Τα λογοτεχνικά πρότυπα των γυναικείων μορφών στις Μεταμορφώσεις του Απουλήιου και η λειτουργία τους (θ)


(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ   24/04/15)

V. Η γυναίκα του μυλωνά: το πρότυπο της «pudica» uxor

Στο ένατο βιβλίο των Μεταμορφώσεων κεντρική θέση καταλαμβάνουν οι ιστορίες γυναικών που απατούν τους συζύγους τους. Στην αρχή του βιβλίου ο Λούκιος είναι ακόμη στην υπηρεσία των ακόλαστων ιερέων. Στο τελευταίο ταξίδι μαζί τους ακούει τη «χαριτωμένη ιστορία» (lepida fabula) του απατημένου συζύγου και του εραστή μέσα στο πιθάρι (Met.9.4-7). Όταν οι ιερείς φυλακίζονται, ένας μυλωνάς τον αγοράζει και τον ζεύει στο μύλο, ενώ τα βάσανά του επιτείνονται και από την αντιπάθεια της γυναίκας του μυλωνά σε βάρος του. Ο ίδιος ο ήρωας μάς πληροφορεί ότι το αφεντικό του ήταν καλός άνθρωπος, αλλά είχε την ατυχία να παντρευτεί μια γυναίκα φοβερή που συγκέντρωνε τα μεγαλύτερα ελαττώματα (Met.9.14). Επιπλέον, μισούσε το γάιδαρο και του συμπεριφερόταν με μεγάλη σκληρότητα, γεγονός που αύξανε την περιέργεια του Λούκιου να διαπιστώσει τις μοιχείες της. Υποψιαζόταν πως την επισκεπτόταν κάποιος εραστής, αλλά το σκέπασμα (velamentum) στα μάτια του τον εμπόδιζε να τον δει (Met.9.15). Ωστόσο, με τα μεγάλα του αυτιά μπορούσε να κρυφακούει τις εμπιστευτικές κουβέντες που αντάλλασσε εκείνη και η γριά υπηρέτριά της. Αυτή η γριά τής προτείνει να αφήσει τον εραστή που είχε ως τότε και ο οποίος έτρεμε το μυλωνά, και να δεχθεί το Φιλησίθηρο, ένα γενναίο και έξυπνο νεαρό. Μάλιστα, για να την πείσει, της διηγείται πώς ο νέος κατόρθωσε να κάμψει τις ηθικές αντιστάσεις της πιστής Αρετής, συζύγου του Βάρβαρου, και να ξεφύγει χωρίς να τον αντιληφθεί, όταν ο Βάρβαρος επέστρεψε αναπάντεχα σπίτι του, σώζοντας συνάμα το δούλο Μύρμηκα που είχε βοηθήσει το Φιλησίθηρο (Met.9.17-21). Στο άκουσμα της ιστορίας, η κυρία της μακαρίζει την Αρετή για τον εραστή της.

Η γριά υπόσχεται να της τον φέρει το ίδιο βράδυ και η γυναίκα, εκμεταλλευόμενη την απουσία του μυλωνά στο σπίτι του φίλου του και γείτονα βαφέα, ετοιμάζει ένα πλουσιότατο δείπνο. Με τη δύση του ηλίου εμφανίζεται ο Φιλησίθηρος, αλλά δεν προφθαίνουν να δειπνήσουν, γιατί ο μυλωνάς επέστρεψε. Αυτή τότε τον κρύβει κάτω από μία σκάφη και ζητά να μάθει το λόγο της ξαφνικής επιστροφής. Ο μυλωνάς αφηγείται πως η γυναίκα του φίλου του τον απατούσε και έκρυψε τον εραστή της, όταν οι δύο άνδρες έφτασαν για δείπνο, σε ένα καλάθι με ρούχα κρεμασμένο πάνω από τη φωτιά. Οι καπνοί όμως τον έκαναν να φταρνιστεί κι 64 έτσι προδόθηκε. Ο απατημένος σύζυγος ήθελε να τον σκοτώσει αλλά ο μυλωνάς τον εμπόδισε (Met.9.24-25). Τότε, δήθεν αηδιασμένη, η «πιστή» γυναίκα αποκαλεί αδιάντροπα τη σύζυγο του βαφέα άπιστη, ντροπή για το γυναικείο φύλο, άξια να καεί ζωντανή. Κατόπιν, προτρέπει τον άνδρα της να κοιμηθεί, αλλά αυτός της ζητά να δειπνήσει.

