Π Ρ Ο Ϊ Σ Τ Ο Ρ Ι Κ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Λ Ο Γ Ι Α (ΙV)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ   24/07/2014)

2. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ – Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
Είναι γενικώς αποδεκτό ότι ο άνθρωπος και κάποια είδη πρωτευόντων όπως  ο γορίλας και ο χιμπατζής έχουν ίσως κοινό πρόγονο. Από τους γνωστούς μας ως  απολιθώματα13 προγόνους των σημερινών πιθήκων, ο ραμαπίθηκος, ένα είδος πι-
θήκου που έζησε πριν από 15 περίπου εκατομμύρια χρόνια, είναι αυτό που εμφανίζει τη στενότερη σχέση με τον άνθρωπο. Βασικά χαρακτηριστικά που τον συνδέουν με τα πρωτεύοντα ανθρωποειδή είναι ότι ζει σε ανοιχτές εκτάσεις, και είναι
παμφάγος. Απολιθώματά του έχουν βρεθεί σε μια ευρεία ζώνη, από την Κίνα έως  την Ισπανία, αλλά τα περισσότερα εντοπίστηκαν στο Πακιστάν. Φαίνεται ότι πριν  από 12 ή 10 εκατομμύρια είχε ήδη προσαρμοστεί αποτελεσματικά στο περιβάλλον  της σαβάνας με την αραιή βλάστηση και το ξηρό κλίμα, που διαδέχτηκε το δάσος.
Δεν είχε προεξέχοντες κυνόδοντες γιατί δεν τρεφόταν με φρούτα αλλά με σκληρά  είδη, κυρίως σπόρους και σιτηρά. Είδη που πιστεύουμε ότι τον διαδέχονται, θα  αναπτύξουν σταδιακά εγκέφαλο και επιδεξιότητα των άνω άκρων, δύο στοιχεία
κατά κανόνα αλληλένδετα, μια που η αυξημένη δεξιότητα οδηγεί και στους ανθρωποειδείς πιθήκους σε ανάπτυξη της νοημοσύνης. Για την τεκμηρίωση της εξέλιξης του ανθρώπου εξετάζονται κατά κύριο η μορφολογία του κρανίου, η χωρητι-
κότητα του εγκεφάλου, η όρθια στάση και λιγότερο τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά.
Μεταξύ 10 και 5 εκατομμύρια χρόνια π.Σ.14, δεν έχουμε να επιδείξουμε έως  τώρα απολιθώματα ανθρωποειδών πιθήκων. Τα πρωιμότερα ανήκουν στον αυστραλοπίθηκο15, είδος που έζησε πριν από 5 ως 1,5 εκατομμύρια χρόνια στη Νότια Αφρική. Εκεί άρχισαν να έρχονται στο φως, κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, τμήματα κρανίων και οστών, των οποίων ορισμένα χαρακτηριστικά θα μπορούσαν να θεωρηθούν ‘ανθρώπινα’. Γύρω στα 5 εκατομμύρια χρόνια π.Σ., οι παλαιότεροι αυστραλοπίθηκοι είχαν ήδη κατακτήσει την ημιόρθια στάση, αν και όχι  μόνιμη, ενώ διέθεταν και αξιοσημείωτα ανατομικά χαρακτηριστικά: ύψος 1,2 μ.,βάρος 30 κιλών, αν και υπήρχαν υποείδη περισσότερο εύρωστα, αλλά και μέση  κρανιακή χωρητικότητα 450 κυβ.εκ. Η όρθια στάση επιφέρει μικρότερη ταχύτητα  αλλά μεγαλύτερη αντοχή, εφόσον η δίποδη βάδιση εκθέτει μικρότερο τμήμα του  σώματος στον καυτό τροπικό ήλιο. Τα μακριά χέρια είναι οπωσδήποτε εμπόδιο για το τρέξιμο, αλλά βοηθούν, από την άλλη, στη μεταφορά της τροφής, απελευθερώνοντας συγχρόνως το στόμα για την επικοινωνία. Αυτό το είδος έχει μεγάλους  γομφίους που δείχνουν ιδανικοί για χορτοφάγους σκληρών φυτών στις πεδιάδες  και δίπλα στις λίμνες της Αφρικής.
Το γνωστότερο απολίθωμα αυστραλοπιθήκου είναι η ‘Lucy’, με ύψος μόλις  1,4 μ., το πρώτο δίποδο με το διποδισμό ως κανόνα και όχι ασκούμενο κατ’ εξαίρεση, αλλά και με χωρητικότητα εγκεφάλου πολύ μεγαλύτερη από οποιουδήποτε πιθήκου. Πρέπει να έζησε πριν από 3,5 εκατομμύρια χρόνια, στην περιοχή Αφάρ,στην Ανατολική Αιθιοπία, από την οποία και ονομάστηκε australopithecus afarensis.
Η Λούσυ βρέθηκε το 1974, και ονομάστηκε έτσι από ένα δημοφιλές τότε τραγούδι των Μπητλς. Παλαιότερα ακόμη της Λούσυ είναι τα ίχνη πελμάτων δύο ενηλίκων και ενός παιδιού, αυστραλοπιθήκων ηλικίας περίπου 4 εκατομμυρίων χρό-
νων, τα οποία διατηρήθηκαν πάνω σε μαλακή ηφαιστειακή τέφρα, στο Λαετόλι  της Τανζανίας.
Ένα δεύτερο συγγενικό είδος, ο australopithecus africanus, έζησε γύρω στα  2,5 εκατομμύρια χρόνια π.Σ., και ήταν πιο ρωμαλέος, με ακόμη μεγαλύτερους  γομφίους και ακόμη μικρότερους κυνόδοντες και κοπτήρες. Η γνάθος του φαίνε-
ται ότι ήταν επίσης ικανότερη για σκληρή και ισχυρή μάσηση. Η προτίμηση σκληρής φυτικής τροφής, όπως αποτυπώνεται στις σταδιακές αλλαγές γνάθου και δοντιών, εξακολουθεί και στα είδη austalopithecus robustus και australopithecus  boisei, που πρέπει να έζησαν μετά τα 2 εκατομμύρια χρόνια π.Σ. Ο τελευταίος εντοπίστηκε στο φαράγγι Ολντουβάι στην Τανζανία, από τους Μαίρη και Λούις Λήκεϋ.

