OI IERA-KES TEES ROOMAIKEES GNOOSEOOS (Ctel)


( ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ  30/01/14 )

4. Η γλώσσα στους Τρεις Ιεράρχες
Θα τελειώσουμε με τη διδασκαλία των Τριών Ιεραρχών για τη  γλώσσα. Στο θέμα αυτό ως ειδικός, ως γλωσσολόγος, σπεύδω από  την αρχή να πω ότι οι τρεις Μεγάλοι Πατέρες, μάστορες οι ίδιοι τής  γλώσσας, όχι μόνον έδωσαν κείμενα που αποτελούν πρότυπα
ελληνικής γλώσσας και θεολογικής σοφίας, αλλά μπόρεσαν και είδαν πτυχές και λειτουργίες τής γλώσσας άγνωστες και στους ειδικούς.
Θα περιορίσω εδώ τον λόγο εξ ανάγκης σε μόνες τις απόψεις για τη  γλώσσα τού Ιωάννου τού Χρυσοστόμου, που αντιπροσωπεύουν και τη  γενικότερη θέση των Τριών Ιερών Διδασκάλων απέναντι στη γλώσσα.
Το νέο που φέρνουν οι Τρεις Ιεράρχες και ειδικότερα ο Χρυσόστομος  είναι, θα έλεγα, μια «ηθική τής γλώσσας»: η χρήση τής γλώσσας  όπως ταιριάζει στο ήθος ενός Χριστιανού.

Ζητήματα γλωσσικής  παιδείας, το θέμα τής άσκησης σ’ ένα γλωσσικό ήθος και το μόνιμο  πρόβλημα τής εξασφάλισης μιας ποιότητας στη γλωσσική  επικοινωνία επανέρχονται στα κείμενα τού Χρυσοστόμου και  αποτελούν πηγή σοφίας από τότε μέχρι σήμερα. Θα σταθώ  ενδεικτικώς σε μερικά από τα γλωσσικά αυτά διδάγματα.
Ο Χρυσόστομος, πιστεύοντας στην αγιότητα τής γλωσσικής  επικοινωνίας τού ανθρώπου (αφού η γλωσσική επικοινωνία ως  προσευχή είναι συγχρόνως και επικοινωνία τού ανθρώπου με τον Θεό)  προτρέπει να μη μολύνουμε τη γλώσσα και να τη διατηρούμε  «αντάξια τού Θεού», στον οποίον απευθυνόμαστε μ’ αυτή. Γιατί η
γλώσσα ως προσευχή γίνεται το χέρι που αγκαλιάζει τα γόνατα  τού Θεού.

image

Ο καλός ο λόγος, η καλή κουβέντα στον άλλο είναι ευλογία· συχνά  είναι καλύτερος κι από το να δώσεις στον άλλον κάτι:

image

Βαθύς γνώστης τής κοινωνικής πραγματικότητας ο Χρυσόστομος  ξέρει καλά τι σημαίνει για τις ανθρώπινες σχέσεις ο τρόπος που  μιλάμε ο ένας στον άλλο, η καλή ή κακή γλωσσική συμπεριφορά προς  τους άλλους. Όλες οι ανθρώπινες σχέσεις περνάνε μέσα από τη  γλώσσα και τον τρόπο που εκφραζόμαστε. Έτσι η γλώσσα, κατά τη  ρήση τού Χρυσοστόμου, γίνεται «βασιλικό άτι» να πετάς ή και  «διαβολικό όχημα» που σε οδηγεί στην καταστροφή. Κύρια ευθύνη  τού καθενός μας, λοιπόν, είναι να χαλιναγωγήσουμε τη γλώσσα μας,να μετράμε και να ελέγχουμε καλά τα λόγια μας. Τη γλώσσα και τα
μάτια σου, μας λέει ο Χρυσόστομος:

image

Από τον Όμηρο θυμόμαστε τη συχνά επαναλαμβανόμενη φράση
image(ποια λέξη, ποια λόγια άφησες  να βγουν από το στόμα σου). Ο Χρυσόστομος παίρνει τη φράση αυτήν,τη συμπληρώνει με τον δικό του τρόπο και δημιουργεί μια πολύ  παραστατική εικόνα για το πώς ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο δύο  στάδια ελέγχου των λόγων που βγαίνουν από το στόμα του: τα δόντια
και τα χείλη. Μ’ αυτούς τους δύο φραγμούς, κατά τον Χρυσόστομο,
μπορεί κανείς να χαλιναγωγήσει τα λόγια του:

