολογίας

“Σε μένα η Ελλάς συνάπτεται με το θέμα της πραγματικότητας, είναι σεβαστή ως πραγματικότης και όχι ως ιδεαλιστικό σύμβολο….”  Γιάννης Τσαρούχης1

“…όλη η αιτία που κάτι περνάει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη είναι η σύνθεση ή ποίηση…”  Πλάτων, Συμπόσιον, 205c

“Η δουλειά μου δεν είναι οι αφηρημένες ιδέες, αλλά ν’ ακούω τι μου λένε τα πράγματα του κόσμου, να κοιτάζω πώς συμπλέκονται με την ψυχή μου και με το σώμα μου, και να τα εκφράζω.” Γ. Σεφέρης, Μια σκηνοθεσία για την “Κίχλη”

Η δήλωση του Μίκη Θεοδωράκη ύστερα από την επιτυχία της χώρας μας στο φεστιβάλ τραγουδιού της Γιουροβίζιον ήταν κατηγορηματική: “Άκουσα τα τραγούδια της Γιουροβίζιον και διαπίστωσα ότι όλα είναι καρμπόν… Όλες οι χώρες εκπροσωπήθηκαν από τραγούδια με αγγλικό στίχο και ίδιες μουσικές φόρμες. Δεν υπάρχει το ιδιαίτερο μουσικό χρώμα κάθε εθνικότητας…”. Και ο Γιάννης Μαρκόπουλος παίρνοντας θέση σε αυτό το ζήτημα δήλωσε: “Μακάρι να μπορούσε να αλλάξει κάτι στη Γιουροβίζιον, να δώσουμε ιδέες και εχέγγυα για να συμμετέχουν χώρες όπως η δική μας που έχει μια ταυτότητα…“2. Το ζήτημα θα περνούσε απαρατήρητο, αν το τραγούδι με το οποίο εκπροσωπήθηκε η χώρα μας βρισκόταν ως συνήθως στις τελευταίες θέσεις. Το γεγονός ότι σε ένα φεστιβάλ “εθνικών” συμμετοχών η Ελλάδα βραβεύτηκε με ένα “αγγλο-ελληνικό” τραγούδι αποτέλεσε για αρκετούς πραγματικό σκάνδαλο, επαναφέροντας πάλι στο προσκήνιο το ζήτημα της ελληνικής ταυτότητας στο χώρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το ζήτημα της ταυτότητας ανακύπτει κάθε φορά εκεί που δεν το περιμένουμε. Είτε πρόκειται για τη συνταγματικότητα αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες είτε αφορά στην απόκλιση από τον κανόνα της γνήσιας εθνικής τέχνης, η συζήτηση για τη νεοελληνική ταυτότητα πυροδοτεί ακόμη και σήμερα έντονες αντιπαραθέσεις. 

undefined

Η έννοια της συλλογικής ταυτότητας

Η νεοελληνική ταυτότητα αποτελεί έκφραση της συλλογικής εθνικής ταυτότητας. Δεν μπορούμε να συλλάβουμε την έννοια της συλλογικής ταυτότητας (Εμείς) χωρίς να έχουμε αποσαφηνίσει την έννοια της ετερότητας (οι Άλλοι). Η ετερότητα πάλι έχει αρκετές διαβαθμίσεις. Μπορεί να υποδηλώνει την απλή διαφορά εντός ή εκτός μιας κοινωνίας. Απέναντι στο διαφορετικό ή απέναντι σ’ αυτό που εμείς ορίζουμε ως διαφορετικό μπορούμε να αντιδράσουμε με θαυμασμό, με δέος, με καχυποψία, ακόμη και με μίσος θεωρώντας το ως απειλή. Η έννοια του “ξένου”, αποδίδει πιστεύω στη γλώσσα μας με τον καλύτερο τρόπο την κλίμακα διαβαθμίσεων της ετερότητας, η οποία κυμαίνεται από την ιερότητα έως τον αποκλεισμό και τη σύγκρουση με τον μισητό “ξένο”.