image

Δεν είναι, ωστόσο, ακόμη διευκρινισμένο αν ο αυστραλοπίθηκος είναι ο  πρόγονος του σύγχρονου ανθρώπου ή αν αυτός και ο άνθρωπος είχαν απλώς τον  ίδιο πρόγονο, γι’ αυτό και μοιράζονται κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Οι περισσό-
τεροι ερευνητές δέχονται ότι από κάποιο είδος αυστραλοπιθήκου πρέπει να  προέρχεται το γένος homo που εξελίσσεται σταδιακά στο σύγχρονο άνθρωπο.
Εξάλλου, αυστραλοπίθηκος και homo γνωρίζουμε ότι συνυπήρξαν στην Αφρική  ίσως περισσότερο από 1 εκατομμύριο χρόνια. Ακόμη και στα αρχαιότερα είδη  homo η χωρητικότητα του εγκεφάλου εμφανίζεται υπερβολικά μεγάλη, φτάνει τα  800 κυβ. εκ., όπως δείχνουν τα απολιθώματα του homo habilis16, που έζησε γύρω στα 2 εκατομμύρια π.Σ. επίσης στην Αφρική. Πρωτοεντοπίστηκε και αυτός στο  φαράγγι Όλντουβάϊ στην Τανζανία.
Εδώ, σημάδια κοπής πάνω σε οστά θηλαστικών δείχνουν ότι κύριο μέλημα  της ομάδας των homo habilis ήταν ο τεμαχισμός πτωμάτων που άφηναν τα μεγαλύτερα σαρκοφάγα. Η εξάρτηση από το κρέας μεγάλωσε τα γεωγραφικά όρια της
εξάπλωσής του, εφόσον ήταν αναγκασμένος να ακολουθεί τις αγέλες. Η ανάγκη  σχηματισμού και διατήρησης μεγαλύτερων ομάδων για αποτελεσματικότερο κυνήγι, βελτίωσε τους κοινωνικούς δεσμούς και τη συνοχή τους. Το κρέας ήταν πολύ
πλουσιότερο σε θερμίδες αλλά απαιτητικότερο ως προς τον προσπορισμό του, και  με δεδομένες τις δυσκολίες προάσπισής του από τα μεγάλα σαρκοβόρα ή άλλους  διεκδικητές. Το κυνήγι ήταν ασφαλέστερο κατά τη διάρκεια της ημέρας, πρακτική
που δημιουργούσε εντονότερη εφίδρωση και βαθμιαία αποβολή της τριχοφυίας.
Τέτοιες διαδικασίες συνέβαλαν σε μεγαλύτερη αύξηση του εγκεφάλου.
Το σημαντικότερο ίσως για την επιστήμη της αρχαιολογίας είναι ότι δίπλα  στα σκελετικά λείψανα του homo habilis και των ζώων που αποτελούσαν την τροφή του, ανακαλύφτηκαν τα πρωιμότερα εργαλεία, απλές κροκάλες ποταμών και  λιμνών, των οποίων το ένα άκρο έχει αποκρουστεί ώστε να αποκτήσει αιχμηρή  ακμή. Τέτοια εργαλεία, πρωτόγονα ακόμη, ήταν σίγουρα πολύτιμα για τον τεμαχισμό των θηραμάτων, γι’ αυτό κατά κανόνα εντοπίζονται δίπλα σε οστά ζώων. Αυτό  είναι το χρονικό σημείο συνεύρεσης της παλαιοντολογίας και της παλαιοανθρωπολογίας, που μελετούν τα σκελετικά λείψανα, με την επιστήμη της αρχαιολογίας,που μελετά τα υλικά κατάλοιπα του ανθρώπινου πολιτισμού. Εδώ τοποθετείται η   έναρξη της Κατώτερης Παλαιολιθικής, με το όνομά της να παραπέμπει στην πρωτόγονη αυτή ‘χαμηλής ποιότητας’ λιθοτεχνία. Με την αδιάκοπη ‘αναπαραγωγή’ τέτοιων εργαλείων, δημιουργήθηκαν τύποι που η κατασκευή τους υπακούει σε κανόνες που διδάσκονταν, αποτελώντας το αρχαιότερο πολιτιστικό κληροδότημα μαζί  με τους πρώιμους θεσμούς και τη γλώσσα. Έτσι, δημιουργήθηκε η τυπολογία,βασικό εργαλείο της επιστήμης της αρχαιολογίας.

