PERI NOMEES TOU HELIOU KAI TEES S-ELLEENEES


Τα “ηλιοσεληνάτα” νομίσματα και ο Αγιος Γεώργιος ο Ξιφηφόρος

apodulu.jpg (13868 bytes)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Η περίεργη μοίρα πολλών αρχαίωνιερών συμβόλων

Η ιστορία τών ιερών συμβόλων, οπού η καλλιτεχνική φύση τού ανθρώπου εδημιούργησε, είναι μακρά και περίπλοκη. Έπαθαν πολλά τα σπουδαία γεωμετρικά ιδίως σύμβολα από την ώρα που γεννήθηκαν. Ιερά σύμβολα εστιγμάτισαν κι εχρωμάτισαν ολόκληρες ιστορικές εποχές και πολιτισμούς, που είτε αυτοί πρώτοι τα παρήγαγαν ή τα υιοθέτησαν εκ τών υπαρχόντων δοκιμάζοντας νέους συνδυασμούς. Φιλόδοξοι άρχοντες, λαοπρόβλητοι ηγέτες, μεγαλόπρεποι αυτοκράτορες, σεβάσμιοι ιερείς αλλά και πολλές ομάδες επαναστατών κατεσκεύασαν νέα σύμβολα ή επανέφεραν γνωστά και έγκυρα από το παρελθόν, για να οριοθετήσουν τη νέα εποχή που αυτοί οραματίζοντο. Ενώ, παράφρονες τύραννοι συχνά υιοθετούσαν και υιοθετούν ακόμη διάφορα, συμπαθή προς αυτούς κατά περίεργο τρόπο, αρχαία σύμβολα μεγάλης αξίας και τα εκχυδαΐζουν με τις πράξεις των τόσο πολύ, ώστε να γίνονται πλέον μισητά υπό τών κυβερνουμένων και ελάχιστοι μόνο ν’ αναγνωρίζουν την προϊστορία και την αληθινή σημασία των. Εκατομμύρια ανθρώπων αντικρύζοντας, λ.χ., το αρχαίο ανατολικό σύμβολο τού αγκυλωτού σταυρού φέρνουν καταρχήν ή αποκλειστικώς στη σκέψη των τα φρικτά κατορθώματα τού ανισόρροπου εθνικοσοσιαλιστή Αδόλφου και τών ψύχραιμων καιροσκόπων υποστηρικτών του στη μεσοπολεμική Γερμανία! Αλλά τα αρχαία ιερά σύμβολα εκδικούνται τους υβριστές των, αφού είναι μακροβιώτερα. Τα πλείστα συμβολικά σημεία επιβιώνουν πολύ περισσότερο τών αντιστοίχων πολιτισμών και συνεχίζουν αλλού και με παρομοίους συμβολισμούς μια νέα ζωή. Αυτή ‘ναι η μοίρα των: να προσδένονται, παρά την παγκοσμιότητα και τη διαχρονικότητά των, σε μίαν εποχή, σε έναν ωρισμένο τόπο και ένα πολίτευμα, δόγμα ή θρήσκευμα. Η συγκεκριμένη επιλογή αυτή τού συμβόλου είναι το πλέον κρίσιμο βήμα στην πορεία ενός ηγέτη με απήχηση στις λαϊκές μάζες. Ευάριθμα τα παραδείγματα. Προτείνοντας, π.χ., το ηλιακό σημείο τού σταυρού ο διορατικός Μέγας Κωνσταντίνος ανεκαίνισε διά τών καταπιεσμένων αλλά κοινωνικώς ανερχομένων χριστιανών τον αρχαίο ρωμαϊκό κόσμο, τον έστρεψε προς την ελληνόφωνη Ανατολή και τον έρριξε σε νέα τροχιά χωρίς επιστροφή στα προηγούμενα ρωμαϊκά ήθη. Είναι, βεβαίως, απολύτως σεβαστή η αναγκαιότης υιοθετήσεως αρχαίων συμβόλων από μέρους τών νέων ηγετών και τών διαμορφουμένων κρατών, αρκεί να υπάρχει σεβασμός προς αυτά και προς ό,τι ενδεχομένως αντιπροσωπεύουν ακόμη στην παράδοση άλλων λαών. Δεν μάς προσβάλλουν οι Σκοπιανοί με την επιθυμία των να έχουν τον δεκαεξάκτινον αστέρα τών αρχαίων Μακεδόνων βασιλέων επάνω στη νέα σημαία τού δικού των κράτους (τελικώς έκοψαν τις οκτώ από τις δεκαέξι ακτίνες τής πρώτης των σημαίας, μετά τη διεθνή πολιτική πίεση). Έχουν και αυτοί μερίδιο (λόγω γεωγραφικής θέσεως), έστω μικρό, από την οικουμενική κληρονομιά τών Μακεδόνων. Αντιθέτως, τιμά ιδιαιτέρως τους Έλληνες το γεγονός, ότι Σλαύοι και Ιλλυριοί στην καταγωγή των, με ένα τεχνητό βουλγαρογενές ιδίωμα στη γλώσσα των, αναμεμιγμένοι όλοι μαζύ στο κράτος τών Σκοπίων (ΠΓΔΜ) αναζητούν οι κάτοικοί του την αυτοδικαίωσή των στη νομιζομένη συγγένεια προς το αρχαίο βόρειο ελληνικό φύλο τών Μακεδόνων. Αυτά είναι κατανοητά, αρκεί να μη φθάνουν εις το άλλο άκρο τών διεκδικήσεων. (Ας όψεται ο στρατάρχης Τίτο με τα ιστορικώς και πονηρά τεχνάσματά του, που θα πληρώνουν επί πολλές δεκαετίες ακόμη οι λαοί τής βορειοδυτικής χερσονήσου τού Αίμου!

