Η θέαση και ο λόγος στον «Αίαντα» του Σοφοκλή. Το παράδειγμα μιας συνομιλίας του ποιητή με το θεατρικό κοινό και τον Όμηρο. (Itel)


( ΣΥΝΕΧΕΙA ΑΠΟ  5/09/14)

Συμπέρασμα
Κατά συνέπεια, ο ποιητής κλείνει το έργο του με τον τρόπο περίπου  που το άρχισε: επί σκηνής και πάλι ο Οδυσσέας και ο Αίαντας, θεατός στον  Οδυσσέα ο Αίαντας, αθέατος αλλά για άλλο λόγο αυτή τη φορά ο  Οδυσσέας στον Αίαντα. Ο θηρευτικός λόγος του Προλόγου έχει γίνει φιλικός  και ανθρωπιστικός, ο ατώμενος λόγος του Αίαντα έχει πια σιγήσει.
Ωστόσο, αυτοί οι λόγοι, αν και συνυπήρξαν ο καθένας με τον τρόπο του στη  σκηνή, δε διασταυρώθηκαν άμεσα ποτέ. Ο Σοφοκλής δεν το επιχείρησε.
Σκοπός του φαίνεται δεν ήταν να παρουσιάσει την άμεση σύγκρουσή τους  όσο να υποδείξει το ρόλο του ίδιου του θεάματος που επενεργεί  καταλυτικά στο λόγο. Γι’ αυτό και παρουσίασε τον Αίαντα ως λόγο που  θεάται και υπόκειται παράλληλα σε θέαση, από το τρωικό του παρελθόν  ως το προ του φόνου και μετά το φόνο παρόν του, ενώ τον Οδυσσέα τον  κράτησε στα όρια του λόγου που θεάται μόνο, χωρίς να υπόκειται σε  θέαση από τον αντίπαλό του. Αυτή η μονοσήμαντη, όμως, οπτική σχέση του
Οδυσσέα με τον Αίαντα τρέπεται σε σχέση κατόπτρου και κατοπτρισμού  του ίδιου του Οδυσσέα που ορά το είδωλό του. Έτσι ο ποιητής, μαζί με τα  άλλα, μας δίνει ένα μάθημα θεατρικής όρασης, δηλαδή θεατρικής αγωγής  που μεταφέρεται από τη σκηνή στο κοινό και το αντίστροφο.
Ο τρόπος του ]ορ~αν, του θε~ασθαι και του θεαθ~ηναι είναι ο τρόπος του  ίδιου του τραγικού λόγου που τρέφει και τρέφεται όχι μόνο από το φθέγμα  που ακούγεται αλλά και από την εικόνα, την οποία ορά και διά της οποίας  ο ίδιος οράται. Η αγωγή, λοιπόν, αλλά και η πλαστική δυναμική της ίδιας  της τραγικής όρασης, που μορφοποιεί και μορφοποιείται στα καθαρώς
θεατρικά και νοηματικά συμφραζόμενά της, διαχύθηκε με τον τρόπο του θεάματος και του τραγικού λόγου στους θεατές του Αίαντα.
Ο ποιητής επιμένει στη χρήση λεξιλογίου της όρασης-θέασης όχι  μόνο για να καταδείξει τη γνωσιολογική αξία της όρασης ούτε μόνο για να  δημιουργήσει ένα βολικό αισθητικό πλαίσιο που απλώς υποβάλλει τους  θεατές στο πάθος του ήρωα.101 Τον ενδιαφέρει κυρίως να συλλάβει με  όρους θέασης-όρασης, και όχι μόνο στο επίπεδο της τεχνικής, τη δική του διαλλαγή με την επική παράδοση, για να την προσφέρει ελαστική στα  σημαινόμενά της στην ούτως ή άλλως ανοικτή πνευματικά κοινωνία του 5ου  αιώνα. Έτσι, ο θεατής πολίτης της Αθήνας καλείται να παρακολουθήσει  και να συμμετάσχει με τον τρόπο του σε αυτή τη σκηνοθετημένη θεατρικά  επικοινωνία με την πνευματική του προϊστορία και να βρει ή να επινοήσει τις όποιες αναγωγές στην πνευματική ή πολιτική ιστορία του καιρού  του.102 Ο σοφόκλειος Αίαντας δραματοποιεί αυτήν την επικοινωνία μέσω
