ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΓΛΩΤΤΑΣ,ΛΟΓΙΚΗΣ ΤΕ (α)


Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΟΥΣ ΣΤΩΙΚΟΥΣ

Η φιλοσοφία της γλώσσας των Στωικών δεν είναι άλλη από τη φιλοσοφία της λογικής. Έτσι η ανάλυση της γλωσσικής τους θεωρίας και η ερμηνεία των απόψεών τους για τη γλώσσα είναι ταυτόχρονα και μελέτη της θεωρίας τους περί λογικής. Η στωική φιλοσοφία εκτείνεται από το δεύτερο μισό περίπου του τετάρτου προ Χριστού αιώνα έως τον δεύτερο μετά Χριστόν αιώνα. Οι κύριοι εκπρόσωποι της στωικής φιλοσοφίας, ταξινομούνται συνήθως σε τρεις περιόδους: στην αρχαία, την μέση και την νεότερη Στοά. Στην αρχαία Στοά, που καλύπτει το χρονικό διάστημα από τον τέταρτο έως τον δεύτερο προ Χριστού αιώνα, ανήκουν ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ο Κλεάνθης από την Άσσο της Τρωάδας και ο Χρύσιππος από την Κιλικία· η μέση Στοά, που εκτείνεται από τον δεύτερο έως τον πρώτο προ Χριστού αιώνα, περιλαμβάνει τον Παναίτιο τον Ρόδιο και τον Ποσειδώνιο από την Απάμεια. Στη νεότερη Στοά( 1ος-2ος αιώνας μ.Χ.) ανήκουν ο Σενέκας, ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος. Οι στωικοί φιλόσοφοι αρχικά ονομάζονταν «ζηνώνειοι» από το όνομα του Ζήνωνος του Κιτιέως, που ήταν ο εισηγητής της φιλοσοφίας αυτής. Αργότερα, όμως, ονομάστηκαν «Στωικοί» ή «φιλόσοφοι της Στοάς», επειδή οι μαθητές του Ζήνωνος συνήθιζαν να παρακολουθούν τις παραδόσεις του στην «Ποικίλη Στοά», η οποία ήταν διακοσμημένη με εικόνες του Πολυγνώτου1 . Η φιλοσοφία της γλώσσας των Στωικών υπήρξε αντικείμενο πολλών ερευνών τα  τελευταία χρόνια. Η στωική θεωρία του γλωσσικού σημείου και μάλιστα η θεωρία του νοήματος έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και κατέχει σημαντική θέση στον τομέα της φιλοσοφίας της γλώσσας. Σκοπός της εργασίας λοιπόν είναι να αναδειχθούν και να  αποσαφηνιστούν οι βασικότερες πτυχές της στωικής θεωρίας της γλώσσας.

I. Στωική ρητορική

Η φιλοσοφία των Στωικών χωρίζεται σε τρία μέρη: στη λογική, τη φυσική και την ηθική. Η λογική ( στην οποία κατατάσσονται η λογική, η γνωσιοθεωρία, η σημασιολογία, η γραμματική, η υφολογία, η επιχειρηματολογία) ασχολείται με τον ανθρώπινο λόγο· η φυσική (ερμηνεία της Φύσεως, θεολογία, θεώρηση, παρατήρηση) απαντάει σε ερωτήματα που έχουν να κάνουν με τη φύση και τη λειτουργία του ανθρώπου μέσα σ’ αυτήν· και η ηθική (πρακτική και θεωρητική) 2 διδάσκει με ποιον τρόπο ο άνθρωπος θα μπορέσει να γίνει ευτυχισμένος. Σύμφωνα με το Διογένη τον Λαέρτιο: «Αυτόν τον διαχωρισμό τον έκανε πρώτος ο Ζήνων ο Κιτιεύς στο «Περί λόγου» και κατόπιν ο Χρύσιππος στο α΄ «Περί λόγου» και στο α΄ των «Φυσικών», και ο Απολλόδωρος και ο Σύλλας στο πρώτο του «Εισαγωγή στα δόγματα» και ο Εύδρομος στην «Ηθική στοιχείωση» και ο Διογένης ο Βαβυλώνιος και ο Ποσειδώνιος.» 3 Η τμηματοποίηση αυτή της φιλοσοφίας δε σημαίνει απαραίτητα και ανεξάρτητη λειτουργία των μερών της. Αντιθέτως τα μέρη της φιλοσοφίας αποτελούν μία ενότητα. Εξάλλου οι παραπάνω φιλόσοφοι την παρομοιάζουν με ένα ζώο του οποίου τα οστά και τα νεύρα τα αντιπροσωπεύει η λογική, τη σάρκα η ηθική και την ψυχή η φυσική. Επίσης την παρομοιάζουν με αβγό του οποίου το κέλυφος είναι η λογική, το ασπράδι η ηθική και ο κρόκος η φυσική. Τέλος τη συγκρίνουν με ένα χωράφι του οποίου η περίφραξη είναι η λογική, οι καρποί του είναι η ηθική και το χώμα ή τα δέντρα η φυσική και με μία πόλη καλά οχυρωμένη και διοικούμενη σύμφωνα με τους νόμους της λογικής. 4