Έτσι, ο μυλωνάς κάθεται στο τραπέζι, που είχε ετοιμαστεί για το Φιλησίθηρο, και ενώ τρώει, ο Λούκιος, που έχει αγανακτήσει με την υποκρισία της αφεντικίνας του, την εκδικείται πατώντας πάνω στα δάχτυλα του κρυμμένου εραστή της και αναγκάζοντάς τον να φανερωθεί. Ο μυλωνάς ψύχραιμος, βλέποντας το νέο να τρέμει και να έχει χλωμιάσει, τον καθησυχάζει (Met.9.27). Για να τον τιμωρήσει, περνά τη νύχτα μαζί του, ενώ το πρωί βάζει δύο δυνατούς δούλους να τον δείρουν και τον πετά έξω από το σπίτι του. Ακολούθως, διώχνει και τη γυναίκα του. Στη συνέχεια, τα πράγματα παίρνουν άσχημη τροπή για το μυλωνά. Η ακόλαστη σύζυγος καταφεύγει σε μια μάγισσα με σκοπό να συμφιλιωθεί με τον άνδρα της ή να τον εκδικηθεί σκοτώνοντάς τον.

Η μάγισσα, μη καταφέρνοντας να τους επανενώσει, στέλνει εναντίον του το φάντασμα μια γυναίκας που είχε θανατωθεί βίαια. Αυτό, παίρνοντας τη μορφή μιας γυναίκας κατηγορουμένης, επισκέπτεται το μυλωνά, κλείνονται στο δωμάτιό του και ο μυλωνάς αργότερα βρίσκεται απαγχονισμένος (Met.9.30). Την επόμενη μέρα φθάνει από ένα γειτονικό χωριό η κόρη του θρηνώντας. Αν και κανείς δεν της είχε αναγγείλει τη συμφορά, η σκιά του πατέρα της, με τη θηλιά στο λαιμό, παρουσιάστηκε στον ύπνο της και της φανέρωσε τα γεγονότα. Μετά από εννιά μέρες και αφού απέδωσε τις καθιερωμένες τιμές στο νεκρό, πούλησε την περιουσία του πατέρα της, μαζί και το Λούκιο, ο οποίος πέρασε στην υπηρεσία ενός κηπουρού. Η ιστορία λοιπόν της γυναίκας του μυλωνά πλαισιώνει και δύο άλλες αντίστοιχες διηγήσεις απιστίας, αλλά το κεντρικό πρόσωπο παραμένει η ίδια. Είναι αξιοπρόσεκτο πως στο Όνος δεν αναφέρεται καθόλου η σύζυγος του μυλωνά, ενώ και οι ταλαιπωρίες του γαϊδάρου στο μύλο περιγράφονται με εξαιρετική συντομία, χωρίς καμιά παράθεση αντίστοιχων εξιστορήσεων (Όνος 42). Επιπλέον, ο αφέντης του δεν πεθαίνει, αλλά πουλά το Λούκιο, επειδή ο γάιδαρος είχε αδυνατίσει: imageimage» (Όνος 43.1-2). Φαίνεται επομένως πως οι αφηγήσεις αυτές για τις άπιστες συζύγους 65 αποτελούν προσθήκη του Απουλήιου και τις εντάσσουν στο ίδιο πλαίσιο με το εμβόλιμο παραμύθι του Έρωτα και της Ψυχής175 . Το ευτράπελο και ερωτικό περιεχόμενό τους δηλώνει πιθανόν την επίδραση που έχει δεχθεί ο συγγραφέας από λογοτεχνικές συλλογές, όπως τα Μιλησιακά του Αριστείδη από τη Μίλητο, ο οποίος το 2ο αι. π.Χ. ενσωμάτωσε τολμηρές ιστορίες σε ένα αφηγηματικό σύνολο με λογοτεχνικές αξιώσεις, χωρίς όμως να είναι δυνατή η εξακρίβωση της πραγματικής σχέσης του έργου του Απουλήιου με αυτές176 . Σε αυτή την αδυναμία εξάλλου συμβάλλει και το γεγονός πως η άμεση γνώση μας για το έργο του Αριστείδη και του Σισήννα, που τις μετέφρασε στα λατινικά τον 1ο αι. π.Χ., προέρχεται από ένα μόνο απόσπασμα του πρώτου και δέκα του δευτέρου177.