μάλιστα μιας τεχνικής που δεν είναι ευθύγραμμη.103
Βεβαίως, η τραγωδία ενσαρκώνει το θάνατο του ομηρικού και ειδικά  του αχίλλειου, όπως τονίζει ο Knox ατομικού ήθους, όμως σημασία έχει να  δούμε επίσης την παράλληλη και παραπληρωματική συγκρότηση του τραγικού ήθους του Αίαντα.104 Θα προτείναμε, λοιπόν, ο σοφόκλειος  Αίαντας να θεωρηθεί ως η οπτική συνανάγνωση, συμ-παράσταση και  συνύπαρξη του επικού με τον τραγικό Αίαντα και όχι τόσο ως η κάθετη  εξαρχής πτώση του ηρωικού ήθους. Αυτό, εξάλλου, πράττει ο ίδιος ο
ήρωας επί σκηνής. Και στις έξι μονολογικές ρήσεις του διαλέγεται με τον  επικό εαυτό του. Σε αυτήν ακριβώς την οπτική συμπύκνωση του επικού  κλέους που δεν εναλλάσσεται, αλλά συναλλάσσεται αμοιβαία με το  τραγικό πάθος σε μια μόνο φιγούρα επί σκηνής, επενδύει πολλά ο  Σοφοκλής.
Έτσι ο σκηνικός χώρος τέμνεται πότε σε ομηρικό τρόπο και τόπο  αφήγησης και πότε σε τραγικό χώρο που απαιτεί την ταύτιση της  ρηματικής σημασίας των λόγων με τη δραματική πράξη, με άλλα λόγια που  απαιτεί την τροπή του αφηγηματικού υλικού σε παλλόμενο και κινούμενο  οπτικό υλικό. Μέσω αυτού του οπτικού υλικού ο ποιητής τρέπει σε θέαμα  το πνευματικό παρελθόν της πόλης, το «δια-σχίζει», όπως ο Αίαντας με το  σπαθί του το σώμα του, και το προσφέρει μαζί με την τεχνική του στη  θέαση και τη συνείδηση του κοινού του. Αν θέλουμε μάλιστα να μιλήσουμε  με όρους του Segal τότε θα λέγαμε πως η διαπίστωσή του ότι «στη θέση  της ευφροσύνης (τέρψεως) της επικής αφήγησης και του χορωδιακού  άσματος η τραγωδία υποβάλλει το κοινό της σε μια διαρκή ένταση  ανάμεσα στην αναμενόμενη απόλαυση ενός έντεχνου θεάματος και το
θλιβερό του περιεχόμενο» βρίσκει απόλυτη ισχύ στον Αίαντα του  Σοφοκλή.105 Αυτήν την ένταση του θεάματος, στην «εσωτερική» και  «εξωτερική» του όψη, υποβάλλει η συσσώρευση του οπτικού υλικού  (λεξιλόγιο όρασης-θέασης) στον σοφόκλειο Αίαντα, στο τεράστιο και  περίφαντο σώμα του οποίου κατοπτρίζεται η άγρια λάμψη της πολεμικής
Ιλιάδας και το σκληρό, ανελέητο φως της τραγικής συνείδησης106.
Ο ήρωας, που θεώρησε στην Ιλιάδα την παραμονή του στο φως ([εν δέ  φάει καί {ολεσσον, 17. 647) ως τη διαρκή πρόκληση του ακραίου ούτως ή  άλλως ήθους του για επίδειξη γενναιότητας και ασίγαστη επιδίωξη της  δόξας, ανακαλύπτει, και μαζί του οι θεατές, την ανάγκη μιας άλλης  οπτικής του κόσμου, πιο περίπλοκης, που συναιρεί και ταυτόχρονα διαιρεί  τα στοιχεία του. Αυτήν την οπτική ο Αίαντας δεν την υιοθέτησε,αντιλήφθηκε όμως την αλήθειά της, μια αλήθεια που έγινε θεατή σε όλους  τους αναβαθμούς της. Έχει δίκιο ο Seale που υποστηρίζει ότι