Αποδεικνύουν έτσι πόσο άρρηκτα συνδεδεμένα είναι μεταξύ τους τα μέρη της φιλοσοφίας, τα οποία αλληλεπιδρούν. Ολοκληρωμένη φιλοσοφία χωρίς ένα από αυτά τα μέρη δεν υφίσταται, όπως δεν υφίσταται και ζώο δίχως οστά ή δίχως σάρκα ή δίχως ψυχή. Η σειρά με την οποία επέλεγαν τώρα οι φιλόσοφοι να διδάξουν τη φιλοσοφία τους δεν ήταν καθορισμένη. Για τους Στωικούς και οι τρεις κλάδοι της φιλοσοφίας είχαν την ίδια βαρύτητα και την ίδια αξία στο φιλοσοφικό τους σύστημα. Οι εκάστοτε παιδευτικές συνθήκες ήταν αυτές που καθόριζαν ποιος από τους τρεις κλάδους θα διδαχθεί πρώτος, ποιος δεύτερος και ποιος τρίτος. 5 Η λογική λοιπόν ως μέρος της φιλοσοφίας, χωρίζεται σε δύο μέρη: στη ρητορική και στη διαλεκτική6 . Και τα δύο αυτά μέρη έχουν ως αντικείμενό τους το λόγο, ο οποίος, όπως θα δούμε και παρακάτω, έχει να κάνει με τη γλώσσα, τη γραμματική και τη λειτουργία της. Ο Διογένης ο Λαέρτιος γράφει: «Τη ρητορική τη θεωρούν ως την επιστήμη του να μιλάμε σωστά, όταν εκφράζουμε τις απόψεις μας, ενώ τη διαλεκτική ως την επιστήμη του να διατυπώνουμε σωστές ερωταποκρίσεις.»7 Ρητορική σύμφωνα με τα παραπάνω είναι η επιστήμη που αφορά στην ορθή ομιλία, στη χρήση επιχειρημάτων και συλλογισμών προκειμένου ο ομιλητής να πείσει τους ακροατές του για την ορθότητα των λόγων του. Ο Αριστοτέλης γράφει: «Η ρητορική διακρίνεται σε τρία μέρη· σε τρία μέρη διακρίνεται και το ακροατήριό της.» 8 Τα τρία αυτά μέρη των ρητορικών λόγων είναι οι συμβουλευτικοί(πολιτικοί λόγοι), οι δικανικοί(αυτοί που εκφωνούνται στα δικαστήρια) και οι επιδεικτικοί λόγοι (όσοι εκφωνούνται σε γιορτές και συγκεντρώσεις). Και τα τρία είδη έχουν ως στόχο τους την πειθώ. Γι’ αυτό και στη ρητορική η χρήση της αλήθειας δεν είναι απαραίτητη, αντιθέτως πολλές φορές αποφεύγεται.