Το τολμηρό τους περιεχόμενο επιβεβαιώνεται και από τον Οβίδιο που δηλώνει πως οι ιστορίες αυτές αποτελούνται από turpis… iocos (Trist. 2.444)178 . Μπορεί όμως να υποστηριχθεί με αρκετή σιγουριά πως άρχιζαν συχνά με έναν τρόπο που θυμίζει το ιδεώδες μυθιστόρημα, υμνώντας την αγνότητα και την αρετή κάποιας συζύγου, διαλύοντας στη συνέχεια με κυνικό τρόπο το μύθο δείχνοντάς την να παραδίδεται στον πρώτο πολιορκητή της τιμής της, όπως συμβαίνει στην ιστορία της Εφεσίας Χήρας στα Σατυρικά του Πετρώνιου (111-112), στην οποία υπονομεύεται σκοπίμως ο συμβατικός έπαινος της αγνείας και της συζυγικής πίστης179 . Η ηρωίδα, μία βαρυπενθούσα χήρα, κλειδώνεται νηστική στη νεκρική κρύπτη του άνδρα της. Ένας στρατιώτης που φρουρούσε τα πτώματα κάποιων σταυρωμένων ληστών την παρηγορεί, την πολιορκεί ερωτικά και η χήρα ενδίδει. Όταν ο εραστής της ετοιμάζεται να αυτοκτονήσει, επειδή ένα από τα πτώματα που είχε υπό την επίβλεψή του εξαφανίζεται, η χήρα τού προσφέρει το σώμα του συζύγου της να το δέσει πάνω στον άδειο σταυρό.

Το δίδαγμα είναι πως κανενός η τιμή και καμιάς η αρετή δεν είναι απόρθητη180. Βέβαια, η γυναίκα του μυλωνά είναι εξαρχής διεφθαρμένη και απλώς εμφανίζεται με το προσωπείο της pudica uxor. Παρόλα αυτά, η αναζήτηση των λογοτεχνικών καταβολών και της ιστορίας της μοιχαλίδας συζύγου του μυλωνά εκκινεί από το ομηρικό έπος. Αρχικά, η τεχνική των εγκιβωτισμών ανάγεται στον Όμηρο, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στην 175 Harrison (2006) 23. 176 Bechtle (1995) 106. 177 Για μια αναλυτική εξέταση της σχέσης των μυθιστοριών του Απουλήιου και του Πετρώνιου με τις μιλησιακές διηγήσεις βλ. Walsh (2000) 34-43. 178 Harrison (2006) 26. 179 Hägg (1992) 230. 180 Walsh (2000) 39. 66 ομιλία του Αγαμέμνονα στην Ιλιάδα ( Ιλ. 19. 90εξξ), και βέβαια στην εξιστόρηση των περιπετειών του Οδυσσέα, όταν βρισκόταν στο νησί των Φαιάκων181. Ακόμη, το παραμυθικό μοτίβο της αναπάντεχης επιστροφής του συζύγου, άλλοτε μεταμφιεσμένου κι άλλοτε όχι, εντοπίζεται αρχετυπικά στην Οδύσσεια182.

Επίσης, ο Απουλήιος επιστρατεύει, με διάθεση παρωδίας, το επικό ύφος, για να περιγράψει τη στιγμή του ερχομού του εραστή («Sol ipsum qui dem delapsus Oceanum subterrenas orbis plagas inluminabat…» Met.9. 22.5), καθώς και την εξευτελιστική εκδίωξή του («Sed cum primum rota solis lucida diem peperit…» Met.9.28.2)183 . Κυρίως όμως, η προσοχή του αναγνώστη στρέφεται στα ομηρικά έργα ήδη από το κεφ. 9.13, όπου ο Λούκιος παραβάλλει τον εαυτό του με τον Οδυσσέα και αποκαλεί τον Όμηρο θεϊκό δημιουργό (divinus auctor) 184: «Nec inmerito priscae poeticae diuinus auctor apud Graios…. Nam et ipse gratas gratias asino meo memini, quod me suo celatum tegmine uariisque fortunis exercitatum, etsi minus prudentem, multiscium reddidit.» (Met.9. 13.4-5). Στη συνέχεια, όπως διηγείται η ηλικιωμένη υπηρέτρια, η γυναίκα που υποκύπτει στη γοητεία του Φιλησίθηρου ονομάζεται Αρετή, ένα όνομα όχι μόνο απλώς ειρωνικά ακατάλληλο για μια μοιχαλίδα, αλλά και μια υπόμνηση στη βασίλισσα των Φαιάκων και σύζυγο του Αλκίνοου, την Αρήτη, ένα υπόδειγμα γυναικείας αρετής185 . Από την άλλη, οι οδηγίες που δίνει ο Βάρβαρος στον υπηρέτη του, Μύρμηκα, για να προσέχει τη γυναίκα του (Met. 9.17), θυμίζουν όσα λέει ο Νέστορας για το φύλακα που άφησε ο Αγαμέμνονας στην Κλυταιμνήστρα:

