Χρύσανθος Νοταράς, ο αστρονόμος (I)


(CYNECHEIA APO  11/10/14)

Απ’ την άλλη μεριά 2) οι μετρήσεις του γεωγραφικού πλάτους, τόσο απ’ τους παλαιούς, όσο και απ’ τους «Νύν», και απ’ το Χρύσανθο, είναι πολύ ακριβείς (μέσο σφάλμα: 2%, το οποίο μπορεί να οφείλεται: α) στις ατέλειες των οργάνων, β) (αν οι μετρήσεις των παλαιών πάρθηκαν με τη βοήθεια του ύψους του Πόλου, και όχι με τη χρήση του γνώμονα …) Στο γεγονός ότι ο Πολικός Αστέρας, λόγω του ότι δεν βρίσκεται ακριβώς πάνω στον Πόλο, «περι-πολεί» γύρω από αυτόν. Έτσι, μπορεί ένας παρατηρητής να μέτρησε το ύψος του αστέρα, όταν αυτός βρισκόταν στις «12 η ώρα» (βρήκε το πλάτος του τόπου μεγαλύτερο κατά τη γωνιώδη απόσταση του πολικού αστέρα από τον Πόλο) (αν ως κέντρο του ρολογιού θεωρήσουμε τον Πόλο, και ως 12η ώρα τη διεύθυνση: Πόλου – ζενίθ, τότε η διεύθυνση Πόλου – Πολικού αστέρα μας δίνει την ώρα), ενώ ένας άλλος στις «6 η ώρα» (βρήκε το πλάτος του τόπου μικρότερο κατά τη γωνιώδη απόσταση του πολικού αστέρα από τον Πόλο). Ακόμη, λανθασμένη μέτρηση (αν δεν την διόρθωσε) πήρε και κάθε παρατηρητής, που δεν είδε τον Πολικό Αστέρα στις ώρες: 3 και 9, καθώς μόνο σ’ αυτές τις δυο ώρες, το ύψος του Πολικού Αστέρα ταυτίζεται με το γεωγραφικό πλάτος του τόπου. [αυτός ο πιθανός παράγοντας σφάλματος ισχύει (προς το παρόν, γιατί όπως θα δούμε στο «γ»…) μόνο για τους «Νύν» και το Χρύσανθο, καθώς αν ίσχυε στους «παλαιούς», θα είχαμε τεράστια σφάλματα γι’ αυτούς (την εποχή του Πτολεμαίου: απόσταση Πόλου – Πολικού Αστέρα: 11ο13΄33΄΄). (Εαν το πλάτος των πόλεων βρέθηκε με μέτρηση του ύψους του Πολικού Αστέρα, πρέπει να έγιναν οι απαραίτητες διορθώσεις, καθώς ο Χρύσανθος δείχνει να γνωρίζει ότι ο Πολικός Αστέρας δεν βρίσκεται ακριβώς πάνω στον Πόλο, αλλά γυρνάει γύρω από αυτόν σε απόσταση «δύο ήμισυ Μοίρας»148, όπως επίσης και αν κοιτάξουμε στα πλάτη των παραπάνω ενδεικτικών πόλεων, βλέπουμε ότι τόσο οι «Νύν», όσο και ο Χρύσανθος βρίσκονται πάρα πολύ κοντά στη σύγχρονη τιμή (για τις τιμές που ο Χρύσανθος δεν αναφέρει προέλευση, υποθέτουμε πως είναι των «Παλαιών» – αυτές είναι που παρουσιάζουν τα «μεγάλα» σφάλματα, τα οποία όμως οφείλονται σε άλλους λόγους, όπως ήδη αναφέραμε). γ) Την εποχή του Χρυσάνθου (~1700), ο Πολικός Αστέρας απείχε από το Βόρειο Ουράνιο Πόλο 2ο18΄33΄΄. Όμως ο Χρύσανθος αναφέρει ότι απείχε «δύο ήμισυ Μοίρας», δηλαδή 2ο30΄. Έτσι, ακόμη κι αν έγιναν οι διορθώσεις (που και απ’ τις ενδεικτικές πόλεις, φαίνεται πως σίγουρα έγιναν), έχουμε κάποια μικρή απόκλιση από το πραγματικό γεωγραφικό πλάτος. Αυτός ο παράγοντας φαίνεται να μην παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, καθώς οι «Νύν …και οι Οθωμανοί» φαίνεται πως γνώριζαν με καταπληκτική ακρίβεια την γωνιώδη απόσταση Πόλου – Πολικού Αστέρα (απ’ το «Βυζάντιον της Θράκης» διαπιστώνουμε πως η τιμή που έδιναν για την παραπάνω γωνιώδη απόσταση, απείχε μόνο κατά 1΄6΄΄, απ’ την πραγματικότητα. Αντιθέτως, ο Χρύσανθος (που όπως φαίνεται απ’ το «Δεύτερο τρόπο διά του Αστρολάβου…», γνωρίζει αλλά δυσκολεύεται να κάνει τη διόρθωση: Πόλου – «Πολικού», γι’ αυτό και ψάχνει τρόπους να την εξαλείψει …) απέχει απ’ την πραγματικότητα ανάμεσα στα 25΄ και 34΄ – για την Πόλη – Στα Ιεροσόλυμα απέχει 18΄). (οι «Παλαιοί» προφανώς δε χρειάστηκε να μετρήσουν το ύψος του «Πολικού» Αστέρα …).
Στις επόμενες τέσσερις σελίδες διακρίνουμε τα σχήματα του «Κοπερνίκιου» συστήματος, του συστήματος του Τύχωνα Μπράχε, και του συστήματος του Rene Descartes149.
Οι τελευταίες δύο σελίδες έχουν διάφορους πίνακες.