Η επινόηση της κατασκευής και χρήσης ολοένα και περισσότερο εξειδικευμένων εργαλείων πιστεύεται ότι έδωσε στο είδος αυτό τη δυνατότητα της επιβίωσης, σε αντίθεση με τον αυστραλοπίθηκο, που οδηγήθηκε σε εξαφάνιση. Έκανε το homo habilis περισσότερο ευπροσάρμοστο σε ποικίλο διαιτολόγιο και σε διαφορετικά περιβάλλοντα αλλά και πιο αποτελεσματικό σε σύγκριση με άλλα είδη με τα  οποία συνυπήρξε. Από αυτόν και με κληροδοτημένα τα δικά του εφόδια, προέκυψε 1,5 εκατομμύρια χρόνια π.Σ., ο homo erectus17, με χωρητικότητα εγκεφάλου 950 κυβ. εκ., και οστεολογικά χαρακτηριστικά που αποδεικνύουν την ολοκληρωμένη και μόνιμη όρθια στάση του.
Τώρα, τα πρωτόγονα εργαλεία από βότσαλα δίνουν τη θέση τους σε έναν  πιο εξελιγμένο τύπο, τους αμφιπρόσωπους πελέκεις, στους οποίους λαξεύεται πλέον όχι μόνον η αιχμή αλλά ολόκληρη η επιφάνεια. Εκτός όμως από τα νέα εργαλεία, ο homo erectus απέκτησε ένα ακόμη σημαντικό εφόδιο, τη γνώση της φωτιάς.
Μ’ αυτήν βελτίωσε τη διατροφή του, και μετακινήθηκε για πρώτη φορά σε ψυχρότερα κλίματα. Έτσι, σκελετικά λείψανα αυτού του είδους συναντώνται εκτός Αφρικής, στην Ασία μέχρι τον Καύκασο, και αργότερα, κατά κανόνα μετά το  500.000 π.Σ. και στην Ευρώπη.
O homo erectus επέζησε από πολλές εναλλαγές παγετωδών και μεσοπαγετωδών περιόδων, χάρη στα βελτιωμένα του εργαλεία, στις εξελιγμένες πρακτικές  κυνηγιού που στηρίζονταν στις ενέδρες με φωτιά, αλλά και στη βελτιωμένη κοινωνική του συνοχή. Οι εποχικοί του καταυλισμοί ήταν καλύτερα οργανωμένοι, με καλύβες από κλαδιά και δέρματα ζώων, για ομάδες τριάντα περίπου ατόμων. Η συστηματική βρώση ψημένου πλέον κρέατος προκάλεσε μείωση του μεγέθους των  δοντιών και της γνάθου, ενώ η αύξηση του εγκεφάλου συνετέλεσε στη μείωση του  χρόνου εγκυμοσύνης. Τα μωρά γεννιόντουσαν τώρα σε πρωιμότερο στάδιο ανάπτυξης, και αυτό μεγάλωσε σημαντικά την περίοδο εξάρτησής του από τη μητέρα,
σε σύγκριση με τα υπόλοιπα πρωτεύοντα θηλαστικά. Το γεγονός αυτό, με τη σειρά  του, δημιούργησε την ανάγκη συγκρότηση πιο συνεκτικών ομάδων και οικογενειών για τη φροντίδα των παιδιών. Η μακρά παραμονή των μητέρων δίπλα τους
ίσως προκάλεσε την πρώτη στην ιστορία του ανθρώπου εργασιακή κατανομή βασισμένη στο φύλο. Στο homo erectus ανήκει ο αρχαιότερος ως σήμερα πλήρης  σκελετός που γνωρίζουμε, χρονολογείται το 1.500.000 π.Σ., και βρέθηκε κοντά  στη λίμνη Τουρκάνα της Κένυα.