image

(Οδ. 3.262-72) Η Αρετή λοιπόν και ο εραστής της Φιλησίθηρος μοιάζουν κακέκτυπα του ζεύγους Κλυταιμνήστρας και Αίγισθου. Ο Φιλησίθηρος, κυνηγός της ηδονής, όπως και ο Αίγισθος, αντιπαραβάλλονται με τους ενεργητικούς Βάρβαρο και Αγαμέμνονα. Η Αρετή, ωστόσο, δεν πληροί όλες τις προϋποθέσεις του ρόλου της ως Κλυταιμνήστρας. Η σύζυγος του Αγαμέμνονα, απρόθυμη στην αρχή, όπως και η Αρετή, να διαπράξει μοιχεία, αντιτίθεται έντονα με τη γυναίκα του μυλωνά που ανυπομονεί να τον απατήσει. Στο τέλος όμως, η Κλυταιμνήστρα εκδικείται τον άνδρα της σχεδιάζοντας τη δολοφονία του, όπως και η γυναίκα του μυλωνά συμβάλλει στο θάνατό του186 .

Σε μεγάλο βαθμό είναι παρόν και το βιργιλιανό έπος. Η εμφάνιση του νεκρού μυλωνά στο όνειρο της κόρης του (Met.9.31) θυμίζει την αντίστοιχη παρουσία του Συχαίου στον ύπνο της Διδώς, στην οποία αποκαλύπτει τη δολοφονία του από τον αδερφό της (Aen. 1.353-57). Οι παραλληλισμοί με το Βιργίλιο δε στηρίζονται όμως τόσο στις λεκτικές ομοιότητες όσο στη διακωμώδηση αυτής της τακτικής των επικών ποιητών να διηγείται ένας νεκρός τα τραγικά συμβάντα187 .Με ανάλογο τρόπο, ορισμένες ενέργειες της γυναίκας του μυλωνά παραπέμπουν στην ηρωίδα του Βιργιλίου, τη Διδώ. Ταυτόχρονα, ο Απουλήιος αναμένει από τον lector doctus να αναγνωρίσει πέρα από τον υπαινιγμό, και τη διαφορά, όπως και την ανωτερότητα της Διδώς. Έτσι, «τηρώντας ανομολόγητο το πάθος της» (taciti uulneris Met. 9.26), η γυναίκα του μυλωνά θυμίζει την Καρχηδόνια βασίλισσα: tacitum vivit sub pectore volnus (Aen. 4.67). Μπροστά ωστόσο στην αξιοπρέπεια της ερωτευμένης βασίλισσας τονίζεται αντιστρόφως η ακολασία της μοιχαλίδας188. Παρόμοια, η σκληρότητα με την οποία επιθυμεί να τιμωρήσει τον άνδρα της, ώστε ή να τη δεχθεί πίσω ή να απαλλαγεί από αυτόν με το θάνατό του (uel…conciliari marito uel… uiolenter eius expugnari spiritum Met. 9.29), αντιπαραβάλλεται με τη θέληση της Διδώς να ξανακερδίσει τον εραστή της ή τουλάχιστον να απελευθερωθεί από τα δεσμά του έρωτά της γι’ αυτόν (inueni, germana, uiam (gratare sorori)/ quae mihi reddat eum uel eo me soluat amantem Aen. 4.478-9)189 .  (ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

175 Harrison (2006) 23.

176 Bechtle (1995) 106.

177 Για μια αναλυτική εξέταση της σχέσης των μυθιστοριών του Απουλήιου και του Πετρώνιου με τις μιλησιακές διηγήσεις βλ. Walsh (2000) 34-43.

178 Harrison (2006) 26.

179 Hägg (1992) 230.

180 Walsh (2000) 39

181 Ferguson (1961) 70.

182 Lateiner (2000) 316.

183 Hiijmans et al. (1995) 200, 244.

184 Για τη συσχέτιση του Λούκιου με τον Οδυσσέα βλ. Harrison (1990) 193

185 Hiijmans (1978) 111, Hiijmans et al. (1995) 160.

186 Harrison (2006) 31

187 Finkelpearl (2001) 55.

188 Hiijmans et al. (1995) 228.

189 Hiijmans et al. (1995) 252.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s