image

32. Ένας απ’ τους πίνακες των 2 τελευταίων σελίδων της “Εισαγωγής…”: “Πίναξ των Αντανακλάσεων” (αφαιρούνται οι “αντανακλάσεις” “εκ του φαινομένου του Ηλίου και των Αστέρων Ύψους εις εύρεσιν του αληθούς”) (όσο πιο μεγάλο είναι το ύψος απ’ τον ορίζοντα, τόσο πιο μικρή είναι η απαιτούμενη διόρθωση).

Από τα εννιά σχήματα που έχει ο Χρύσανθος με τα κοσμολογικά συστήματα σε ολόκληρο το έργο του «Εισαγωγή…», μόνο ένα είναι κατά τον Πτολεμαίο150, επτά κατά το ηλιοκεντρικό σύστημα κατά τον Κοπέρνικο και ένα κατά τον Τύχωνα. Σύμφωνα με τον Ε. Νικολαΐδη, αυτό που δεν λέει ο Χρύσανθος για τον Κοπέρνικο με λόγια, το λέει με τα σχήματα («οι γκραβούρες του εντυπωσιάζουν και αποτυπώνουν στο μυαλό του αναγνώστη το κοπερνίκιο σύστημα»151), τις θέσεις των πλανητών, τις συζυγίες των άστρων152, την προβολή του ζωδιακού κύκλου, την κλίση του άξονα της γης σε σχέση με την εκλειπτική, καθώς και με τους τέσσερις τότε γνωστούς δορυφόρους του Δία153.
Παρακάτω παρατίθενται τα 8 προαναφερθέντα σχήματα – χάρτες (τα συστήματα του Κόσμου, σύμφωνα με τις αντιλήψεις της εποχής), των τελευταίων154 τεσσάρων, μη αριθμημένων, σελίδων της «Εισαγωγής…» (τα οποία σχήματα ήδη είχαν δημοσιευθεί σε διάφορα βιβλία), μαζί με τις απαραίτητες διευκρινίσεις155:
Ο πρώτος χάρτης: «Σύστημα του παντός κατά τον Κοπέρνικον», «Σχήμα 2», παριστάνει το νέο, τότε, Ηλιοκεντρικό Σύστημα του Κοπέρνικου, με απλό και κατανοητό τρόπο. Ο Ήλιος κατέχει το κέντρο ενός συστήματος επτά ομόκεντρων κύκλων, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν τις τροχιές των πλανητών που είναι ορατοί με γυμνό οφθαλμό. Πρόκειται για τους Ερμή, Αφροδίτη, Γη, Άρη, Δία, Κρόνο, και τη σφαίρα των απλανών. Με κέντρο τη Γη, ένας μικρότερος κύκλος παριστάνει την τροχιά της Σελήνης. Ενώ στους άλλους κύκλους ο κάθε πλανήτης αναφέρεται μόνο με το σύμβολο και την ονομασία του, η τροχιά της Γης επιγράφεται: «Κίνησις χρονική της Γης συν τη Σελήνη». Στην εξωτερική περιφέρεια γράφεται: «Σφαίρα των Εστηριγμένων ακινήτων» και, τέλος, έξω από αυτήν μια σειρά από αστεράκια, που  τονίζουν ότι παριστάνει τη σφαίρα των απλανών ή, αν θέλετε, τον ουρανό με τα απλανή άστρα, που διατηρούν σταθερές τις μεταξύ τους αποστάσεις, και αποτελούν το «στερέωμα».