Κατά την τελευταία δεκαετία έχουν μεταβληθεί αρκετά οι απόψεις μας για  την εμφάνιση των πρώτων homo στην Ευρώπη. Ενώ παλαιότερα ήταν αποδεκτό  ότι το πρώτο είδος που την εποικίζει είναι ο homo sapiens, στη Γερμανία και στο  σπήλαιο Αραγκό στα Ανατολικά Πυρηναία έχουν έρθει στο φως ανθρώπινα απολιθώματα ηλικίας 450.000 ετών, που είναι βέβαιο ότι ανήκουν στο homo erectus.
Στο Αραγκό συνυπάρχουν με φυτοφάγα ζώα, κυρίως άλογα, και με πρωτόγονα λίθινα εργαλεία. Στην ίδια θέση, ίχνη πάνω σε ανθρώπινα οστά αποτελούν ίσως ενδείξεις τελετουργικού κανιβαλισμού. Ο λεγόμενος homo antecessor, συγγενικός  και σύγχρονος εν μέρει με το homo erectus, πρέπει να έφτασε στην Νότια Ευρώπη  λίγο μετά το 1.000.000 χρόνια π.Σ., αν αξιολογούμε σωστά τα ευρήματα σε Ισπανία και Ιταλία. ιέθετε ένα μείγμα χαρακτηριστικών σύγχρονου και πρωτόγονου
ανθρώπου: κρανίο σύγχρονο αλλά γνάθο ανάλογη με του homo ergaster, είδος που  ζούσε επίσης στην Αφρική από το 1.600.000 π.Σ.
Αλλά και για την παρουσία πρωίμων ανθρωπιδών στην Ασία, ήρθε να προστεθεί τα τελευταία χρόνια μία ακόμη έκπληξη για τους παλαιοντολόγους. Στο  νησί Flores της Ινδονησία εντοπίστηκαν αρκετοί σκελετοί ενός νέου είδους, που  ονομάστηκε homo floresiensis. Παρά το ότι η δράση του χρονολογείται αρκετά  πρόσφατα, ανάμεσα στο 50.000 και στο 10.000 π.Σ., εμφανίζει χαρακτηριστικά  πολύ πρωτόγονα σε σύγκριση με αυτά του homo sapiens, με τον οποίο πρέπει να  συνυπήρξε για μεγάλο χρονικό διάστημα. Είχε πολύ μικρό ύψος, και μάλλον αποτελεί ‘επιβίωση’ ομάδων homo erectus που όντας εδώ, απομονώθηκαν, όταν η Ινδονησία αποκόπηκε από την ασιατική ακτή.
Στην Ευρώπη, η παρουσία ειδών homo erectus, πριν από την άφιξη των  homo sapiens, συνδέεται με την λιγότερο προηγμένη φάση κατασκευής εργαλειακών συνόλων, την Κατώτερη Παλαιολιθική, και διαρκεί από το 1.500.000 ως το  200.000 π.Σ. Η λιθοτεχνία αυτή εκπροσωπείται από την τεχνολογία των αδρά λαξευμένων κροκαλών, που σ’ ένα προχωρημένο στάδιο ανάμεσα στο 400.000 και το  100.000 π.Σ., δίνει τη θέση της στην τεχνολογία των χειροπελέκεων ή αμφίπλευρων εργαλείων. Η μεγάλη αυτή περίοδος διακρίνεται σε φάσεις: την Αχελαία, κυρίως στη υτική Ευρώπη, την Κλακτόνια στη Βόρεια Ευρώπη και την Ταγιάκα στη  Νότια Ευρώπη.

