Η ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ ΡΩΜΑΙΚΩΝ ΦΡΑΤΟΡΙΩΝ (B)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 1/04/15)

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ A’
ΠΑΡΑΚΜΗ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

1.0 πρώτος εμφύλιος πόλεμος του Ανδρόνικου Β’ και Ανδρόνικου Γ’.

Την τελική πτώση της αυτοκρατορίας την προετοίμασαν οι εμφύλιες  διαμάχες και συγκρούσεις οι οποίες αποδυνάμωσαν και απονεύρωσαν τον  κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό ιστό του Βυζαντινού Κράτους.
Την πρώτη φάση των εμφυλίων πολέμων καλύπτουν οι συγκρούσεις μεταξύ  του Ανδρόνικου Β’ και του Ανδρόνικου Γ’ (1321-1328). Τον Μιχαήλ  Η’ διαδέχθηκε στο θρόνο ο Ανδρόνικος Β’ (1282-1328), ο οποίος επιδεικνύοντας  εύνοια προς τους μεγάλους γαιοκτήμονες μείωσε τους οικονομικούς πόρους  της αυτοκρατορίας, προκαλώντας έτσι οξύ οικονομικό πρόβλημα.
Στον εξωτερικό τομέα, εκείνη την περίοδο, συνετελείτο η Βενετο-Γενου-
ατική ρήξη, γεγονός που οδήγησε στην εκτράχυνση των σχέσεων Βυζαντίου  – Βενετίας λόγω της φιλογενουατικής στάσης του Ανδρόνικου. Η αυτοκρατορία  όμως, που δεν διέθετε στόλο, αναγκάσθηκε με συνθήκη να αναγνωρίσει  τα παλαιά εμπορικά προνόμια των Βενετών (1302). Οι Γενουάτες από την  άλλη πλευρά κατέλαβαν την Χίο το 1304.
Στο μεταξύ οι Τούρκοι από την Ανατολή είχαν κατορθώσει να εισέλθουν  στη Μ. Ασία προκαλώντας οξύτατα προβλήματα, αναγκάζοντας τον αυτοκράτορα  να συμμαχήσει με τους Καταλανούς για να αντιμετωπίσει τον εξ  Ανατολών κίνδυνο. Οι Καταλανοί πέτυχαν να διαλύσουν τους Οθωμανούς  Τούρκους που πολιορκούσαν την Φιλαδέλφεια (1304)1 2 , αλλά όπως συνήθως  γινόταν σ’ αυτές τις περιπτώσεις, οι Καταλανοί με την σειρά τους άρχισαν  ανελέητες λεηλασίες. Το 1308 εισβάλλουν στη Θεσσαλία και το 1311  θέτουν τέρμα στη φραγκική κυριαρχία Αθηνών και Θηβών, αφού νίκησαν τον
δούκα των Αθηνών. Το 1310 συνομολογείται Βυζαντινο-Βενετική συνθήκη,
ενώ ταυτοχρόνως αποκαθίσταντο οι σχέσεις της αυτοκρατορίας με την Σερβία.
Στην Πελοπόννησο η βυζαντινή κυριαρχία σταθεροποιούσε τις δυνάμεις  της έναντι των Φράγκων (1308-1316), ενώ η Θεσσαλία προσαρτήθηκε στην  αυτοκρατορία μαζί μ’ ένα μεγάλο μέρος της Ηπείρου (1318)1 3 .
Την γενική όμως βελτίωση της εικόνας της αυτοκρατορίας έπληξε η έριδα  των δύο Ανδρονίκων όπως και προηγουμένως τονίσθηκε. Ο γιος του Μιχαήλ Θ’ Ανδρόνικος Γ’, ήταν ο αγαπημένος εγγονός του Ανδρόνικου Β’, και  από νωρίς είχε ανακηρυχθεί συναυτοκράτορας. Λόγω όμως της ανάρμοστης  συμπεριφοράς του προκάλεσε την δυσαρέσκεια του παππού του Ανδρόνικου  Β’. Ο Ανδρόνικος Β’ πήρε την απόφαση να αποπέμψει τον εγγονό του και να  του στερήσει κάθε δικαίωμα νόμιμης διαδοχής. Για να αντιδράσει σε μια τέτοια  δυσάρεστη εξέλιξη ο Ανδρόνικος Γ’ κινητοποίησε τους ισχυρούς του φίλους,μεταξύ των οποίων οι αξιολογότεροι ήσαν ο Ιωάννης Καντακουζηνός,
ο Συργιάννης, ο Θεόδωρος Συναδηνός, ο Αλέξιος Απόκαυκος κ.ά. Το 1321 η  ρήξη των δύο Ανδρόνικων πήρε την μορφή εμφύλιου πολέμου. Ο Ανδρόνικος  Γ’ μαζί με τους ομοϊδεάτες του, επαναστατώντας ανάγκασαν τον Ανδρόνικο  Β’ να αναγνωρίσει τον εγγονό του ως αυτοκράτορα και να του παραχωρήσει  τη Θράκη και περιοχές της Μακεδονίας. Η συμφωνία όμως κράτησε ελάχιστο  χρόνο1 4 .