Απόδειξη ο διαμελισμός τής Γιουγκοσλαυΐας, που επεβλήθη στο βορρά – στην Κροατία, τη Σλοβενία και ιδίως στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη – και συνεχίζεται με τα τραγικά γεγονότα τού προσβλητικού για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και τους Ευρωπαίους πολίτες πολέμου στο Κοσσυφοπέδιο και τα Μετόχια.) Ενοχλούν οι Σκοπιανοί, όταν σκοπίμως λέγουν – ή τουλάχιστον έλεγαν μέχρι πρότινος – εκείνες τις ανοησίες περί αλυτρωτισμού και απελευθερώσεως τών “υπολοίπων”, δήθεν υποδούλων στον ζυγό τού Ελληνικού Κράτους, “ομοεθνών” τους (ωσάν να ήσαν ποτέ ενιαίον έθνος οι Σκοπιανοί) “Μακεδόνων”. Μήτε μάς προσβάλλουν οι άλλοτε Οθωμανοί και νύν Μουσουλμάνοι, που παρέλαβαν τον υπάρχοντα και στις αρχαίες ελληνικές και ελληνιστικές χώρες ιερό μηνίσκο με τον αστέρα στο κέντρο του και τον κατέστησαν σύμβολο τής δικής των κυριαρχίας, μισητό στους υποδούλους κατά το παρελθόν λαούς τών Βαλκανίων. Αρκεί η συλλογική μνήμη τών λαών και η οξυμένη τών λογίων να έχει τόση χωρητικότητα, ώστε να γνωρίζει την καταγωγή και τη σημασία τών εν χρήσει αρχαίων συμβόλων και ν’ αναγνωρίζει τους απείρους δεσμούς ανάμεσα στους γειτονικούς λαούς.
michael.jpg (17590 bytes)

Δίχως την παραμικρή πρόθεση να προσβάλλομε οιαδήποτε σημαία συγχρόνου κράτους, ας πούμε, προκειμένου περί τού συμβολικού συμπλέγματος τού μηνίσκου με τον περιεχόμενον αστέρα, ότι το οθωμανικό και μουσουλμανικό τούτο εθνόσημο είναι περισσότερο ελληνικό απ’ όσο μπορεί κανείς εκ τής νεωτέρας ιστορίας να υποψιασθεί. Εννοείται, ότι και οι Έλληνες δεν το ευφηύραν αλλά το παρέλαβαν από άλλους προγενεστέρους λαούς τής Μέσης Ανατολής και τής Ανατολικής Μεσογείου.