Ο καθένας από μας πάλι δεν μπορεί να ορίσει την ατομική του ταυτότητα παρά μόνο σε αναφορά με τη συλλογική ταυτότητα της κοινωνίας στην οποία ανήκει. Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστηρίζαμε πως το αίτημα ορισμού της συλλογικής ταυτότητας μιας κοινωνίας προέκυψε, όταν το χειραφετημένο από την ομάδα και ανήσυχο υποκείμενο ένιωσε την ανάγκη να θεμελιώσει την ατομική του ταυτότητα πάνω στο στέρεο έδαφος της συλλογικής ταυτότητας. Οι προμοντέρνες παραδοσιακές κοινωνίες βίωναν την ταυτότητά τους μέσα από τα ήθη, τα έθιμά, το τελετουργικό τυπικό. Δεν ένιωθαν την ανάγκη να ορίσουν την ταυτότητά τους μέσω της εξήγησης των συμβόλων. Σύμβολα και ζωή συνέπιπταν, γι’ αυτό και η κοινωνικότητά τους δεν είχε ανάγκη ορισμού3. Είναι προφανές ότι η κουλτούρα μιας κοινωνίας συνθέτει εκείνον τον ιδιαίτερο πολιτισμικό κώδικα (τα συμφωνημένα υπονοούμενα) χωρίς τον οποίο δεν μπορεί να συγκροτηθεί η συλλογική ταυτότητα.

Η ταυτότητα του παρατηρητή διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο για την περιγραφή της συλλογικής ταυτότητας. Αν αυτός θεωρεί τον εαυτό του μέλος της κοινότητας ή όχι, τότε επηρεάζεται ανάλογα και η οπτική γωνία της περιγραφής. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης και οι άλλοι, οι εκτός κοινότητας, οι οποίοι με τη στάση τους αποδέχονται ή όχι την ταυτότητα που προβάλλει μια συγκεκριμένη κοινότητα. Άρνηση αποδοχής οδηγεί σε συγκρούσεις. Άλλοτε πάλι ο τρόπος που βλέπουν οι άλλοι μια κοινότητα επηρεάζει και την ιδέα που έχει αυτή η κοινότητα για τον εαυτό της. Είναι γνωστός ο ρόλος που διαδραμάτισε η αρχαιολατρία των ευρωπαϊκών φιλελληνικών κύκλων στην διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας κατά τον 19 ο αιώνα.

Για την περιγραφή της συλλογικής ταυτότητας παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο οι έννοιες οικείο – ξένο, αληθές – ψευδές. Στο χώρο που διαμορφώνεται η συλλογική ταυτότητα αντιπαρατίθενται όχι μόνο εξουσίες, αλλά πολιτισμικά σύμβολα και πρακτικά προβλήματα καθημερινότητας, ο υπολογισμός του συμφέροντος και η αυθόρμητη συμπάθεια προς τον άλλον, το ιερό και το ανίερο4.

Η γένεση της εθνικής ιδεολογίας

Το ενιαίο θρησκευτικό κοσμοείδωλο που επικράτησε κατά τους μέσους χρόνους σε Ανατολή και Δύση δημιουργούσε στους ανθρώπους ένα σχετικό αίσθημα σταθερότητας – ενότητας του κόσμου και της κοινωνίας. Την αποσπασματικότητα της ύπαρξής του τη βίωνε ο άνθρωπος μόνο ως “αμαρτία”. Παρά τις έντονες θεολογικές συζητήσεις και αντιπαραθέσεις δεν αμφισβητείται η ύπαρξη του χριστιανικού θεού ως προϋπόθεση ερμηνείας του κόσμου. Η Αναγέννηση, η Μεταρρύθμιση και η Αντιμεταρρύθμιση οδήγησαν στην αποσύνθεση της ενιαίας Εκκλησίας στη Δύση και συνάμα η έννοια της τάξης στον αντικειμενικό κόσμο που η ίδια η Εκκλησία εγγυόταν έγινε προβληματική. Η προσπάθεια να θεμελιωθεί η αντικειμενική ύπαρξη στο σκεπτόμενο υποκείμενο (για να θυμηθούμε το καρτεσιανό Cogito ergo sum) οδήγησε σε μια κατακερματισμένη από την άποψη του νοήματος κοινωνία. Μια κοινωνία, οι ποικίλες ομάδες της οποίας δεν μπορούν πλέον να συμφωνήσουν πάνω στο νόημα του Θεού, του βίου και του ανθρώπου, δεν θα μπορεί επίσης να κρίνει ομόφωνα τι νοείται ως απόγνωση, αμαρτία, σωτηρία και μοναξιά. Τη θέση της εξ αποκαλύψεως αλήθειας κατέλαβε στους νεότερους χρόνους η ιδεολογία5. Η εθνική ιδεολογία ,συγκεκριμένα, ανέλαβε το σισύφειο έργο να δώσει απάντηση στο εξής ερώτημα: Πώς μπορεί ο αποσπασματικός άνθρωπος στη σύγχρονη εποχή της εξατομίκευσης, της κατάργησης παραδοσιακών κοινωνικών δεσμών και κάτω από το βάρος της απουσίας του Θεού να βιώσει το αίσθημα της ενότητας; Την απάντηση την έδωσε για πρώτη φορά η αστική τάξη της Δυτικής Ευρώπης με αποκορύφωμα τη Γαλλική Επανάσταση. Μετά τον αποκεφαλισμό του γάλλου βασιλιά (και το συμβολικό θάνατο του θεού) το έθνος (nation) διαδέχεται την παλαιά κοινωνία (ancien régime) της παγιωμένης ιεραρχίας και της σταθερότητας των αξιών.