Η σύγκρουση τελικά έληξε με ειρήνη και στις 2 Φεβρουαρίου  1325 ο Ανδρόνικος Γ’ στέφθηκε συναυτοκράτορας. Την έκβαση της εμφύλιας  διαμάχης έκρινε το γεγονός ότι οι υποστηρικτές του νεαρού Ανδρόνικου εκμεταλλεύτηκαν  την δυσαρέσκεια των επαρχιωτών, που είχε προκληθεί εξαιτίας  της βαριάς φορολογίας. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ο Ανδρόνικος Β’ κάτω  από την πίεση της οικονομικής ανάγκης, είχε αναγκασθεί να υιοθετήσει δραστικά  αλλά αντιδημοτικά οικονομικά μέτρα. 0 Ανδρόνικος Γ’ όμως από την  θέση της ασφαλούς αντιπολιτεύσεως και όχι από την δύσκολη θέση της διαχειρίσεως  της εξουσίας, μπορούσε να υπόσχεται αφειδώς οικονομικά προνόμια  και κίνητρα, όπως τις πολυσυζητημένες φορολογικές απαλλαγές, γεγονός  που τον κατέστησε λαοπρόβλητο ηγέτη με κοινωνικά ερείσματα. Αρκεί  μόνο να υπογραμμίσουμε το γεγονός της βίαιης αντίδρασης του λαού της  Θεσσαλονίκης στη διαταγή του Ανδρόνικου Β’ προς το δεσπότη Κωνσταντίνο  να συλλάβει τους επιφανέστερους Θεσσαλονικείς οπαδούς του εγγονού  του, με την κατηγορία της συνωμοσίας. 0 λαός πολιόρκησε το ανάκτορο του  δεσπότου Κωνσταντίνου, λεηλάτησε τα σπίτια των πλουσίων οπαδών του  Ανδρόνικου Β’ και τους ίδιους τους φυλάκισαν ή τους σκότωσαν. Εκείνη την περίοδο προσχώρησαν στις γραμμές του Ανδρόνικου Γ’ ο αρχιεπίσκοπος
Θεσσαλονίκης Ιερεμίας και ο ηγούμενος της Μονής της Μεγίστης Λαύρας
στο Άγιο Όρος Γεράσιμος15. Ταυτόχρονα προσχώρησε η Λήμνος και πολλά
άλλα νησιά.
Ο εμφύλιος αυτός πόλεμος είχε αναμφίβολα μεγάλο αντίκτυπο τόσο  στις εσωτερικές όσο και στις εξωτερικές πολιτικές υποθέσεις. Η εμπόλεμη  κατάσταση και οι μετακινήσεις των στρατευμάτων παρεμπόδιζαν την ανάπτυξη  της γεωργίας και την εξέλικη της οικονομικής ζωής. Η κεντρική εξουσία  υπονομευόταν16, επήλθε διάσπαση στη δομή του κράτους. Στον εξωτερικό  τομέα ο εμφύλιος πόλεμος επέτρεψε στους Βούλγαρους να κινηθούν  νοτιότερα καταλαμβάνοντας τη Φιλιππούπολη και άλλες πόλεις. Οι Μογ-
γόλοι λεηλατούσαν επίσης τη Θράκη και οι Τούρκοι συνέχιζαν ανενόχλητοι  τις κατακτήσεις στη Μ. Ασία με την άλωση της Προύσσας (1326). Οι Βυζαντινοί  αντέδρασαν προσπαθώντας να ανακαταλάβουν τις περιοχές που είχαν   χάσει στα Βαλκάνια και να απωθήσουν τους Μογγόλους. Στο διάστημα μάλιστα  που είχε επιτευχθεί η προσωρινή συμφιλίωση των δύο Ανδρόνικων οι  Βυζαντινοί πέτυχαν να απαντήσουν ικανοποιητικά στις βουλγαρικές επιδιώξεις,ανακαταλαμβάνοντας τη Φιλιππούπολη και πετυχαίνοντας ταυτόχρονα    – μετά το θάνατο του τσάρου της Βουλγαρίας Tertev – την προσχώρηση  πολλών πόλεων από τη Μεσημβρία μέχρι τη Στίλβνο.