Θα μπορούσε να λεχθεί, ότι η γνωστή οθωμανική “ημισέληνος” είναι πολεμικώ δικαιώματι παραλαβή τής βυζαντινής “ημισελήνου”. Ας προσθέσομε, πως όχι μόνον η σημερινή Τουρκία αλλά και μερικά υποτελή ή μη κατά το παρελθόν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μουσουλμανικά κράτη, όπως το παληό Βασίλειο τής Αιγύπτου, η Λιβύη, η Αλγερία, η Τυνησία, το Πακιστάν, κ.ά., έχουν ως σημαία των, σε διάφορες παραλλαγές, τον μηνίσκο τής σελήνης, στο κοίλον τού οποίου περιέχεται πεντάκτινος αστέρας. Μάλλον, ο Σελτζούκος Αλαεντίν και ο Οθωμανός Ερτογρούλ έθεσαν πρώτοι ως έμβλημα τών Μουσουλμάνων υπηκόων τους τον μηνίσκο, που παρετήρησαν επάνω σε βυζαντινής εποχής νομίσματα. Για ν’ ακριβολογήσομε, έως τής αρχής τού 19ου αιώνος τουρκικό εθνόσημο ήτο μόνον η “ημισέληνος”. Έπειτα, έναν οκτάκτινον αστέρα στο εσωτερικό τού μηνίσκου, ακριβώς όπως ήσαν αρχαίες ελληνικές παραστάσεις ή σχέδια σε ελληνιστικά και κυρίως σε βυζαντινά νομίσματα (προσιτά περισσότερο στους Οθωμανούς σοφούς) προσέθεσε ο σουλτάνος Σελίμ ο Γ΄ (1789-1808), ενώ ο μεταρρυθμιστής σουλτάνος Αβδούλ Μετζίτ (1840-1861) μετέτρεψε τον αστέρα σε πεντάκτινο και έτσι παραμένει. Οι σημερινοί πιστοί τού Μωάμεθ βλέπουνε στην πρώην ελληνιστική και βυζαντινήν “ημισέληνο” το πλέον οικείο και σεβαστό σύμβολο τής θρησκείας και τής κρατικής υποστάσεώς των. Αλλά και οι γειτονικοί Ορθόδοξοι Ρώσοι παρέλαβαν το αυτό σύμβολο από κοινή πηγή: στην κορυφή, λ.χ., τών χρυσοσκέπαστων τρούλλων τού Καθεδρικού Ναού τού Ευαγγελισμού στο Κλεμλίνο τής Μόσχας (κτισμένου στα 1484-1489) ο σταυρός εδράζεται επί τής ημισελήνου [βλ. Εικ. 1].

Το “ηλιοσεληνάτο”  έμβλημα σε παραστάσεις  τού αγίου Γεωργίου  τού Ξιφηφόρου

 