«Ajax’ heroism  is a mystery that is finally seen but, more particularly, a truth that is finally faced. For in the Ajax the traditional movement from appearance to reality  takes place in a word where «appearance» is everything».107

Σε αυτήν τη διαδικασία της εμφάνισης, όπου το ηρωικό ήθος και το  τραγικό πάθος συμφύρονται οπτικά και νοηματικά στη σκηνή, τη στιγμή  ακριβώς που απαιτούν όχι μόνο τη συνανάγνωσή τους αλλά και την  ταυτόχρονη διάκρισή τους στα πεδία όπου ανήκουν και από όπου  εκπηγάζουν, εμπλέκει το θεατή ο ποιητής. Μια διαδικασία που έχει  εξαρχής ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας, φανερούς και υπόγειους, με την επική παράδοση και την τραγική τέχνη.

 

TELOC

Δημήτρης Πετροδασκαλάκης

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ  ΣΤΟ ΠΑΝ/ΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ  (2002)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

101 Βλ. Γκαστή 1998, το άρθρο της οποίας αναφέρεται στη γνωσιολογική αξία της όρασης.

102 Για μια πολιτική ανάγνωση του έργου, βλ.Meier 1997,σσ. 200-222, ιδιαίτερα 219-22.

103 Ο Winnington – Ingram 1999, σσ. 40-41, εκφράζει τη διαφωνία του για την ευθύγραμμη  σχέση που πιθανόν υπαινίσσεται ο Knox 1961, ανάμεσα στο σοφόκλειο Αίαντα και τον  Όμηρο. Βλ. επίσης Segal 1995, σσ.17, 22-23 για τη μη ευθύγραμμη εξέλιξη του έργου.
104 Βλ. Knox 1961, σ. 52.
105 Βλ. Segal 1996, σ.454.
106 Βλ. τις επισημάνσεις του Segal 1996, σσ. 429-35 για τη θέαση και το θέαμα. Ειδικότερα  ο Segal εξετάζει την προσκόλληση του Έλληνα στη διαδικασία της θέασης και του  θεάματος, όπως εκείνη διαπιστώνεται όχι μόνο στις τραγικές παραστάσεις ή το έπος  αλλά και στις ιστορικές συγγραφές του Ηροδότου και του Θουκυδίδη και γενικότερα στην  πρακτική των πόλεων σε διάφορες περιστάσεις (όπως αθλητικές συναντήσεις,μυστηριακές τελετές, εκστρατείες).
107 Βλ. Seale 1982, σ. 176.

 

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α
Αποστολάκης Κ. 2001. Οδυσσέως και Αίαντος ομιλία (λ 541-567):
Η ρητορική του λόγου και της σιωπής Φιλολογική 74, 27-33Bain D. 1977. Actors and Audience. Oxford
-//- 1987. Some reflections on the illusion in Greek Tragedy. BICS 34,1-14
Βαλάκας Κ. 2001. Η χρήση της γλώσσας στην αρχαία Τραγωδία,στο συλλογικό τόμο: Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας. Από
τις αρχές έως την ύστερη Αρχαιότητα, Επιστημονική  Επιμέλεια: Α.-Φ. Χριστίδης.
Baldry H.C. 1981 (ελλην. μτφρ. Χριστοδούλου Γ., Χατζηκώστα Λ.)
To τραγικό θέατρο στην αρχαία Ελλάδα.. Αθήνα
Burian P. 1997. Myth into mythos: the shaping of tragic plot,στο συλλογικό τόμο: The Cambridge Companion to
Greek Tragedy (Easterling P.E. ed.). Cambridge.
Γκαστή Ε. 1998. Σοφοκλέους Αίας, Η τραγωδία της όρασης Δωδώνη 27,167-174