image

Μόλις 250.000 χρόνια π.Σ. εμφανίζονται προδρομικές μορφές του homo  sapiens18, με δύο υποείδη, τον αρχαιότερο homo sapiens neanderthalensis19,και αρκετά αργότερα, μετά το 50000 π.Σ. το σύγχρονο άνθρωπο, το homo  sapiens sapiens. Το μεγαλύτερο μέρος της εξέλιξης του homo sapiens φαίνεται  ότι συντελέστηκε επίσης στην Αφρική. Οι περισσότεροι συμφωνούν ότι η πρώτη  ρίζα του φυλογενετικού δένδρου του σύγχρονου ανθρώπου βρίσκεται εκεί. Μετανάστευσε από εκεί σε Ευρώπη και Ασία πριν από 200.000 χρόνια περίπου. Μεγάλοι πληθυσμοί, βεβαίως, παρέμειναν στην Αφρική, και είναι αυτοί που υπέστησαν  τις λιγότερες μεταλλάξεις, μια και δεν απαιτήθηκε η προσαρμογή τους σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Αυτοί έχουν τα περισσότερα κοινά με τους αρχικούς προγόνους μας. Οι Βουσμάνοι Σαν, που ζουν σήμερα στις σαβάνες της Νότιας Αφρικής,
θεωρούνται πιθανόν το παλαιότερο κλαδί αυτού του δέντρου, με την αρχαιότερη  εκδοχή του χρωμοσώματος Υ από όλες τις φυλές του πλανήτη. Το μιτοχονδριακό  DNA των γυναικών της φυλής αυτής, το οποίο κληροδοτείται από μητέρα σε κόρη,
είναι όντως από τα παλαιότερα που γνωρίζουμε, ενώ Ευρωπαίοι, Κινέζοι και Αβορίγινες της Αυστραλίας αποχωρίζονται πολύ αργότερα.
O homo sapiens neanderthalensis απαντάται σε Ευρώπη και Εγγύς Ανατολή  από το 200.000 και ως το 30.000 π.Σ. Ζει σε δύσκολες κλιματικές συνθήκες, εφόσον από το 130000 ως το 50000 π.Σ. βρίσκεται στο κορύφωμά της η παγετώνεια
περίοδος, κάτι που ίσως τον υποχρεώνει να βελτιώσει εντυπωσιακά τη λιθοτεχνία  του, επινοώντας την τεχνολογία των ‘φολίδων’. Για την κατασκευή τους, εφαρμόζει  μια πρωτοποριακή τεχνική με προετοιμασία του πυρήνα έτσι ώστε να αποκτά επίπεδη δισκοειδή επιφάνεια, και στη συνέχεια με άμεση κρούση να προσφέρει καλύτερες και ομοιόμορφες φολίδες που χρησιμοποιεί ως εξειδικευμένα εργαλεία, κυρίως αιχμές και ξέστρα, χωρίς, πάντως, να εξαφανίζονται οι χειροπελέκεις. Αυτή η
καινοτομία στην παραγωγή λίθινων πελεκητών εργαλείων χαρακτηρίζει τη Μέση  Παλαιολιθική περίοδο, διαρκεί από το 200.000 ως το 35.000 π.Σ., και στην Ευρώπη είναι σχεδόν ταυτισμένη με την αποκαλούμενη Μουστέρια-Levallois τεχνολο-
γία.