Πώς ακριβώς επεβίωσε το σύμπλεγμα τού (σεληνιακού) μηνίσκου και τού ηλιακού αστέρος ή σταυρού, τού διαμορφωθέντος με παραλλαγές στους αρχαίους ήδη πολιτισμούς τής Μεσοποταμίας, Μικράς Ασίας, Αιγύπτου και Εγγύς Ανατολής καθώς και στον Μινωικό και Μεταμινωικό πολιτισμό τής Κρήτης, το υπό τών Ελληνικών φυλών και τών πόλεων έπειτα παραληφθέν και διαδοθέν απανταχού τής τότε οικουμένης διά τού αλεξανδρινού ανοίγματος προς την Ασία και την Αίγυπτο και τής ακολούθου πολιτισμικής διαχύσεως τής εποχής τών Διαδόχων; τί απέγινε το σύμπλεγμα τών συμβόλων τής σελήνης και τού ηλίου, ο μηνίσκος με τον αστέρα, κατά τους μετά τον Μεγαλέξανδρο χρόνους και τους τών Ρωμαίων τής Ανατολής (ή “Βυζαντινών”); Η απάντηση βρίσκεται σε διάφορα ζωγραφήματα και στα επί αναγλύφων ή νομισμάτων παρασταθέντα αστρικά σύμβολα. Μία δειγματοληπτική εξέταση από τον ευρύτερο χώρο τής Μεσογείου και τού Ευξείνου αρκεί για να δείξει τη μετάδοση και τις συγγένειες: (α) η ελληνιστικής εποχής παράσταση μηνίσκου και σταυρού αντί τής θεάς Ελένης, εν μέσω τών κεφαλών τών δύο ίππων που συγκρατούν οι δίδυμοι αδελφοί της Διόσκουροι, επί πελοποννησιακού αναθηματικού αναγλύφου (σήμερο στο Μουσείο τής Τεγέας) , (β) τα χαρακτηριστικά νομίσματα τών Μιθριδατιδών βασιλέων τού Πόντου , (γ) η επί χρυσού πλακιδίου από το Παντικάπαιον τού Ευξείνου παράσταση τού Ρωμαίου Αυτοκράτορος Νέρωνος, ως θεού Ηλίου επί άρματος , (δ) τα ρωμαϊκά ή ρωμαϊκής εποχής νομίσματα από τη Μικρά Ασία, την Αντιόχεια και τη Μαυριτανία, (ε) τα βυζαντινά νομίσματα τού δευτέρου μ.Χ. αιώνος , (στ) το ανάγλυφον επί τών ιουστινιανείων τειχών τής Ιεράς Μονής τού Σινά , (ζ) η μικρογραφία επί δυτικού μεσαιωνικού χειρογράφου (13ου αιώνος), παριστάνουσα τον Αρχάγγελο Μιχαήλ (αντί τού περισσότερο γνωστού στην Ανατολή δρακοντοκτόνου Αγίου Γεωργίου) να φονεύει τον Δράκοντα (σήμερο στη Βιβλιοθήκη Pierpont Morgan τής Νέας Υόρκης) , (η) η σπουδαία και γνωστή αγιογραφική μορφή τού Αγίου Γεωργίου, τοιχογραφημένη στον ιερό Ναό τής Παναγίας Φορβιώτισσας Κύπρου , (θ) η παρομοία τοιχογραφία τού Αγίου Γεωργίου τού Ξιφηφόρου στο Γεράκι Λακωνίας τής Πελοποννήσου ) και (ι) η τού αυτού αγίου στο χωριό Αποδούλου τής ρεθεμνιώτικης επαρχίας Αμαρίου . Το εξεταζόμενο σύμβολο, βεβαίως, δεν ήτο άγνωστο και σε άλλους λαούς, ως οι Πέρσες, οι Πάρθοι, οι Φοίνικες, οι Άραβες κ.ά.π.
Περί τής μεταβάσεως τού ιερού συμβόλου από το Βυζάντιο στους Οθωμανούς και περί τής χρησιμοποιήσεώς του στην αγιογράφηση τού πάντοτε εφίππου στρατιωτικού Αγίου Γεωργίου, Δρακοντοκτόνου ή Ξιφηφόρου (με κοντάρι δηλαδή ή ξίφος), ας πούμε λίγο περισσότερα. Λαμβάνομε ως οδηγό για την ειδικώτερη έκθεσή μας το εξαιρετικό πόνημα τών Ν. Μουτσοπούλου και Γ. Δημητροκάλλη, “Η Ελληνική Ημισέληνος” (Αθήναι, 1998), όπου μελετάται ιστορικώς με αρκετά παραδείγματα (και εκτενείς βιβλιογραφικές αναφορές) η παράσταση τών συμβόλων τής σελήνης και τού ηλίου στη σύνολο μορφή τού περιέχοντος αστέρα ή σταυρό μηνίσκου.