Το στοιχείο που είναι απαραίτητο στη ρητορική είναι η ευγλωττία. Για τον Όμηρο η ευγλωττία είναι ένα σπάνιο χάρισμα που προσφέρουν οι θεοί σε κάποιους ανθρώπους, όπως είναι η ομορφιά και η σύνεση: «Σε όλους δε χαρίζουν οι θεοί την ομορφιά, τη σύνεση και το λόγο.»9 Εκτός όμως από σπάνιο χάρισμα η ευγλωττία μπορεί να είναι και αποτέλεσμα σπουδής. Με σωστή μελέτη και γνώση των κανόνων της ρητορικής, μπορεί κάποιος να εξασκηθεί και να αποκτήσει ευγλωττία. Οι Σοφιστές εξάλλου ήταν αυτοί που έναντι αμοιβής μάθαιναν στους νέους να χρησιμοποιούν ορθά τη γλώσσα προκειμένου να διοικούν σωστά την οικία και την πόλη τους. 10 Ο Κόραξ ο Συρακόσιος και o Τεισίας είναι οι πρώτοι που ασχολούνται συστηματικά με τη διδασκαλία και την εφαρμογή της ρητορικής. Διαιρούν το ρητορικό λόγο σε μέρη και χρησιμοποιούν τα «εικότα», επιχειρήματα δηλαδή που μοιάζουν με αληθινά ακόμα και αν δεν είναι.

Μ’ αυτόν τον τρόπο η αλήθεια πολλές φορές απουσιάζει από τους δικανικούς λόγους, στους οποίους είναι απαραίτητη η χρήση των «εικότων» προκειμένου να πεισθεί το ακροατήριο. Γι’ αυτό το λόγο και η ρητορική γίνεται αντικείμενο αμφισβήτησης από πολλούς. Ένας από τους επικριτές της ρητορικής είναι και ο Πλάτων, ο οποίος τη χαρακτηρίζει απάτη, αφού στηρίζεται στο ψέμα και στη γνώμη του καθενός. Για τον Πλάτωνα η ρητορική δε θα μπορούσε να αποτελεί επιστήμη από τη στιγμή που το αντικείμενο της δεν είναι καθορισμένο, αλλά ούτε και τέχνη αφού δε χρησιμοποιεί συγκεκριμένη μέθοδο. 11 Δεν έχει παιδευτική αξία από τη στιγμή που δε στηρίζεται στην αλήθεια, αντιθέτως το μόνο που επιτυγχάνει είναι η ηθική και κοινωνική  Ο Σέξτος ο Εμπειρικός γράφει: «Πάλι λοιπόν πρέπει να πούμε πως αν δεν υπάρχει τελικός σκοπός της ρητορικής, η ρητορική δεν είναι τίποτα, επειδή κάθε τεχνική αποκτημένη ικανότητα αναφέρεται σε κάποιο τελικό σκοπό. Δεν υπάρχει όμως κάποιος τελικός σκοπός της ρητορικής, όπως θα δείξουμε. Δεν είναι άρα τέχνη η ρητορική. Οι περισσότεροι και οι πιο μορφωμένοι πιστεύουν πως έσχατο έργο της ρητορικής είναι να πείθει. Εξάλλου ο Πλάτων αυτό είχε στο μυαλό του όταν την αποκάλεσε ικανότητα να πείθουμε με τα λόγια, ενώ ο Ξενοκράτης δημιουργό πειθούς και ο Αριστοτέλης ικανότητα να θεωρούμε το ενδεχόμενο ως πιθανό. Ο Αρίστων πάλι, ο φίλος του Κριτόλαου, λέει ότι στόχος της είναι να πείθει, ενώ τελικός της σκοπός να πετύχει την πειθώ…» 12 Στα μέσα του 5ου αιώνα η ρητορική βρίσκει πρόσφορο έδαφος στη δημοκρατική Αθήνα.