 

image

Οι λιγοπρόσωπες αυτές κοινότητες των κυνηγών και τροφοσυλλεκτών διαβίωναν, αναλόγως με τις κλιματικές συνθήκες κάθε τόπου, είτε μέσα σε σπήλαια,όπου συχνά εντοπίζονται και οι ενταφιασμένοι τους νεκροί δίπλα στα σημεία διαμονής, είτε σε υπαίθριες θέσεις, επιλεγμένες με κριτήριο την παρουσία θηραμάτων. Εδώ, οι κατοικίες ήταν κατασκευασμένες με ξύλα, κλαδιά και χόρτα, καμιά  φορά και με κόκαλα μεγάλων ζώων, όπως τα μαμούθ. Αυτές οι θέσεις μπορεί να  ήταν ‘σταθμοί’ διάρκειας μόλις λίγων ημερών, ή ημιμόνιμες εγκαταστάσεις διάρκειας αρκετών μηνών.
Ο homo neanderthalensis ήταν πολύ πιο ρωμαλέος από το σύγχρονο άνθρωπο, λόγω των σκληρών συνθηκών τις οποίες έπρεπε να αντιμετωπίσει: παγετώδες περιβάλλον και περπάτημα πολλών χιλιομέτρων καθημερινά για την εξασφάλιση τροφής. Είχε σωματικό βάρος 100 περίπου κιλών, ήταν μυώδης και με  βαρύ σκελετό για να αυξάνει η θερμοκρασία του σώματος. Τώρα, για πρώτη φορά,έχουμε ασφαλή στοιχεία και για τους ‘θεσμούς’ και την ‘ιδεολογία’ των ανθρώπινων ομάδων. Φαίνεται ότι σημαντικό ρόλο στη σκέψη των Νεάντερταλ είχαν συγκεκριμένα ζώα, αν κρίνουμε από την ανεύρεση σε σπήλαιο της Ελβετίας 13 κρανίων αρκούδας, προσεκτικά τοποθετημένων μέσα σε κόγχες. Σε σπήλαιο του Λιβάνου, αποκαλύφθηκε σκελετός ελαφιού τελετουργικά διαμελισμένου και χρωματισμένου με ώχρα.
Την ίδια περίπου εποχή χρονολογούνται οι πρώτες πληροφορίες που διαθέτουμε για ταφικές πρακτικές. Μαζί με ανθρώπινους σκελετούς εντοπίζονται στα  σπήλαια οστά ζώων, τρόφιμα και εργαλεία. Σε μία τουλάχιστον περίπτωση παρατηρήθηκε γύρη πάνω στο νεκρό, ένδειξη κάλυψης του σώματος με λουλούδια, αν  και το εύρημα αυτό έχει αμφισβητηθεί. Στο Σανιντάρ του Βορείου Ιράκ, ήρθε στο  φως ταφή ενός άντρα σαράντα χρόνων, μεγάλης δηλαδή ηλικίας για την εποχή αυτή, ο οποίος έφερε αρκετά τραύματα και ενδείξεις ασθενειών. Αυτό, μας κάνει να  υποθέσουμε ότι η ομάδα τον φρόντιζε για μεγάλο χρονικό διάστημα, υπήρξε, δηλαδή, ένα είδος κοινωνικής μέριμνας προς το μέλος αυτό της κοινότητας, παρά το  γεγονός ότι δεν ήταν πλέον χρήσιμο για την επιβίωσή της.
Ο σύγχρονος άνθρωπος όπως αποκαλούμε το homo sapiens sapiens, αφού  μετοίκισε σε Ευρώπη και Ασία, μετακινήθηκε, ανάμεσα στο 50.000 και στο 13.000  π.Σ., σε δύο ακόμη ηπείρους, την Αυστραλία και την Αμερική. Ανάμεσα στα εξε-
λιγμένα του εφόδια, ο μακρύτερος φάρυγγάς του αποδεικνύει ότι είχε και το προνόμιο μιας αρκετά προηγμένης γλωσσικής επικοινωνίας. Απομένει το μοναδικό  ανθρώπινο είδος κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική εποχή, προωθεί ακόμη περισσό-
τερο τη λιθοτεχνία υιοθετώντας την τεχνική των ‘λεπίδων’, αλλά βελτιώνει και οικονομικές στρατηγικές όπως το κυνήγι, με την καθιέρωση νέων όπλων και παγίδων με δίχτυα.
Τώρα, τα λίθινα εργαλεία δεν κατασκευάζονται με άμεση κρούση, δηλαδή  χτυπώντας τον πυρήνα με πέτρα, αλλά παρεμβάλλοντας μαλακό κόκαλο ή κέρατο  με αιχμηρή άκρη, ώστε να αποσπώνται κοφτερές λεπίδες. Ο homo sapiens sapiens