Οι δύο πανεπιστημιακοί ερευνητές γράφουν περί τής Ελένης, ότι: “Η Ελένη, η αδελφή τών Διοσκούρων, που ταυτίστηκε με την Σελήνη, έχει επίσης έμβλημα την ημισέληνο. Είναι γνωστές εκατοντάδες περιπτώσεις στις οποίες η Ελένη, ολόσωμη ή σε προτομή (με ή χωρίς το σύμβολό της), εικονίζεται μεταξύ τών αδελφών της, τών Διοσκούρων, ορθίων, εφίππων, ή πεζών, αλλά κρατώντας τ’ άλογά τους από τον χαλινό”. Σε περίπτωση δε αντικαταστάσεως τής Ελένης, παρατηρούνται τα εξής: “Σε πάρα πολλές περιπτώσεις, σε ανάγλυφα, νομίσματα και δακτυλιολίθους μεταξύ τών Διοσκούρων δεν εικονίζεται η ίδια η Ελένη, αλλά το σύμβολό της· η ημισέληνος με τα κέρατα προς τα πάνω. Σε μερικές σπάνιες περιπτώσεις το ανάμεσα στους Διοσκούρους σύμβολο τής Ελένης, η ημισέληνος πάλι με τα κέρατα προς τα πάνω, περικλείει ένα οκτάκτινο άστρο”. Βλέπομε κατόπιν το εξεταζόμενο τούτο σύμβολο να έχει γίνει το έμβλημα τών βασιλέων τού Πόντου: “Ευρύτατη χρήση τού εμβλήματος ημισελήνου και άστρου έγινε και από τους βασιλείς τού Πόντου, ήδη από τα τέλη τού Γ΄ αιώνα π.Χ.. Το έμβλημα βρίσκουμε σε νομίσματα τού Μιθριδάτου τού Γ΄ (220-185/3) π.Χ.), τού Φαρνάκου τού Α΄ (185/3-170 π.Χ.), τού Μιθριδάτου τού Δ΄ τού επικαλουμένου Φιλοπάτορος και Φιλαδέλφου (170-150 π.Χ.), και κυρίως τού γνωστού Μιθριδάτου τού ΣΤ΄ τού επικαλουμένου Ευπάτορος Διονύσου (120-63 πΧ). Η ημισέληνος και το άστρο βρίσκονται σ’ όλα τα νομίσματα τού Μεγάλου Μιθριδάτου, και συνοδεύουν μορφή Πηγάσου ή – αργότερα – ελάφου. Το σύμπλεγμα ημισελήνου-άστρου σε συνδυασμό με τον Πήγασο, χρησιμοποίησε στα νομίσματά του και ο γυιός τού Μιθριδάτου Αριαράθης ο Θ΄, βασιλιάς τής Καππαδοκίας (100-86 π.Χ.), ο προσονομαζόμενος Ευσεβής Φιλοπάτωρ. Μετά την οριστική ήττα τού Μιθριδάτου από τους Ρωμαίους και την εν συνεχεία αυτοκτονία του, το έμβλημα βρίσκουμε και σε νομίσματα τής εγγονής του Δυνάμεως, κόρης τού γυιού του Φαρνάκου τού Β΄, βασίλισσας τού Κιμμερίου Βοσπόρου. […] Το έμβλημα τών νομισμάτων τών εξελληνισμένων βασιλέων τού Πόντου, είναι τυπικής μορφής· η ημισέληνος με τα κέρατα προς τα πάνω και το άστρο οκτάκτινο […]. Ήδη από τα τέλη τού περασμένου αιώνα, ο Th. Reinach είχε υποστηρίξει ότι το ένδυμα τών νομισμάτων τών Μιθριδατιδών είναι ο ήλιος και η σελήνη, άποψη που την δέχτηκαν και άλλοι ερευνητές”.
Περί δε τής μεταδόσεως τού συμβόλου από τού αρχαίου κόσμου στον χριστιανικόν αποδεχόμαστε την ερμηνευτική θέση τών αρχαιολόγων Α. και Ι. Στυλιανού, καθώς την μεταφέρουν οι Μουτσόπουλος και Δημητροκάλλης: “Για την σχέση τής ημισελήνου τών Βυζαντινών [Ρωμηών, ορθώτερα] και τής ημισελήνου τού αρχαίου Βυζαντίου, την οποίαν και εμείς δεν αποκλείουμε, οι Στυλιανού (Α. και Ι. Στυλιανού, Παναγιά Φορβιώτισσα Ασίνου, Λευκωσία 1973, σελ. 37) γράφουν: “Το 330 μ.Χ. η Κωνσταντινούπολις διεδέχθη το αρχαίον Βυζάντιον και κατέστη η πρωτεύουσα τού Ρωμαϊκού κράτους. Ο Χριστιανισμός ήτο ήδη η επίσημος θρησκεία τού κράτους από τού 313 μ.