Η ιδεολογία ορίζει το έθνος6. Σχηματικά θα λέγαμε ότι δύο εκδοχές εθνικής ιδεολογίας διαμορφώθηκαν. Η πρώτη ορίζει το έθνος ως πολιτική κοινότητα (στη γαλλική – αγγλική: nation, στη γερμανική: Staatsnation) θεμελιωμένη πάνω στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου, σύμφωνα με τη Γενική Βούληση των πολιτών (Volont é General). Η δεύτερη ορίζει το έθνος ως μια κοινότητα πολιτισμική της οποίας τα μέλη ενώνονται ήδη από τη γέννησή τους με οργανικούς δεσμούς γλώσσας, κουλτούρας, καταγωγής (Volk, Kulturnation). Η πρώτη εκδοχή της εθνικής ιδεολογίας (υποκειμενική θεωρία) αντλεί την επιχειρηματολογία της από το Διαφωτισμό και ιστορικά κάνει την εμφάνισή της με τη Γαλλική Επανάσταση. Η δεύτερη εκδοχή της εθνικής ιδεολογίας (αντικειμενική θεωρία) αντλεί την επιχειρηματολογία της κυρίως από το ρομαντισμό και βρίσκει την ιστορική της έκφραση για πρώτη φορά στους πολέμους ανεξαρτησίας των Γερμανών κατά των γάλλων κατακτητών (1813).

Πρέπει λοιπόν να έχουμε υπόψη μας ότι η εθνική ιδεολογία και στις δύο εκδοχές της αποτελεί εισαγόμενο αγαθό από την Εσπερία στο χώρο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Η διάδοση της εθνικής ιδέας στο χώρο αυτό οδήγησε στη ίδρυση εθνικών κρατών, γεγονός που σήμαινε και τον εξευρωπαϊσμό – εκσυγχρονισμό της Νοτιανατολικής Ευρώπης με όλες φυσικά τις παρενέργειες που αυτός είχε.