παράγει ποικιλία εργαλείων: ξέστρα, κοπίδια διαφόρων μεγεθών, στιλβωτήρες,οπείς, πριόνια. Φαίνεται ακόμη ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ζεσταίνει τον πυριτόλιθο20 μέσα σε καυτή άμμο, ώστε να πετυχαίνει μείωση της υγρασίας του και  καλά ελεγχόμενη σχάση, κάτι που του δίνει καλές αιχμές ακοντίων. Τώρα αρχίζει  να κατασκευάζει για τις λεπίδες λαβές από άλλα υλικά, ξύλο ή οστό, και τις σταθεροποιεί με ρητίνη. Πληθαίνουν τα οστέινα εργαλεία όπως τα καμάκια και τα αγκί-
στρια, επινοείται το τόξο, και ο εκτοξευτής ακοντίου. Στην Ανώτερη Παλαιολιθική  εποχή της Ευρώπης, που διαρκεί από το 35.000 ως το 10.000 περίπου π.Σ., διακρίνουμε αρκετές φάσεις: =ρινάκια, Γκραβέτια, Σολουτραία, Μαγδαλήνια.
Η περίοδος αυτή μας κληροδότησε επίσης στοιχεία για την ‘τέχνη’ και την  ‘ιδεολογία’ των homo sapiens sapiens, όπως αυτές αποτυπώνονται στα γυναικεία  ειδώλια που αποκαλούνται ‘Αφροδίτες’, στα κοσμήματα από οστά και δόντια ζώ-
ων, και κυρίως στις βραχογραφίες πολλών σπηλαίων της Νότιας Ευρώπης, με βασικό τους θέμα το κυνήγι. Πάνω σε τοιχώματα σπηλαίων και εσοχών στη Γαλλία  και στην Ισπανία, έχουν εντοπιστεί και μελετηθεί πληθώρα τέτοιων γραπτών απεικονίσεων, αλλά και ανάγλυφα ζώων από πηλό ή ασβεστόλιθο. Γύρω στο 25.000  π.Σ., χρονολογούνται οι πρώτες προσπάθειες να χρησιμοποιηθεί η δύναμη της φωτιάς για την όπτηση ειδωλίων γυναικείων μορφών αλλά και ζώων, όπως η αρκούδα, η αλεπού και το λιοντάρι, μέσα σε πρωτόγονους φούρνους, αν κατανοούμε  σωστά τα ευρήματα από το Dolni Vestonice της Τσεχίας. Τώρα αποδεικνύεται και  η ενασχόληση του homo sapiens sapiens με τη μουσική από μουσικά όργανα όπως  ένα αυλός από τη Νότια Τσεχοσλοβακία κατασκευασμένος από οστό πτηνού. Από  το 35.000 έως το 10.000 π.Σ., η καλλιτεχνική αυτή παραγωγή βρίσκεται στο αποκορύφωμά της.
Τα πρωιμότερα γυναικεία ειδώλια εμφανίζονται λίγο πριν το 25.000 π.Σ.,με ευρεία κατανομή από την Ισπανία έως τη Ρωσία. Λίγα έχουν κατασκευαστεί με  πηλό και με τη βοήθεια ξύλινης μήτρας, ενώ για τα περισσότερα έχει χρησιμοποι-
ηθεί πέτρα ή δόντια μαμούθ. Έχουν ύψος από 5 ως 50 εκατοστά, διογκωμένα στήθη και γλουτούς, και είναι γυμνά, με ή χωρίς ένδειξη κοσμημάτων. Εντοπίζονται  μεμονωμένα και, σπανιότερα, σε ομάδες. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα, η  Αφροδίτη του Willendorf της Αυστρίας είναι κατασκευασμένη από ασβεστόλιθο  και έχει ύψος μόλις 11 εκατοστών. Πολύ σπάνια εντοπίζονται αντρικά ειδώλια. Ο  ρόλος των ειδωλίων δεν έχει μέχρι σήμερα διευκρινιστεί πειστικά, αν και παλαιό-
τερα όλοι αποδέχονταν ότι απεικονίζουν μια γυναικεία ‘θεότητα’ συνδεδεμένη με  τη φύση και τη γονιμότητα, κάτι που σήμερα δε θεωρείται επαρκώς τεκμηριωμένο.
Δεν είμαστε επίσης βέβαιοι για τον προορισμό των σπηλαιογραφιών. Μια   ερμηνευτική πρόταση είναι ότι εντάσσονται στις διαδικασίες της ‘συμπαθητικής  μαγείας’, με τα ζώα να εμφανίζονται υγιή, ώστε να διασφαλίζεται η καλή τους υγεία, όπως και η γονιμότητα για όσα απεικονίζονται σε κατάσταση εγκυμοσύνης.