Χ. και ο σταυρός ήρχισε βαθμηδόν να λαμβάνη την θέσιν του ως το νέον έμβλημα τής Χριστιανικής πόλεως τού Μεγάλου Κωνσταντίνου, αρχικώς εν συνδυασμώ μετά τού κλασσικού εμβλήματος τής ημισελήνου και τού αστέρος. Ούτω, νομίσματα τού Αναστασίου Ι’ (491-518) εκδοθέντα εν Κωνσταντινουπόλει φέρουν επί τής όψεως την προτομήν τού αυτοκράτορος και όπισθεν την ημισέληνον τον αστέρα και τον σταυρόν κεχωρισμένως: το ειδωλολατρικόν [!] Βυζάντιον και η Χριστιανική Κωνσταντινούπολις συνυπάρχουν. Ήτο ακόμα μία μεταβατική περίοδος. Βαθμηδόν ο σταυρός κυριαρχεί και η ημισέληνος μετά τού αστέρος παραγκωνίζεται. Κατά τα τέλη όμως τού 11ου αιώνος ευρίσκομεν τον σταυρόν εντός τής ημισελήνου μετά αστέρων γύρωθεν αυτών επί νομισμάτων τής Κωνσταντινουπόλεως, ακριβώς όπως και επί τής ασπίδος τού αγίου Γεωργίου τής Ασίνου””. Πράγματι, ο Ξιφηφόρος άγιος Γεώργιος συνεδέθη μετά τού συμβόλου αυτού, καθώς οι δύο πανεπιστημιακοί καθηγητές γράφουν: “Πριν όμως το σύμπλεγμα ημισέληνος-άστρο γίνει τουρκικό εθνόσημο, ήταν βυζαντινό έμβλημα που κυρίως συναντούμε σε τοιχογραφίες τού Αγίου Γεωργίου, στο κέντρο τής ασπίδας του. Το έμβλημα, με συνήθως οκτάκτινο το άστρο, βρίσκουμε κατ’ αρχήν στο Γεράκι τής Λακωνίας· στον ομώνυμο ναό τού Κάστρου Γερακίου, και σε δύο ναούς τού κυρίως οικισμού: τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο που χρονολογείται γύρω στο 1300, και στον Άγιο Αθανάσιο τού ΙΔ΄ αιώνα”. Επιτυχέστατος δε χαρακτηρισμός τών μικρών νομισμάτων, επί τών οποίων υπάρχει η παράσταση μηνίσκου και σταυρού ήταν η λαϊκή επονομασία αυτών ως “ηλιοσεληνάτα” (ενν. νομίσματα), όπως ελέγοντο τα τής εποχής τών Βασιλείου τού Β’ (976-1025) και Κωνσταντίνου τού Η’ (1025-1028) [βλ. Εικ. 11]. Τα πλέον εναργή σύμβολα ήσαν επί τών μιθριδατικών νομισμάτων, όπου ο οκτάκτινος αστέρας αντιστοιχεί προς τον ήλιο, και ομοίως το επί τών παραστάσεων τού εφίππου Αγίου Γεωργίου τού Ξιφηφόρου.
Το κάλλιστο στην απλότητά του σύμβολο τού ζεύγους σελήνης και ηλίου είναι το επί τών Ιουστινιανείων τειχών τής Ιεράς Μονής τού Σινά ανάγλυφο σύμπλεγμα: εκεί η σελήνη παρίσταται διά τού ανωφερούς μηνίσκου και ο ήλιος διά τού σταυρού εντός κυκλικής περιφερείας. Σύμβολο τής θεότητος τού ηλίου από τής εποχής τού αρχαίου Αιγυπτιακού πολιτισμού αλλά και τού Μινωικού πολιτισμού τής Κρήτης ακόμη (δείτε, π.χ., την 55η Προθήκη τού Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου, με εκθέματα από το “θησαυροφυλάκιο” τού εσωτερικού ιερού τού νέου Ανακτόρου τής Κνωσού, 1700-1450 πΧ, όπου εκτίθεται ο γνωστός ισοσκελής μαρμάρινος σταυρός, με την αναμφισβήτητα ιερή του σημασία, για να πεισθείτε) ήτο το σχήμα τού ισοσκελούς σταυρού, κατά δε τους εξελληνισθέντες Ρωμαίους παρόμοιες αντιλήψεις διαπιστώνομε. Διά τής Σταυρώσεως οι Χριστιανοί εδέχθησαν τον ηλιακό σταυρό ως το σύμβολον αυτού τού Σωτήρος Χριστού, όστις απεκαλείτο “Ήλιος τής Δικαιοσύνης” και “Νοητός Ήλιος” ή προσεπικαλείτο “Ήλιος Χριστός”. Ενώ, εκ παραλλήλου, η σελήνη, αντιστοιχούσα προς την Παρθένο, εσυμβολίζετο διά τού μηνίσκου. Ώστε, η φέρουσα τον Υιόν της Θεοτόκος πρέπει να συμβολίζεται διά τής περιεχούσης τον σταυρό μηνίσκου συνθέσεως. Πράγματι, επ’ αυτής τής συνεχείας τών ιερών συμβολισμών, οι Ν. Μουτσόπουλος και Γ. Δημητροκάλλης προσθέτουν, ότι: “Με την σειρά τους οι Χριστιανοί, την σπουδαιότερη γυναίκα τους, […] την Μητέρα τού Θεού τους, την είπαν ή την συνέδεσαν με την Σελήνη. […] Βυζαντινές επιγραφές, επιγράμματα και υμνολογικά κείμενα προσονομάζουν ή παρομοιάζουν την Θεοτόκο με Σελήνη και Πανσέληνο. Ενδεικτικά τά: ”Γεννά Σελήνη, Ήλιος τουναντίον / εκ τής Σελήνης τίκτεται νύν φωσφόρος”, και ”Χριστόν νοητόν Ήλιον φέρει / και Πανσέληνον την τεκούσαν Παρθένον””.
