ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ – ( στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ) (μοιρα Ic TEL)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  1/06/14)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στην εργασία αυτή, κινηθήκαμε σε δύο κύριους άξονες: ανατρέξαμε στα κείμενα και τα αποσπάσματα των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων αναζητώντας από τη μια την εξέλιξη της ιδέας της ειμαρμένης και του ντετερμινισμού που συνεπάγεται και από την άλλη ανιχνεύσαμε την εμφάνιση του προβλήματος της ελευθερίας της βούλησης και τις διάφορες εκφάνσεις του.

Είδαμε ότι η ειμαρμένη, με τους εναλλακτικούς όρους μοίρα, ανάγκη, αίσα, είδαμε από εξωκοσμική , παράλογη δύναμη που ήταν στην ποιητική παράδοση, ενσωματώνεται σταδιακά στο σύμπαν και γίνεται έλλογη. Στον Παρμενίδη και τον Εμπεδοκλή είναι η προσωποποιημένη Ανάγκη, η οποία ορίζει τα όρια του Όντος ή καθορίζει τις κοσμικές εναλλαγές .

Στον Πλάτωνα η ειμαρμένη είναι ακόμη περισσότερο ενταγμένη μέσα στον κόσμο. Οι νόμοι της ειμαρμένης στον Τίμαιο είναι σύμφυτοι με τη φύση του κόσμου της γένεσης και της φθοράς, για να φθάσουμε στους Στωικούς , οι οποίοι τη θεωρούν συνώνυμη , αν δεν την ταυτίζουν, με το θεό και τη φύση. Είναι η ειμαρμένη ένας nexus causarum ( δεσμός αιτίων ) που συνέχει και κινεί όλον τον κόσμο εκ των έσω.

Υπάρχουν, βέβαια, κι εκείνοι που δεν δέχονται καθόλου την ύπαρξη της. Από τους Προσωκρατικούς δεν την αποδέχεται ο Αναξαγόρας. Στον Αριστοτέλη δεν υπάρχει καθόλου ως όρος. Η ανάγκη , που στα κείμενα άλλων φιλοσόφων είναι έννοια συγγενική με την ειμαρμένη, στα αριστοτελικά κείμενα έχει μόνο την έννοια της φυσικής αναγκαιότητας. Ακόμη κι έτσι όμως, στο αριστοτελικό σύμπαν δεν υπάρχει απόλυτη κυριαρχία της ανάγκης γιατί μετριάζεται από τα κατά συμβεβηκός φαινόμενα. Ο Επίκουρος απορρίπτει εντελώς την επιρροή της ειμαρμένης στο σύμπαν και τη ζωή των ανθρώπων , ενώ ο Πλωτίνος την υποβιβάζει σε κατώτερο είδος Πρόνοιας.

Το πρόβλημα της ελευθερίας της βούλησης εμφανίζεται αργά στην αρχαία ελληνική σκέψη. Οι φιλόσοφοι μέχρι και τον Αριστοτέλη θεωρούσαν την ηθική ελευθερία του ανθρώπου αυτονόητη. Ασχολήθηκαν μόνο με την απόδοση ηθικής ευθύνης. Ακόμη κι ο Αριστοτέλης που κάνει τόσο μεγάλη ανάλυση για το εκούσιο / ακούσιο και την προαίρεση έχει ως σκοπό τη δίκαιη απονομή επαίνων και ψόγων. Δεν μπαίνει στον κόπο να επιχειρηματολογήσει για τη θεμελίωση της ανθρώπινης ελευθερίας. Χρησιμοποιώντας τη δική του ηθική και φυσική θεωρία, μερικούς αιώνες αργότερα αναπτύσσει τα επιχειρήματα του ο Αλέξανδρος Αφροδισιεύς για να αντιμετωπίσει το φαταλισμό των Στωικών και είναι ο πρώτος που πραγματεύεται το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης σε αντιδιαστολή με τον ντετερμινισμό με τρόπο που προσεγγίζει το σύγχρονο φιλοσοφικό στοχασμό και εισάγει την ιδία της ελευθερίας να επιλέγει και να πράττει κανείς διαφορετικά.