Η Εκκλησία του δήμου, η αγορά, τα δικαστήρια ευνοούν τη χρήση και τη γρήγορη διάδοσή της. Είναι η εποχή των σπουδαίων Σοφιστών, όπως ο Πρωταγόρας, ο Πρόδικος, ο Γοργίας. Έναν αιώνα αργότερα οι Στωικοί έρχονται να ανασκευάσουν τις αντιλήψεις περί ρητορικής. Για τους Στωικούς η ρητορική έχει παιδευτική και ηθική αξία, αφού σκοπός της πλέον δεν είναι η πειθώς αλλά το να καταστήσει τους Αθηναίους ενάρετους πολίτες. Τι είναι λοιπόν η ρητορική και ποια η θέση της στο φιλοσοφικό σύστημα των Στωικών; Η ρητορική είναι επιστήμη και σαν επιστήμη βασίζεται στην αλήθεια και στην απόδειξη. Δε θέτει σαν σκοπό της να πείσει με κάθε μέσο, αλλά να διαμορφώσει χαρακτήρες και προσωπικότητες που να συμβάλλουν στην πρόοδο της κοινωνίας. Η διδασκαλία της ρητορικής έχει να κάνει με την επιθυμία να γίνουν οι άνθρωποι ενεργοί πολίτες, οι οποίοι ανά πάσα στιγμή θα μπορούν να εκφέρουν άποψη για το καλό της πόλης τους και για το δικό τους καλό.

Ο  Ισοκράτης γράφει: «Θεωρώ μορφωμένους κατ’ αρχήν αυτούς που αντιμετωπίζουν σωστά τις δυσκολίες που καθημερινά μας τυχαίνουν και κρίνουν ορθά τις καταστάσεις, έχοντας τη δυνατότητα να εξασφαλίζουν σχεδόν πάντα για τους ίδιους το συμφέρον», 13 πράγμα που σημαίνει πως η ρητορική είτε ως επιστήμη είτε ως τέχνη πειθούς έχει την αξία της. Για να πετύχει τους στόχους της η ρητορική οφείλει να χρησιμοποιήσει σωστά τα εργαλεία της. Το σημαντικότερο και πιο εύχρηστο από αυτά τα εργαλεία είναι η γλώσσα. Ο Ζήνων ισχυρίζεται πως είναι καλύτερα τα ολισθήματα των ποδιών παρά της γλώσσας. 14 Πώς άραγε χρησιμοποιείται η γλώσσα; Για τους Στωικούς ορθή χρήση της γλώσσας σημαίνει: ελληνικότητα, σαφήνεια, συντομία, πρέπον και κατασκευή. Ο Διογένης ο Λαέρτιος γράφει: «οι αρετές του λόγου είναι πέντε: ελληνισμός, σαφήνεια, συντομία, πρέπον, κατασκευή. Ελληνισμός σημαίνει έκφραση χωρίς τεχνικές ελλείψεις και άσκοπες κοινολογίες. Σαφήνεια σημαίνει χρήση λέξεων που να αποδίδουν εύστοχα το νόημα. Συντομία σημαίνει τρόπος έκφρασης με τη χρήση μόνο των αναγκαίων για τη δήλωση ενός πράγματος. Πρέπον σημαίνει η χρήση των λέξεων που να ανταποκρίνονται στα πράγματα. Κατασκευή σημαίνει αποφυγή κοινοτοπιών. Βαρβαρισμός σημαίνει κακοποιήσεις της γλώσσας που παραβιάζουν τις γλωσσικές συνήθειες των αξιοσέβαστων Ελλήνων, ενώ σολοικισμός σημαίνει λόγος χωρίς σωστή σύνταξη.» 15 Από τα παραπάνω χαρακτηριστικά φαίνεται πόσο σημαντική είναι η σωστή χρήση της γλώσσας για την ορθή λειτουργία της.