 

image

Ο δεύτερος χάρτης: «Σχήμα 3», και σε σχηματική ταινία πάνω από το κύριο σχήμα, αναφέρεται: «Κίνησις της Γης κατά τον Κοπέρνικον και τινα έτερον  Συγγραφέα». Το σχήμα αποτελείται από τον Ήλιο, τον οποίο περιβάλλει η ζώνη των ζωδίων, πάνω στην οποία κινείται η Γη. Ακτίνες από τον Ήλιο χωρίζουν τη ζωδιακή ζώνη στα 12 ζώδια, και μόνο τρία από αυτά φέρουν τα σύμβολα των αντίστοιχων ζωδίων: του Κριού, του Ταύρου και του Ζυγού.

image

 

Ο τρίτος χάρτης: «Σχήμα 4», επίσης σε σχηματική ταινία πάνω από το κύριο σχήμα αναφέρεται: «Λόγοι του Κοπερνίκου περί της πρώτης κινήσεως της Γης». Και πάλι ο Ήλιος κατέχει το κέντρο και γύρω απ’ αυτόν ομόκεντροι κύκλοι παριστάνουν τις τροχιές ορισμένων μόνον πλανητών. Στη δεύτερη, και όχι στην τρίτη τροχιά, είναι η Γη και η Σελήνη σε τροχιά γύρω από αυτήν. Έξω από την τελευταία  τροχιά δυο σειρές από άστρα παριστάνουν τον ουρανό.

image 
Στο επόμενο σχήμα, προφανώς το υπ’ αριθμ. 5, στις τέσσερις γωνίες του όλου  σχήματος, βρίσκονται τέσσερα επιμέρους αριθμημένα σχήματα, που συνδέονται μεταξύ τους με καλαίσθητες κορδέλες και περιβάλουν την επιγραφή του: «Λόγοι του ΚΟΠΕΡΝΙ΄ΚΟΥ περί της Κινήσεως της Γης, ήτις εστίν η χρονική υπό την Εκλειπτικήν». Και τα τέσσερα επιμέρους σχήματα παριστάνουν τον Ήλιο ο οποίος περιβάλεται από ομόκεντρους κύκλους, τις τροχιές των πλανητών και, έξω από τις εξωτερικές τροχιές, μια σειρά από αστεράκια παριστάνει τον ουρανό. Όλα αυτά δίνουν διαφορετικές θέσεις της Γης και των άλλων πλανητών πάνω στις τροχιές τους, με σκοπό να ερμηνευθούν οι αντίστοιχες κινήσεις των πλανητών.

image

Το «Σχήμα 6». Έχει περισσότερο καλλιτεχνική όψη. Παριστάνει μια απλή πλατειά κορνίζα, πάνω στην οποία έχει προσαρμοστεί μια «απλωμένη σινδώνη», με το σχήμα 6.

image

Αυτό παριστάνει τον Ήλιο και τη Γη στην τροχιά της που τον περιβάλει. Η Γη, με τον άξονα περιστροφής και τους κύριους κύκλους της, έχει κλίση ως προς το επίπεδο της τροχιάς της γύρω απ’ τον Ήλιο, δηλαδή ως προς την εκλειπτική. Το σχήμα περιβάλεται από κύκλο, στο πάνω εσωτερικό μέρος του οποίου υπάρχει η επιγραφή: «Λόγοι του Κοπερνίκου περί της τρίτης κινήσεως της Γης». Με αυτό το σχήμα ερμηνεύονται οι τέσσερις εποχές του έτους και η διαδοχή τους, ανάλογα με τις θέσεις της Γης στην τροχιά της.