Ο εμφύλιος πόλεμος έδωσε την ευκαιρία στους Σέρβους, (τους οποίους  θα δούμε να αναμειγνύονται και στα γεγονότα του κινήματος των Ζηλωτών),
αλλά και στους Βουλγάρους, όπως είδαμε, να εμπλακούν στην εμφύλια  διαμάχη. Οι Σέρβοι συμμάχησαν με τον Ανδρόνικο Β’, οι δέ Βούλγαροι  με τον Ανδρόνικο Γ’. Οι Βούλγαροι πήραν μάλιστα ενεργό μέρος και  λεηλάτησαν την περιουσία του πρωτοβεστιαρίου Ανδρόνικου Παλαιολόγου  στη Βέρροια, και κατέλαβαν εξ ονόματος του Ανδρόνικου Γ’ την Αχρίδα17.
Είναι αυτονόητο το γεγονός ότι το Βυζάντιο διανύει μιά περίοδο ένδειας  και  τρομακτικής εξαθλιώσεως των κατωτέρων κοινωνικών τάξεων. Η έκδηλη  ανασφάλεια που επικρατεί αυξάνει την τάση των μελών της άρχουσας τάξης  για κερδοσκοπία που διευρύνει ακόμη περισσότερο τη διαφορά των οικονομικά  εύρωστων με τους οικονομικά εξαθλιωμένους. Η οικονομική καχεξία είχε  διαφθείρει τη διοίκηση και τη δικαιοσύνη. Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις  των Ανδρόνικων Β’ και Γ’ δεν θεράπευσαν την κατάσταση, γιατί και οι “καθολικοί  κριταί” (σώμα ανώτατων δικαστικών) παρασύρθηκαν από τη νοοτροπία  της διαφθοράς της εποχής τους, γεγονός που ενίσχυσε το κύρος των
κληρικών μελών των δικαστηρίων18.
Η οριστική λήξη του εμφυλίου πολέμου επήλθε μετά τη μάχη του Μαυ-
ροπόταμου στην οποία αναδείχθηκαν νικητές ο Ανδρόνικος Γ’ Παλαιολόγος  και οι συνεργάτες του. Έτσι ο Ανδρόνικος Γ’ και η ομάδα του ανέλαβαν ολοκληρωτικά τη διακυβέρνηση της αυτοκρατορίας. Στις 24 Μαΐου 1328 ο Ανδρόνικος Γ” εισήλθε θριαμβευτής στην Κωνσταντινούπολη. Η βασιλεία του  (1328-1341) υπήρξε θετική, ενεργητική και αποφασιστική. Τη διοίκηση  της αυτοκρατορίας ανέλαβε ουσιαστικά ο μέγας δομέστικος Ιωάννης Καντακουζηνός,μιά ισχυρή πολιτική προσωπικότητα που διακρίθηκε από την περίοδο  των εμφυλίων συγκρούσεων19. Αλλά τα προβλήματα ήσαν μόνιμα και  σημαντικά. Ο κίνδυνος των Τούρκων, των Σέρβων, των Βουλγάρων επιβάρυναν  την ήδη εξουθενωμένη οικονομία του Βυζαντίου.