Cairns D.L. 1993. AIDOS. Oxford  Diels H. 1960. Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlin
Dodds E.R. 21978.(ελλην. μτφρ. – εισαγ. Γιατρομανωλάκης Γ.) Oι Έλληνες  και το παράλογο. Αθήνα
Frontisi-Ducroux F. – Vernant J.P. 2001. (ελλην. μτφρ. Μέντζου Β.)
Στο μάτι του καθρέφτη. Αθήνα
Garner R. 1990. From Homer to Tragedy, the art of allusion in Greek  Poetry London
Garvie A.F. 1998. Sophocles Ajax. England
Gasti H. 1997. Ajax’ Trugrede; its meaning and dramatic function. Arctos  31, 19-40
Golder H. 1990. Sophocles’ Ajax: Beyond the shadow of time. Arion I, 1, 9-34
Gould John. 1990(ελλην. μτφρ. Κονόμη Ν., Γρίμπα Χρ., Κονόμη Μ.),
«Η θεατρική παράσταση». Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής  Λογοτεχνίας (Easterling P. E.-Knox B. M. W.) Αθήνα.
Ηerington J. 1985. Poetry into Drama. California
Knox B. 1961. The Ajax of Sophocles HSCP 65, 1-37  -//- 1964. Τhe Heroic Temper. Berkley
Λιγνάδης Τ. 1988. Το ζώον και το τέρας. Αθήνα
Μαρωνίτης Δ.Ν. 1999. Ομηρικά Μεγαθέματα, Πόλεμος, Ομιλία,Νόστος. Αθήνα
Meier C. 1997. ( ελλην. μτφρ. Μανακίδου Φ.) Η πολιτική Τέχνη της  Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας. Αθήνα
Miller H.W. 1946. O φιλόμηρος Σοφοκλής and Eustathius. CPh 41, 99-102
Μurray P. 1996. Plato on Poetry, Ion; Republic 376e-389b9;595-608b10. Cambridge.
Reinhardt K. 1979. Sophocles. Trans. H.&D. Harvey. Oxford
Romilly J. 2000. (ελλην. μτφρ. Μαρσέλλος Χ., Λουμπάνη Σ.) O χρόνος  στην ελληνική τραγωδία. Αθήνα
Seale D. 1982. Vision and Stagegraft in Sophocles. London
Segal C.P. 1980 Visual symbolism and visual effects in Sophocles. CW  74, 125-142
-//- 1981. Tragedy and Civilization. Harvard
-//- 1995. Sophocles’ tragic world, Divinity, Nature, Society. Cambridge
-//- 1996. (ελλην. μτφρ. Τασάκος Χ.), «Ο Έλληνας άνθρωπος,
θεατής ακροατής», στο συλλογικό τόμο: Ο Έλληνας Άνθρωπος,(εισαγωγή, Jean-Pierre Vernant), σσ. 425-474. Αθήνα.
-//- 1990 (ελλην. μτφρ. Κονόμη Ν., Γρίμπα «Αρχαϊκή χορική  λυρική ποίηση Χρ. Κονόμη Μ.) Ιστορία της Αρχαίας
Ελληνικής Λογοτεχνίας (Easterling P. E.-Knox B. M. W.) Αθήνα.
Spyridonidou-Scarsouli M. 1995. Der erste Teil der Funften  Athow-Sammlug Griechischer Sprichworter. Berlin
Stanford W.B. 1978. Light and Darkness in Sophocles Ajax. GRBS 19,189-197.
-//- 1981 (=1963). Sophocles Ajax. Bristol
Starobinski J. 1992. (ελλην. μτφρ. Αγγελάκος Χ.) Τρεις Μανίες. Αθήνα
Stelluto S. 1990. La visualisazzione scenica dell’ Aiace di Sofocle. CCCXI, 33-64.
Stevens P.T. 1986. Ajax in the Trugrede. CQ 36, 327-336
Yamagata N.1993. Homeric Morality. Leiden
Valakas K. 1987. Homeric Mimesis and the Ajax of Sophocles. Cambridge
Vernant J.P.- Naquet P.V. 1988. (ελλην. μτφρ. Γεωργούδη Σ.) Μύθος   και Τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα, τ.1. Αθήνα
-//- 1996 (ελλην. μτφρ. Τασάκος Χ.), «Ο Έλληνας άνθρωπος,θεατής, ακροατής», στο συλλογικό τόμο: Ο Έλληνας
Άνθρωπος, (εισαγωγή, Jean-Pierre Vernant), σσ.11-44. Αθήνα.
Χριστοδούλου Γ.1977. Τ`α [αρχα~ια σχόλια ε[ις Α{ιαντα το~υ Σοφοκλέους Αθήνα.
Xριστόπουλος Μ. 2000. Μυθικά Θέματα με δραματικό προσωπείο. Αθήνα
Winnington – Ingram R.P. 1999. (ελλην. μτφρ. Πετρόπουλος Ν.Φαράκλας Χ.Π.) Σοφοκλής, ερμηνευτική προσέγγιση. Αθήνα
Zanker G. 1981. Enargeia in the Ancient Criticism of Poetry. RhM 124,297-311
-//- 1992. Sophocles’ Ajax and the Heroic Values of the Iliad. CQ 42,20-25

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in POECIA=ΠΟΙΗΣΗ and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s