Το «Σχήμα 7» δίνει το Σύστημα του Κόσμου που εισηγήθηκε ο Τύχο Μπράχε, και επιγράφεται: «Σύστημα του Παντός κατά τον Τύχονα». Το Σύστημα αυτό είναι   ενδιάμεσο του Ηλιοκεντρικού και του Γεωκεντρικού. Στη σχηματική παράστασή του, το κέντρο το κατέχει ένα σημείο χωρίς να υπάρχει εκεί κάποιο συγκεκριμένο σώμα και γύρω του, σε κυκλικές τροχιές περιφέρονται η Γη και ο Ήλιος. Ο Ήλιος  αποτελεί διαφορετικό κέντρο, γύρω από το οποίο περιφέρονται οι άλλοι πλανήτες, και τέλος σημειώνεται η σφαίρα των απλανών.

image

Το «Σχήμα 8», περιγράφει το «Σύστημα του Παντός κατά τον Ρενάτον Δεκάρτες», όπως επιγράφεται σε καλαίσθητη σχηματική ταινία στο πάνω μέρος του  όλου σχήματος. Και πάλι το κέντρο του Κόσμου το κατέχει ο Ήλιος και γύρω του οι ομόκεντροι κύκλοι – τροχιές της Γης και των εξωτερικών πλανητών: Άρη, Δία με τις τροχιές των τεσσάρων δορυφόρων του, και Κρόνου. Το όλο σχήμα πλαισιώνουν άστρα, διάσπαρτα και όχι σε κύκλο, ενώ αναγράφονται και οι τέσσερις κύριες διευθύνσεις του ορίζοντα: Ανατολή, Δύσις, Βορράς και Μεσημβρία.
Με το σχήμα αυτό αποκαλύπτεται ότι ο Ντεκάρτ έλαβε υπόψη του την ανακάλυψη των δορυφόρων του Δία από το Γαλιλαίο. Αλλά κατά τρόπο παράδοξο αναφέρονται τα σημεία του ορίζοντα τα οποία είναι άσχετα με οποιοδήποτε σύστημα, καθώς αυτά εξαρτώνται αποκλειστικά από τον συγκεκριμένο τόπο παρατήρησης πάνω στη Γη, και μάλιστα με τη πιο στενή του έννοια. Φαίνεται παράδοξη αυτή η σημείωση του Ντεκάρτ.

image

Το τελευταίο «Σχήμα 9», και πάλι περιγράφει το σύστημα του Κόσμου όπως δίδεται από τον Ντεκάρτ, και σε ταινία αναφέρεται ως: «Παρατηρήσεις το του Ρενάτου Δεκάρτες σύστημα περί της θέσεως και κινήσεως της Γης», και δίνει το προηγούμενο σύστημα με περισσότερες λεπτομέρειες. Το κέντρο το κατέχει ο Ήλιος, και γύρω του σχεδιάζονται ομόκεντροι κύκλοι, που παριστάνουν τις τροχιές των ορατών πλανητών, των οποίων τα ονόματα σημειώνονται στις αντίστοιχες τροχιές. Η Γη περιβάλεται από την τροχιά της Σελήνης, η οποία και αναφέρεται, ενώ ο Δίας από τις τέσσερις ομόκεντρες τροχιές των λαμπρών δορυφόρων του. Και στο χάρτη αυτό αναγράφονται τα τέσσερα κύρια σημεία του ορίζοντα, πράγμα που δεν θα έπρεπε να γίνει, όπως παρατηρείται σχετικά και στο προηγούμενο σχήμα.

 image

(CYNEXIZETAI) 

Νικολάου Κυριακού

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ
ΤΟΜΕΑΣ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ
ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

148 βλ. «Εισαγωγή…», τμ. Γ΄, Κεφ. Ε΄.
149 Καρτέσιος (1596 – 1650). Γάλλος φιλόσοφος, με έφεση στα μαθηματικά. Αναγνωρίζει ως σωστή τη θεωρία του Κοπέρνικου.

150 βλ. Σχήμα 14 στο Α΄ τμήμα του «Εισαγωγή…», Κεφάλαιο Ε΄.
151 Ε. Νικολαΐδη, «Πτυχές της κοσμολογικής αντίληψης του Χρύσανθου Νοταρά», σ. 9.
152 βλ. παρακάτω.
153 Ε. Νικολαΐδη, «Πτυχές της κοσμολογικής αντίληψης του Χρύσανθου Νοταρά», σ. 9.
154 Για την ακρίβεια: των 4 σελίδων, που βρίσκονται πρίν από τις 2 τελευταίες σελίδες του «Εισαγωγή…» στις οποίες έχουμε διάφορους πίνακες.
155 Οι εξηγήσεις – διευκρινίσεις – προέρχονται από τον Π. Ροβίθη (Ο Χρύσανθος Νοταράς σαν Αστρονόμος, Αθήνα 1998, σ. 134 – 140).

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in NEWS FROM SYNPAN and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s