Στην Κρήτη έχομε την ευκαιρία να θαυμάσομε την καταπληκτικής τέχνης αγιογραφία τού ομωνύμου ναού έξω από το χωριό Αποδούλου τής επαρχίας Αμαρίου (τις αγιογραφίες τού ναού έχει μελετήσει επισταμένως ο Έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης). Αριστερά τής μορφής τού Αγίου υπήρχε η ανορθόγραφη επιγραφή (σήμερο φυλάσσεται στο Αρχ. Μουσείο Ρεθύμνου), που εξέδωσε ο κ. Βολανάκης: “Οράς μ’ έφιππον προς μάχην εναν / τήον, Ξυφηφώρον, δόρατει / καθοπλησμένος. Εύφορος / ήμε τής Μονής τής ενθάδε, / ή της βουληθή τού αδικύσε, / οδέ στρέψο κατ’ αυτού το / δόρη και το ξύφος”. Επιβάλλεται η επί τόπου επίσκεψη τού σπουδαίου ναού στο Αποδούλου, καθολικού άλλλοτε μιάς μονής, ενώ για τους μη δυναμένους να πραγματοποιήσουν την επίσκεψη παραθέτομε τη σύντομη και ουσιαστική περιγραφή τής αγιογραφίας υπό τού Ιωάννου Βολανάκη: “Επί τού τυμπάνου τού μεσαίου αψιδώματος τής βορείας πλευράς εικονίζεται έφιππος ο πάτρων τού ναού άγιος Γεώργιος, ιππεύων επί λευκού ίππου, φέροντος κατάκοσμον πολυτελές σάγμα και βαίνοντος προς τα δεξιά. Το σώμα τού αγίου εικονίζεται κατά το κάτω ήμισυ εκ τού πλαγίου, ενώ το άνω ήμισυ είναι εστραμμένον προς τον θεατήν. Το πρόσωπον αυτού παρίσταται εις αυστηράν μετωπικήν στάσιν. Τούτο είναι νεανικόν, αγένειον, φέρον βραχείαν ούλην κόμην και μεγάλους, αμυγδαλωτούς οφθαλμούς. Η κεφαλή περιβάλλεται υπό εντελώς εξέργου γυψίνου φωτοστεφάνου, κοσμουμένου δι’ εκτύπων οκτακτίνων σχημάτων, έκαστον τών οποίων αποτελείται εξ ισοσκελούς σταυρού, συνδυαζομένου προς το Χ. Ούτος αποτελεί προφανώς απομίμησιν φωτοστεφάνου εκ πολυτίμων μετάλλων – χρυσού ή αργύρου – φέροντος έκτυπον διάκοσμον. Ο άγιος φέρει βραχύ χειριδωτόν χιτώνα, φθάνοντα μέχρι τών γονάτων, μετάλλινον δικτυωτόν θώρακα και περικνημίδας. Διά τής δεξιάς κρατεί γυμνόν ξίφος (εξ ού και η επωνυμία αυτού “Ξιφηφόρος”), διά δε τής αριστεράς βαστάζει τα ηνία τού ίππου, φέροντος πλουσίως κεκοσμημένον περιλαίμιον διά πολυτίμων λίθων και μαργαριτών. Δεξιά υπάρχει η επιγραφή: “[Ο άγιος] Γεώργιος ο Νουφείτης”. Η επωνυμία “Νουφείτης” σχετίζεται προφανώς προς το τοπωνύμιον “Νούφεια, τά”, το οποίον φέρει η περιοχή, όπου κείται ο ναός τού αγίου Γεωργίου. Αριστερά και περί το μέσον τής εικόνος υπήρχεν η γραπτή επιγραφή, περί τής οποίας εγένετο ήδη λόγος. Άνω δεξιά, και εγγύς τού προσώπου τού αγίου Γεωργίου, εικονίζεται ημισέληνος, η οποία – περιβαλλομένη συνήθως υπό τεσσάρων αστέρων – απετέλει το συμβατικόν βυζαντινόν έμβλημα”.
Ο άγιος Γεώργιος, λοιπόν, Δρακοντοκτόνος ή Ξιφηφόρος, με δόρυ ή με ξίφος αλλ’ έφιππος οπωσδήποτε, ο σωτήρας τής νεαράς βασιλοπούλας και αυτός οπού απελευθερώνει το ζωτικό νερό τής πηγής από τον φοβερό Δράκοντα (κατά το δημοτικό τραγούδι), έχει διαδεχθή μέσα στη μακρά μνήμη τού ελληνικού λαού την αρχαίαν ελληνική μυθική μορφή τού σώζοντος την Ανδρομέδα Περσέως αλλά και τον Απόλλωνα που τοξεύει τη Δράκαινα στην Πυθώ (Δελφούς), τους εφίππους σωτήρες Διοσκούρους, τον επί τού ηλιακού άρματος θεοποιημένο Νέρωνα κ.ά.π.. Στη λαϊκή τέχνη ακόμη τού Καραγκιόζη είναι μεταμορφωμένος στον Μεγαλέξανδρο, που σκοτώνει το Κατηραμένο Φίδι. Ως διαδεδομένος βυζαντινός άγιος, ένας δημοφιλής ακρίτης ήρωας, δεν ημπορούσε να μη φέρει στις παραστάσεις του το γνωστό από τα “ηλιοσεληνάτα” βυζαντινά νομίσματα αστρικό έμβλημα.