Επειδή σκοπός της ρητορικής είναι η διάπλαση ενάρετων ανθρώπων, είναι απαραίτητο να αποφεύγονται οι υπερβολές, τα συγκεχυμένα νοήματα και οι πλατειασμοί. Ο Αριστοτέλης στο έργο του «Ρητορική» γράφει:

«ορίζουμε ως αρετή της γλώσσας τη σαφήνεια.» 16

Από τη άλλη η ελληνική γλώσσα θα πρέπει να χρησιμοποιείται απαλλαγμένη από ξένα στοιχεία, δηλαδή από βαρβαρισμούς που αλλοιώνουν το νόημα και την αξία της. Βάρβαροι θεωρούνται οι λαοί της Ανατολής, οι οποίοι κατά τους Έλληνες μιλούν μία βαρβαρική γλώσσα. Εξάλλου η ελληνική είναι μία γλώσσα τόσο πλούσια που μπορεί άνετα να αποδώσει τα νοήματά της επιλέγοντας κάθε φορά ανάλογα με την επικοινωνιακή περίσταση την κατάλληλη λέξη και την κατάλληλη γραμματική. Σ’ ένα χωρίο του ο Διογένης ο Λαέρτιος γράφει ότι σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του Ζήνωνα μία καλή ομιλία δεν πρέπει να έχει κενά, αλλά όπως μία καλή παράσταση, πρέπει να γίνεται με τέτοιο τρόπο που να μην αφήνει χρόνο στους ακροατές για σημειώσεις. 17 Έτσι λοιπόν για το Ζήνωνα, με το να μιλάει κανείς σύντομα, χωρίς να ξεφεύγει από το θέμα του με περιττές λεπτομέρειες ή άστοχα παραδείγματα, πετυχαίνει να περάσει στον ακροατή τα λεγόμενά του χωρίς να τον κουράσει και κυρίως χωρίς να του αφήσει το περιθώριο να σχολιάσει ή να αντιδράσει. Είναι φυσικό μία ομιλία η οποία διαρκεί πολλή ώρα και επιβαρύνει τον ακροατή με περιττές και ανούσιες πληροφορίες, να γίνεται κουραστική αλλά και αδιάφορη, με αποτέλεσμα ο ομιλητής να μην πετυχαίνει να περάσει τα νοήματα που θέλει. Οφείλει λοιπόν ο ομιλητής να κεντρίζει το ενδιαφέρον του ακροατηρίου του. Και επειδή ένας καλός ομιλητής δεν είναι τίποτε άλλο από έναν καλό παιδαγωγό που όπως είπαμε έχει ως στόχο του τη διαπαιδαγώγηση των ακροατών του ώστε να γίνουν ενάρετοι πολίτες, πρέπει να είναι πολύ προσεχτικός στην επιλογή και χρήση της γλώσσας που θα χρησιμοποιήσει.

WE THE ECOUMENISTS exontes zilon FOR AN OECOUMENIC POLIS | PHILOSOPHY,OECOUMENISM,EROOS<!–

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

 

ΙΩΑΝΝΑ ΗΛΙΑΔΟΥ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1 Πελεγρίνης, Θ., Οι πέντε εποχές της φιλοσοφίας, Ελληνικά γράμματα, Αθήνα, 1977, σ. 111

2 Ρασσιάς, Γ. Βλάσσης, Θεοις Συζην. Εισαγωγή στο Στωικισμό, Ανοιχτή Πόλη, Αθήνα, 2001, σ. 36 ‘

3 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7. 39

4 ό.π. 7. 40

5 Αυγελής, Ν., Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, Θεσσαλονίκη, 2004, σ.104

6 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994,

7. 41 7 ό.π. 7.42

8 Αριστοτέλης, Τέχνη Ρητορική, 1358α

9 Όμηρος, Οδύσσεια, θ.167-167

10 Πλάτων, Πρωταγόρας, 318e

11 Πλάτων, Γοργίας, 527e

12 Σέξτος Εμπειρικός, Προς Μαθηματικούς, II 61

13 Ισοκράτης, Παναθήναια, 30

14 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.26

15 ό.π. 7.59

16 Αριστοτέλης, Τέχνη Ρητορική, III 1404b1

17 Διογένης Λαέρτιος, Άπαντα, τόμος 3, βιβλία 6-7, Κάκτος, Αθήνα, 1994, 7.20

 

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Ν. ΑΥΓΕΛΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ

ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in GLOSSOLOGY and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s