Με την αποτύπωση ακοντίων και βελών πάνω στα σώματα των θηραμάτων εκμαιεύεται η επιτυχία του κυνηγιού. Ορισμένοι, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι είναι προτιμότερο να δούμε τις ‘εικόνες’ αυτές ως φόντο τελετουργιών μέσα στις αίθουσες
των σπηλαίων, πιθανόν επιφορτισμένες με μυητικό και εκπαιδευτικό ρόλο. Έτσι  ερμηνεύουν την παρουσία ανθρώπινων μορφών με ζωόμορφα χαρακτηριστικά ή  μάσκες αλλά και δυσερμήνευτων στοιχείων όπως τα χέρια δίπλα στο υπόλοιπο θε-
ματολόγιο.

image

Ανώτερη Παλαιολιθική : βραχογραφία, κατάλυμα, εργαλεία

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Ευστράτιος Παπαδόπουλος

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

13 Συχνά τα απολιθώματα δεν είναι παρά τμήματα κρανίων ή κάποιων οστών ή μόνο δόντια. Οι φυ-
σικοί ανθρωπολόγοι όμως μπορούν από έναν αριθμό οστών να ανασυνθέσουν ολόκληρο το σώμα,
ή, τουλάχιστον, να δώσουν σημαντικές πληροφορίες για τον τύπο και το είδος.
14 π.Σ.: πριν από Σήμερα
15 Το όνομά του οφείλεται στο ότι συναντάται στο νότιο (australis) τμήμα της Αφρικής.

16 Homo Habilis: Επιδέξιος Άνθρωπος

17 Homo Erectus: Όρθιος Άνθρωπος

18 Homo Sapiens: σοφός άνθρωπος
19 Επειδή πρωτοεντοπίστηκε στο σπήλαιο Neanderthal της Γερμανίας.

20 Ο πυριτόλιθος είναι σκληρό πέτρωμα κατάλληλο για την κατασκευή λίθινων εργαλείων, που χρη-
σιμοποιείται καθ’ όλη τη διάρκεια της Προϊστορίας και σε όλες τις περιοχές του ελλαδικού και αι-
γαιακού χώρου μαζί με τον οψιανό και το χαλαζία.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in ARCHAEOLOGIE and tagged , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s