Πιθανότερη αιτία για την καθυστέρηση αυτή είναι οι διαφορετικές πολιτικοκοινωνικές συνθήκες μέχρι και την εποχή του Αριστοτέλη. Η πόλη – κράτος δίνει στον πολίτη μια ταυτότητα και την αίσθηση ότι οι αποφάσεις του μπορούν να αλλάξουν την πορεία των γεγονότων. Ο άνθρωπος της ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου προσπαθεί να βρει τη θέση του μέσα σε αχανείς και απρόσωπες αυτοκρατορίες. Οι Στωικοί τον εντάσσουν μέσα σ’ ένα σύμπαν που διέπεται από το νόμο της παγκόσμιας συμπάθειας και όπου κάθε τι, από τα ταπεινά σκουλήκια μέχρι τον άνθρωπο ή τα ουράνια σώματα, είναι αλληλένδετο. Η στωική φιλοσοφία καλύπτει την ψυχολογική ανάγκη επιστροφής στη μήτρα, στο αδιαφοροποίητο Εν. Η επιστροφή αυτή όμως, έχει και τις συνέπειες της , γιατί, όπως συμβαίνει με το παιδί που λόγω ανασφάλειας απεμπολεί την ανεξαρτησία του παλινδρομώντας στη χοάνη της γονεϊκής ασφάλειας, έτσι κι ο Στωικός θυσιάζει φαινομενικά την ατομική του ελευθερία, υποτάσσοντας τη θέληση του στη θέληση του Θεού (Φύσης)/ Ειμαρμένης.

Οι Στωικοί ανέπτυξαν μια ντετερμινιστική ηθική φιλοσοφία εναρμονισμένη με το μονιστικό κοσμοείδωλό τους. Ο Επίκουρος, το αντίπαλον δέος του Στωικισμού, στήριξε την αντι – ντετερμινιστική πίστη του στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου μέσα από τη φυσική του φιλοσοφία , επινοώντας την ατομική παρέγκλιση ως τη φυσική εξήγηση της μη προκαθορισμένης ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ωστόσο, με το ακαθόριστο του τόπου και χρόνου της παρέγκλισης, απέτυχε να δώσει μια ολοκληρωμένη θεωρία της ελεύθερης βούλησης και του πώς αυτή λειτουργεί στον άνθρωπο, αφήνοντας τους αντιπάλους του να τον κατηγορήσουν ότι κατέστησε τον άνθρωπο έρμαιο των τυχαίων και αναίτιων ατομικών κινήσεων, που είναι ίσως χειρότερο κι από τον ασφυκτικό, αλλά τουλάχιστον εφησυχαστικό εναγκαλισμό της στωικής ειμαρμένης.

Ο Χρύσιππος, σύγχρονος του Επίκουρου εκπρόσωπος της Στοάς, προσπάθησε να αντικρούσει την κριτική των Επικουρείων και του Ακαδημεικού Σκεπτικισμού με τα επιχειρήματα για τα συνειμαρμένα και την συγκατάθεσιν στις φαντασίες που προέρχονται από τον κόσμο των αισθήσεων. Οι εξηγήσεις του όμως δεν υπήρξαν ιδιαίτερα πειστικές. Πολύ αργότερα, ο Επίκτητος θα πει ξεκάθαρα στους ανθρώπους τι εξαρτάται απ’ αυτούς και τι όχι, δίνοντας με πρακτικά παραδείγματα μια ιδέα εσωτερικής ελευθερίας ανεπηρέαστης από τα εξωτερικά γεγονότα, τα οποία ούτως ή άλλως δεν είμαστε σε θέση να ελέγξουμε. Πρόκειται για ένα είδος εσωτερικής ελευθερίας που χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερη δυναμική , απαιτώντας από τον άνθρωπο διαρκή πνευματική και ηθική εγρήγορση × μια ελευθερία την οποία καλούμαστε να κατακτήσουμε σταδιακά με καθημερινή εξάσκηση όσον αφορά την αποκόλληση μας από τα εξωτερικά πράγματα, έτσι ώστε να κρατήσουμε απόρθητη την εν ημιν ακρόπολιν.

Αυτή η ιδέα της εσωτερικής ελευθερίας, βέβαια , υπενθύμισε στον άνθρωπο τον πλατωνικό διαχωρισμό της ανθρώπινης φύσης σε σώμα και ψυχή και με τον Πλωτίνο πλέον καθιερώνεται ο απόλυτος δυϊσμός : ο άνθρωπος είναι πραγματικά ελεύθερος μόνο όταν σπάσει τα δεσμά που τον δένουν με την ύλη. Η ενσάρκωση τον περιορίζει σε μια μικτή ελευθερία.