Το έθνος – κράτος ως κοινωνική ολότητα πρέπει να έχει μια ταυτότητα που να το διαφοροποιεί και προς τα έξω (άλλα έθνη – κράτη) και προς τα μέσα (άλλες μορφές συλλογικότητας). Η συλλογική ταυτότητα ενός έθνους – κράτους πρέπει να κωδικοποιηθεί, πρέπει να αποκτήσει τα αναγνωρίσιμα σύμβολά της, τη μοναδικότητά της. Η γλώσσα πρέπει να γίνει εθνική, όπως και η φιλολογία. Απαιτούνται λοιπόν γραμματική, συντακτικό και λεξικό της εθνικής γλώσσας. Απαιτείται φυσικά και εθνική ποίηση, καθώς και εθνική ιστοριογραφία. Οι εθνικοί ποιητές, οι διανοούμενοι και οι καλλιτέχνες καλούνται να αποτυπώσουν στο έργο τους την ιδιαιτερότητα ενός έθνους, το χαρακτήρα του. Η “επιστήμη” της λαογραφίας αναλαμβάνει τη μελέτη του συλλογικού αυτού υποκειμένου που λέγεται “λαός”. Έτσι διαμορφώνεται σιγά – σιγά ένας (εθνικός) κανόνας σχετικά με το τι θεωρείται δικό μας και τι ξένο. Ο κανόνας αυτός παρακολουθεί βέβαια τις ιστορικές περιπέτειες και τις αγωνίες της κοινότητας του έθνους. Ο ρόλος ωστόσο των ίδιων των θεραπόντων της τέχνης στη διαμόρφωση αυτού του κανόνα είναι εξαιρετικά σημαντικός. Αυτοί αναλαμβάνουν να μιλήσουν εξ ονόματος του έθνους. Αυτοί παίζουν πολλές φορές το ρόλο του καθοδηγητή και του ιεροφάντη. Στην προσπάθειά τους να ορίσουν με το έργο τους την ταυτότητα του έθνους διαμορφώνουν ένα όραμα ενότητας για την κοινωνία τους. Αισθητική και ιδεολογία, τόπος και ουτοπία, φαντασία και πραγματικότητα συναντώνται στο έργο των εθνικών ποιητών, καλλιτεχνών και διανοουμένων. Ο ρόλος που αυτοί διαδραματίζουν στη ζωή των εθνικών κρατών δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος, ιδιαίτερα μάλιστα αν αναλογιστεί κανείς τη σχέση που υφίσταται μεταξύ ερμηνείας του κόσμου και ισχύος7. Οι ποιητές και οι θεράποντες της τέχνης γενικότερα εκδικήθηκαν στη νεότερη εποχή τον Πλάτωνα που τόσο τους περιφρόνησε (Βλ. σχετικά το 10ο βιβλίο της Πολιτείας του Πλάτωνα για το μιμητικόν έθνος των ποιητών). Πήραν αυτοί τη θέση που κατείχαν στην πλατωνική πολιτεία οι φιλόσοφοι.

undefined

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Δημήτρης Βλάχος. Η σχοινοβασία του ποιητή – δημιουργού

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό Ίνδικτος, τεύχος 16 (Μάιος 2002, σσ. 131-169).

1. Αντώνης Φωστιέρης – Θανάσης Θ. Νιάρχος, Σε δεύτερο πρόσωπο – Συνομιλίες με 50 συγγραφείς και καλλιτέχνες , εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1990, σελ. 307.

2.Φάλτσες κορώνες για τη Γιουροβίζιον, εφημερίδα “Απογευματινή”, 16/05/2001. “Είμαστε περήφανοι γι’ αυτήν τη νίκη” , εφημ. “Απογευματινή”, 14/05/2001, σελ. 45. Βλ. επίσης: Με Antique στο βάθρο , εφημ. “Ελευθεροτυπία”, 14/05/2001, σελ. 36

3. Βλ. ενδεικτικά τις ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις του Αλέξανδρου Σμέμαν για τη λειτουργία του συμβόλου στη λατρεία των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων. Αλέξανδρος Σμέμαν, Ευχαριστία , εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2000, σελ. 55 κ. εξής.

4. Βλ. σχετικά για την έννοια της συλλογικής ταυτότητας Bernhard Giesen, Kollektive Idendit a t, Die Intellektuellen und die Nation 2 , Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1999.

5. Για την έννοια της ιδεολογίας βλ. Karl Mannheim, Ιδεολογία και Ουτοπία , Φιλοσοφική και Πολιτική Βιβλιοθήκη – εκδόσεις “Γνώση”, Αθήνα 1997.

6. Για τον εθνικισμό ως ιδεολογία βλ. ενδεικτικά Stuart Woolf, Ο εθνικισμός στην Ευρώπη , εκδ. Θεμέλιο, 1995. Ernest Gellner, Έθνη και εθνικισμός , εκδ. Αλεξάνδρεια 1992. Μπενεντίκτ Άνερσον, Φαντασιακές κοινότητες , εκδ. Νεφέλη 1997. Hans Kohn, The Idea of Nationalism , New York, The Macmillan Company 1961, σελ. 329 – 449. Hagen Schulze , Staat und Nation in der europaischen Geschichte , Verlag C.H. Beck, Munchen 1999, σελ. 108 – 208.

7. Παναγιώτης Κονδύλης , Η ηδονή, η ισχύς, η ουτοπία , εκδ. στιγμή, Αθήνα, 2000, σελ. 49 – 103 (Οι φιλόσοφοι και η ισχύς).

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in POECIA=ΠΟΙΗΣΗ and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s