Του Κ. Ψυχογιού

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Α. και Ι. Στυλιανού, Παναγιά Φορβιώτισσα Ασίνου, Λευκωσία 1973.
Βολανάκη Ι., “Ο εις Αποδούλου Αμαρίου Βυζαντινός Ναός τού Αγίου Γεωργίου Ξιφηφόρου”, Πεπραγμένα Δ’ Κρητολογικού Συνδερίου, Ηράκλειον 29/8-3/9/1976, τόμ. Β’, Αθήναι 1981, σσ. 23-66, πίν. 12-48.
Ν. Μουτσοπούλου και Γ. Δημητροκάλλη, Η Ελληνική Ημισέληνος, Αθήναι 1988.

Οι φωτογραφίες που παραθέτομε προέρχονται από την εξαιρετικήν εργασία τών καθηγητών τού Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ν. Μουτσοπούλου και Γ. Δημητροκάλλη “Η Ελληνική Ημισέληνος” (Αθήναι, 1988), όπου και οι παραπομπές στους υποτίτλους, πλήν εκείνης από το Αποδούλου, η οποία ανήκει στον φωτογράφο Χρ. Στεφανάκη και περιέχεται στον περιηγητικό οδηγό “Κρήτη” τού αρχαιολόγου Αντ. Σπ. Βασιλάκη (Αθήνα, χχ, σ. 130).


PAGAN  “ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ” /1999

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in HISTORIC THEMES and tagged , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s