 

TELOC

Δήμητρα Ε. Παπουτσάκη

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΛΕΞΙΚΑ – ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ

Astius, Fr. D., Lexicon Platonicum, Vol. 1 – 3, Berlin 1908.

Audi, R., (ed.), The Cambridge Dictionary of Philosophy, Cambridge 1995.

Bonitz, H., Index Aristotelicus, Graz 1955.

Craig, Edw., (ed.), The Routledge Encyclopedia of Philosophy, London – New York 1998.

Des Places, Ed. S. J., Platon, Oeuvres Completes – Lexique de la Langue Philosophique et Religieuse de Platon, Paris 1970.

Edwards, P., (ed.), The Encyclopedia of Philosophy, Vol. 1 – 2, London 1967.

Honderich, T., (ed.), The Oxford Companion to Philosophy, Oxford 1995.

Κακριδής, Ι.Θ., (επιμ.), Αρχαία Ελληνική Μυθολογία, Αθήνα 1986.

Kim, J. – Sosa , E., (ed.), A Companion to Metaphysics, Oxford 1995.

Λεξικόν της Προσωκρατικής Φιλοσοφίας, Ακαδημία Αθηνών ( Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Φιλοσοφίας ) , Αθήνα 1988.

Σταματάκος, Ι., Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Aθήνα 1972.

Stockhammer, M., Plato Dictionary , New York 1963.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΙ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

( Όλα τα παρακάτω κείμενα ακολουθούν την έκδοση LOEB εκτός από το κείμενο του Αλέξανδρου Αφροδισιέως που ακολουθεί τη σειρά των Belles Lettres )

Αλέξανδρος Αφροδισιεύς, Περί Ειμαρμένης

Αριστοτέλης, Ηθικά Ευδήμεια

____ Ηθικά Μεγάλα

____ Ηθικά Νικομάχεια

____ Μετά τα Φυσικά

____ Περί Ερμηνείας

____ Περί Ποιητικής

____ Φυσική Ακρόασις

Επίκτητος, Διατριβαί

____ Εγχειρίδιον

Μάρκος Αυρήλιος, Των εις εαυτόν

Πλάτων, Νόμοι

___ Πολιτεία

___ Σοφιστής

___ Τίμαιος

___ Φαίδρος

___ Φαίδων

Πλωτίνος, Εννεάδες

Cicero, De Divinatione

___ De Natura Deorum

___ De Fato

Lucretius, De Rerum Natura

ΜΕΛΕΤΕΣ – ΑΡΘΡΑ

Αξελός, Κ., Ο Ηράκλειτος και η Φιλοσοφία, Αθήνα 1974 [1962].

Arnim, Ab, I., Stoicorum Veterum Fragmenta, Vol.I-IV, Stuttgart 1964.

Asmis, E., “ Free Action and the Swerve ”, Oxford Studies in Ancient Philosophy, vol. VIII, ( J. Annas ed. ), Oxford 1990 : 275 – 91.

Βέικος, Θ., Οι Προσωκρατικοί, Αθήνα 1988.

Berofsky, B., Free Will and Determinism, Harper & Row ed., New York – London 1966.

Bobzien, S., “ The Inadvertent Conception and Late Birth of the Freewill Problem ”, Phronesis, Vol. XLIII 2, May 1998 : 133 – 75.

_______, “ Stoic Conceptions of Freedom and their Relation to Ethics ”, Aristotle and After ( R. Sorabji ed. ), BICS, Suppl. 68, London 1997.

_______, Determinism and Freedom in Stoic Philosophy, London 1998.

Brun, J., Ο Στωικισμός, Αθήνα 1990.

Crombie, I.M., An Examination of Plato’s Doctrines, London 1962.

De Romilly, J., Η Αρχαία Ελλάδα προς Αναζήτηση Ελευθερίας, Αθήνα 1992.

Diels, H. – Kranz, W., Die Fragmente der Vorsokratiker, Zurich – Hildesheim 1993 [ 1903 ].

Dragona – Monachou, M., “ Posidonius’ “Hierarchy” Between God, Fate and Nature and Cicero’s De Divinatione ”, Φιλοσοφία 4,( 1974 ) : 286 – 305.

_________, “ Η Προαίρεσις στον Αριστοτέλη και στον Επίκτητο ”, Φιλοσοφία 8, ( 1978 – 9 ) : 265 – 310.

_________, “ Divine Providence in the Philosophy of the Empire ”, Aufstieg und Niedergang der Romischen Welt II Principat 36.7, Walter de Gruyter – Berlin – New York 1994 : 4476 – 86.