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό  της εξωτερικής καταστάσεως την εποχή εκείνη, είναι η προέλαση  των Οθωμανών στη Μικρά Ασία και των Σέρβων στη Μακεδονία. Η ήττα που  επέβαλαν οι Σέρβοι στους Βουλγάρους στο Βελεβούσδιο το 1330 είχε μακροπρόθεσμες  συνέπειες στα Βαλκάνια και στο Βυζάντιο. Θεμελιώθηκε η
σερβική κυριαρχία στη περιοχή η οποία θα αναλάβει και πρωταγωνιστικό
ρόλο στη δεύτερη φάση των εμφυλίων συγκρούσεων, στη Θεσσαλονίκη, κατά
την διάρκεια του κινήματος των Ζηλωτών. Οι εξελίξεις αυτές θα πραγματοποιηθούν
κάτω από την ηγεσία του Σέρβου μονάρχη Στέφανου Δουσάν   (1331-1355)2 0 , ο οποίος θα βρεί την ευκαιρία για κατακτήσεις στη Βυζαντινή  Αυτοκρατορία. Οι Βούλγαροι από την άλλη πλευρά κατάφεραν να ξανακερδίσουν  τις πόλεις που είχε καταλάβει ο Ανδρόνικος και να σιγουρέψουν  τα σύνορα τους με συνθήκη (1322).
Και ενώ η δυτική και κεντρική Μακεδονία έπεφτε στα χέρια των Σέρβων  – μόνο η Θεσσαλονίκη αντιστάθηκε επιτυχώς – και ο Δουσάν έκλεινε με το  Βυζάντιο συνθήκη ειρήνης για να κατοχυρώσει τις κατακτημένες πόλεις,στην Ανατολή ο Ανδρόνικος Γ’ και ο Ιωάννης Καντακουζηνός έδιναν νέα μάχη  για να απωθήσουν την καταθλιπτική δύναμη των Τούρκων. Το 1329 νικήθηκαν  στη Νίκαια από τους Οθωμανούς. Το 1331 τα ελάχιστα βυζαντινά  στρατεύματα δεν μπόρεσαν να αντιδράσουν στην κατάληψη της Νίκαιας από  τους Οθωμανούς. Το ίδιο γίνεται το 1337 στη Νικομήδεια και, όταν κατακτήθηκαν  οι ακτές της Βιθυνίας, οι Οθωμανοί συνέχισαν τις επιθέσεις τους
στις ευρωπαϊκές ακτές της αυτοκρατορίας που τις είχαν αρχίσει από το  13212 1 .
Παρ’ όλες αυτές τις δυσάρεστες εξελίξεις, το Βυζαντινό Κράτος είχε να  επιδείξει μερικές μικρές επιτυχίες, οι οποίες οφείλονταν στις διπλωματικές  ενέργειες του Ιωάννη Καντακουζηνού. Χαρακτηριστικό της πολιτικής του  μεγάλου δομέστικου ήταν η συνεργασία του με τους μικρούς εμίρηδες της  Μ. Ασίας, με άλλα λόγια τους Σελτζούκους Τούρκους, που και αυτοί απειλούνταν  από τους Οσμανλίδες (Οθωμανούς) και τους Λατίνους. Χάρη σ’ αυτή  τη συνεργασία η αυτοκρατορία θα ελευθερωθεί από την εκμετάλλευση  των Γενουατών και θα ανακτήσει τη ναυτική και οικονομική της ανεξαρτησία.
Θα κατορθώσει έτσι να ανακτήσει τη Χίο, να πετύχει επικυριαρχία στη  Φώκαια και να προστατεύσει τη Λέσβο από φραγκική απόπειρα κατάκτησης  της. Η προσάρτηση της Χίου, της Θεσσαλίας και της Ηπείρου ενίσχυσε την   αυτοκρατορία πολιτικά και οικονομικά. Αρκεί να σκεφθεί κανείς ότι οι ετήσιες  οικονομικές απώλειες του Βυζαντίου από τη φορολογική απαλλαγή της  Χίου ανέρχονταν στο ποσό των 200.000 χρυσών νομισμάτων22.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