image

Ο Χρυσόστομος επιμένει πολύ στο κακό που μπορούν να κάνουν τα  άκριτα λόγια, οι λεκτικές απρέπειες και επιθέσεις, οι κακολογίες, οι  δυσφημήσεις, τα γλωσσικά ατοπήματα ενός «απύλωτου στόματος», που λέει από παλιά και μέχρι σήμερα ο λαός μας:

image

image

image

Αυτό που θέλει να περάσει στον χριστιανό ο Χρυσόστομος είναι ένα  «ήθος τής γλώσσας», ένα γλωσσικό ήθος που πρέπει να διέπει τη  γλωσσική διαπαιδαγώγηση των νέων: Όχι στις διαβολές. όχι στις  ύβρεις. όχι στα κουτσομπολιά. όχι στις βωμολοχίες. Σεβασμό στην  ιερότητα τής γλώσσας, ευπρέπεια, σεμνότητα, διακριτικότητα:

image

 

Όπως είναι φανερό, ο Χρυσόστομος δεν αναφέρεται απλώς στην  αποφυγή αισχρολογιών και ύβρεων, σ’ έναν γλωσσικό  «καθωσπρεπισμό» δηλ., αλλά σ’ ένα βαθύτερο  image,
όπου δεν έχει θέση κάθε είδους γλωσσική αναξιοπρέπεια, ευτέλεια ή  παρεκτροπή.
Μιλώντας, όμως, για ήθος και ηθική τής γλώσσας, όπως την  διδάσκει ο Χρυσόστομος, οδηγούμεθα αυτομάτως στο πρόβλημα τής  γλωσσικής χαλιναγώγησης, τής γλωσσικής εγκράτειας και  αυτοσυγκράτησης, στο πώς μπορεί ο άνθρωπος να ελέγξει τα λόγια
του και, δι’ αυτών, τα νοήματα. με ποιον τρόπο μπορεί μέσω τού πώς  να δαμάσει το τι στην όλη γλωσσική επικοινωνία του, εξασφαλίζοντας  συγχρόνως αυτό που λέμε «ποιότητα λόγου». Οι σκέψεις τού  Χρυσοστόμου:

image

Ποιος θα μας προφυλάξει από τη γλωσσική ακράτεια, από την  αμετροέπεια και τα δεινά που αυτή επιφέρει; Ο λογισμός, η σκέψη  και η περίσκεψη, απαντά ο Χρυσόστομος. Τα λόγια τού  Χρυσοστόμου:

image

Για να προσθέσει στοχαστικά ο σοφός Πατέρας τής Εκκλησίας,πως και η σιωπή έχει τη θέση της στον άνθρωπο. Είναι κι αυτή  τρόπος επικοινωνίας και μάλιστα ιδιαίτερα δηλωτικός και έντονος:

image

image

Να η ηθική τής γλώσσας και συγχρόνως μια υγιής στρατηγική  επικοινωνίας. Πόσο κοντά βρίσκεται στην πατερική σκέψη ο φιλόσοφος τής γλώσσας και βαθύτατα θρησκεύων Ludwig Wittgenstein!
Αυτός είναι που στην ίδια κατεύθυνση, μιας ηθικής τής  γλωσσικής επικοινωνίας, θα πει πολλούς αιώνες αργότερα:
«Αυτά που μπορούμε να συλλάβουμε καθαρά με τον νου μας, μπορούμε  να τα εκφράσουμε καθαρά με τη γλώσσα μας. Για ό,τι δεν μπορούμε να  συλλάβουμε με τη σκέψη μας, είναι καλύτερα να σωπαίνουμε». (Wittgenstein,Tractatus   Logicophilosophicus, London 1971, σ. 114-5).

5. Επιλεγόμενα
Στο Βυζάντιο και στην εκκλησιαστική εν γένει παράδοση που  ακολούθησε μετά τον 4ο αιώνα, ήταν τόσος ο θαυμασμός και η  εκτίμηση που έτρεφαν για τη διδασκαλία των Τριών Μεγάλων  Πατέρων, ώστε έφτασε να αναφυούν και φιλολογικοθεολογικές έριδες
για το ποιος από τους Τρεις Πατέρες υπερείχε των άλλων! Γι’ αυτό,
όπως μας λέει ο Krumbacher (Ιστορία τής Βυζαντινής Φιλολογίας Α΄ 342), τον 11ο αιώνα, ο Ιωάννης ο Μαυρόπους, Επίσκοπος  Ευχαΐτων, προέτεινε και καθιερώθηκε έκτοτε κοινή εορτή των Τριών  Ιεραρχών, βασισμένη στην ιδιότητα που ένωνε και τους τρεις  Πατέρες: στο ότι υπήρξαν από κοινού προστάτες των γραμμάτων και
τής ελληνικής Παιδείας.
Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, στο πολύτομο έργο του «Ιστορία  τού Ευρωπαϊκού Πνεύματος», ως βάση γι’ αυτό που λέμε ευρωπαϊκό  πνεύμα θεωρεί τέσσερα συστατικά: το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, τη  ρωμαϊκή πολιτειακή παράδοση και νομοθεσία, τον χριστιανισμό και «το  βάρβαρο και ακμαίο αίμα βορείων λαών».