_________, “ Η προβληματική του Αριστοτέλη για το εκούσιο και το ακούσιο και το πρόβλημα της ελεύθερης εκλογής στην αναλυτική θεωρία της πράξης ”, Παγκόσμιο Συνέδριο Αριστοτέλης 1978, Αθήνα 1982, Γ’ 275 – 198.

__________, “ Ελευθερία και Δουλεία στον Επίκτητο ”, Επίκτητος, Παν/μιο Ιωαννίνων , Πρακτικά Συν. 1994, Πρέβεζα 1997 : 91 – 102.

__________, “ Providence and Fate in Stoicism and Praeneoplatonism ”, Φιλοσοφία 3 ( 1973 – 4 ) : 262 – 306.

Freeman, M., Forecasting by Astrology, Northhamptonshire 1982.

Gerson, L.P., Plotinus, London 1994.

Gosling, J.C.B., Plato, London & Boston 1973.

Grant, A., The Ethics of Aristotle, New York 1973.

Greene, W.C., “ Fate, Good and Evil in Presocratic Philosophy ”, Harvard Studies in Classical Philology 47, 1936 : 85 – 129.

_______, Moira ( Fate, Good and Evil in Greek Thought ), Gloucester – Massachussetts 1968 [ 1944 ].

Guthrie, W.C., A History of Greek Philosophy, Cambridge 1975.

Hankinson, R.J., The Sceptics, London 1995.

Hardie, W.F.R., “ Aristotle and the Freewill Problem ”, Philosophy 43, 1968 : 274 – 8.

Huby, P., “ The First Discovery of the Freewill Problem ”, Philosophy 42, 1967 : 353 – 62.

Κάλφας, Β., Πλάτων: Τίμαιος, Αθήνα 1995.

_________, Αριστοτέλης: Περί Φύσεως, Αθήνα 1999.

Kirk, G.S., – Raven, J.E., – Schoffield M., Οι Προσωκρατικοί, Αθήνα 1988 [1957].

Leroux, G., “ Human Freedom in the Thought of Plotinus ”, The Cambridge Companion to Plotinus, ( L.P. Gerson ed. ), Cambridge 1996 :292 – 314.

Lesky, A., Η Τραγική Ποίηση των Αρχαίων Ελλήνων, Αθήνα 1990.

Long, A.A., Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, Αθήνα 1987 .

_________, Problems in Stoicism, London 1971.

Long, A.A. – Sedley, D.N., The Hellenistic Philosophers, Cambridge 1987.

More, P.E., The Religion of Plato, Princeton 1970 [ 1921 ].

Mulgan, R., “ Liberty in Ancient Greece ”, Conceptions of Liberty in Political Philosophy, (Gray , J. – Pelcynski, Z. , ed. ), London 1984.

Ξενάκης, Τζ., Επίκτητος ( Ζωή και Στωικισμός ), Αθήνα 1989.

Pohlenz, M., Freedom in Greek Life and Thought, Heidelberg 1966.

Πορφύριος, Περί του Πλωτίνου Βίου, (εισαγ. , μτφρ., σχόλια Π.Καλλιγάς)

Αθήνα 1991.

Rescher, N., “ A Version of the Master Argument of Diodorus ”, Journal of Philosophy 63 ( 1966 ), : 438-45.

Rosales, J.M., “ Vida Practica y Responsabilidad sobre la Etica de Democrito ”, Apuntes Filosoficos, ( 9 – 10 ), 1996 : 77 – 92.

Ross, W.D., Αριστοτέλης, Αθήνα 1991 [ 1977 ].

Sharples, R.W., Stoics, Epicureans and Sceptics, London – New York 1996.

Taran, L., Parmenides, Princeton – New Jersey 1965.

Taylor, A.E., Πλάτων ( Ο Άνθρωπος και το Έργο του ), Αθήνα 1992 [1978].

Τζαβάρας, Ι., Το Ποίημα του Παρμενίδη, Αθήνα 1980.

Τσέλλερ – Νέστλε , Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας, Αθήνα 1990 [ 1941 ].

Χριστοδούλου, Ι.Σ., Επίκτητος: Διατριβή Δ’ – Εγχειρίδιον, Θεσσαλονίκη 1997.

Vlastos, G., “ Equality and Justice in Early Greek Cosmologies ”, Classical Philology XLII, July 1947 : 156 – 78.

Wright, M.R., Empedocles : The Extant Fragments, New Haven – London 1981.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s