12. Βλ. Φειδά, Βυζάντιο, Βίος, Θεσμοί, Κοινωνία, Τέχνη, Αθήναι 1985, σ. 101.
13. ό.π., σ. 102.
14. ό. π. Βλ. επίσης Γιάννη Καραγιαννόπουλου, Το Βυζαντινό Κράτος, Β’, εκδ. Ερμής, σ.174.

15. Λ. Μαυρομμάτη, Οι πρώτοι Παλαιολόγοι, προβλήματα πολιτικής πρακτικής χαι
ιδεολογίας, Αθήνα 1983, σ. 66.1. Καντακουζηνού, C.S.H.B. Ιστορία, Ι, σ. 149.
16. G. Ostrogorsky, “Οι Παλαιολόγοι”, εις Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ, μετάφραση Σαούλ, εχδ. Μέλισσα 1979, τ. 1, σ. 272. Σχετικά
με τις εμφύλιες διαμάχες των Ανδρόνικων βλ. Νικολάϊ Τοντόρωφ, Η Βαλκανική διάσταση της  επανάστασης του 1821, η περίπτωση των Βουλγάρων, εκδ. Gutenberg 1982, σ. σ. 37-40.

17. Λ. Μαυρομμάτη, ό.π., σ. 74. Καντακουζηνού Ι, σ. 277. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 273.
Για την εξωτερική πολιτική του Βυζαντίου κατά την διάρκεια της βασιλείας των Ανδρόνικων,βλ. Vasiliev, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας 324-1453, εκδ. Μπεργαδή, σ. 749ε.Επίσης βλ. Φειδά, ό.π., σ. 101ε.
18.Βλ.Φειδά,ό.π.,σ. 103.

19. Σχετικά με την οικογένεια του Καντακουζηνού, βλ. D. Nicol, “The byzantine family of
Cantacuzenus”, Dumbarton Oaks Studies 11 (1968) 28-38. Για τον Ι. Καντακουζηνό βλ. επίσης  D. Nicol, Βιογραφικό Λεξικό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, εκδ. Ελληνική Ευρωεκδοτική, σ.164, επίσης Wolfgang Buchwald, Armin Hohlweg, Otto Printz, Tusculum – Λεξιχόν Ελλήνων  καί Λατίνων συγγραφέων της Αρχαιότητος και του Μεσαίωνος, εκδ. Φουρλάς, Αθήνα 1993,σ.σ. 245,246. Ο Ι. Καντακουζηνός θα αναδειχθεί σε ακόμη πιο σημαντική προσωπικότητα τα μετέπειτα χρόνια της Ζηλωτικής αναταραχής. “Μολονότι ο Καντακουζηνός ήταν φίλος των  ησυχαστών και αντίπαλος των ζηλωτών, κρίνεται ως αντικειμενικός στην έκθεση των  συμβάντων, που σχετίζονται με το κίνημα των ζηλωτών”. Ν. Ματσούκα, Ιστορία της  Βυζαντινής Φιλοσοφίας. Εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 173. Η αντικειμενικότητα του  αυτή, στην καταγραφή των ιστορικών γεγονότων δεν περιορίζεται ασφαλώς μόνο στα χρόνια
της Ζηλωτικής Επαναστάσεως, αλλά διαπερνά και άλλες κρίσιμες χρονικές περιόδους της  Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Δίκαια λοιπόν ο Β. Τατάκης γράφει: “Μεταξύ των πολυάριθμων  οπαδών του Παλαμά, διαπρεπέστερος είναι αναμφίβολα ο αυτοκράτορας Ι. Καντακουζηνός  Θεολόγος, απ’ τους καλυτέρους ιστορικούς στο Βυζάντιο”. Β. Τατάκη, Η Βυζαντινή  Φιλοσοφία, Αθήνα 1977, σ. 256.

20. Για τον Στέφανο Δουσάν βλ. L. Mavromati, La fondation de Γ Empire Serbe le Krali
Milutin, Κέντρο Βυζαντινών Ερευνών, Θεσσαλονίκη 1978, σ.σ. 82, 83.
21. G. Ostrogorsky, ό.π., σ. 274. Βλ. Φειδά, ό.π., σ. 103. Για την κατάσταση του
Βυζαντίου την περίοδο 1328-41 βλ. D. Nicol, The Last centuries of Byzantium 1261-1453,
London, σ. 172 ε. Γ. Καραγιαννόπουλου, Το Βυζαντινό Κράτος Β’, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1985,σ. 175.

22. Λ. Μαυρομμάτη, ό.π., σ. 80.

 

Διδακτορική διατριβή που υποβλήθηκε  στο Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας Α.Π.Θ.
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1995

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

One Response to Η ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ ΡΩΜΑΙΚΩΝ ΦΡΑΤΟΡΙΩΝ (B)

  1. Is it Greece! Love Athens.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s