Στην Ενωμένη Ευρώπη που  σήμερα αποτελεί μια πραγματικότητα, τα δύο από τα τέσσερα  συστατικά που αποτελούν, κατά τον Κανελλόπουλο, τον πολιτισμό που
ονομάζουμε Ευρωπαϊκό ή Δυτικό, είναι ο Ελληνισμός και ο  Χριστιανισμός. Και μιλώντας για Ελληνισμό, μιλάμε φυσικά για  ελληνική παιδεία. Αν, λοιπόν, η ελληνική παιδεία επιβίωσε, διατηρήθηκε  και συντηρήθηκε για να γίνει –μέσα και από τους Λογίους τού  Βυζαντίου που ξενιτεύτηκαν στη Δύση– η μαγιά τής Δυτικής  Αναγέννησης, αυτό οφείλεται, μη το ξεχνάμε, στο ότι οι Τρεις  Φωτισμένοι Πατέρες άνοιξαν τη χριστιανική αγκαλιά τους, εγκαίρως  και διορατικά, για να κλείσουν μέσα τον Ελληνισμό και να τον  συμφιλιώσουν με τη διδασκαλία τής Ορθόδοξης Χριστιανικής Πίστεως.
Αυτό σημαίνει ότι η προσφορά των σεπτών Ιεραρχών στην Ευρώπη και  στον κόσμο ευρύτερα δεν υπήρξε μόνον η στήριξη και συστηματοποίηση  τής Ορθόδοξης Πίστης, μέσα από τα ανεπανάληπτα πατερικά κείμενα  και την πατερική θεολογία, αλλά και η διάσωση τού Ελληνισμού και  τής Ελληνικής Παιδείας, που άδηλη θα ήταν διαφορετικά η τύχη τους  και, κατ’ επέκτασιν, διαφορετική πιθανότατα θα ήταν η εικόνα που
εμφανίζει σήμερα η Ευρώπη και ο πολιτισμός μας.
Κρίνω σκόπιμο να αναφέρω εδώ μια βαρύνουσα ομολογία για την  Ευρώπη και τον Χριστιανισμό, προερχόμενη από έναν από τους  μεγαλύτερους στοχαστές τού αγγλικού πνεύματος, τον T.S. Eliot  στο βιβλίο του «Σημειώσεις για τον ορισμό τής κουλτούρας»
(σελ. 154-5):
«[…] Αν ο Χριστιανισμός καταστραφεί, το σύνολο τής  κουλτούρας μας θα καταστραφεί. […] Χρωστάμε πολύ  περισσότερα στη χριστιανική μας κληρονομιά από μια  θρησκευτική πίστη. Διά μέσου αυτής διερευνούμε την εξέλιξη των  τεχνών μας, διά μέσου αυτής συλλαμβάνουμε το Ρωμαϊκό Δίκαιο,που έπαιξε έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση τού  Δυτικού κόσμου, διά μέσου αυτής σχηματίσαμε τις αντιλήψεις μας  μιας ιδιωτικής και δημόσιας ηθικής. Και διά μέσου αυτής  αποκτήσαμε τα κοινά μας κριτήρια τής Λογοτεχνίας, μελετώντας τις  λογοτεχνίες τής Ελλάδας και τής Ρώμης.

Η ενότητα τού Δυτικού  κόσμου βρίσκεται σ’ αυτήν την κληρονομιά, στον Χριστιανισμό και  στους αρχαίους πολιτισμούς τής Ελλάδας, τής Ρώμης και τού  Ισραήλ, στους οποίους, χάρη σε δύο χιλιάδες χρόνια Χριστιανισμού,βρίσκουμε τα ίχνη τής καταγωγής μας».
Θα τελειώσω με μια διαπίστωση και μιαν ευχή: Τα πατερικά  κείμενα που διδάσκονταν στην Γ΄ Γυμνασίου έχουν εκδιωχθεί τα  τελευταία χρόνια από τα σχολεία τής Ελλάδας. Οι Έλληνες μαθητές  πληροφορούνται την ύπαρξή τους μια φορά τον χρόνο, κάθε 30ή
Ιανουαρίου!
Χρειάζεται να ενώσουμε όλοι τη φωνή μας και να αναλάβουμε  αγώνα για να ξαναγυρίσουν στα σχολεία τα πατερικά μας κείμενα.
Δεν πρόκειται για ένα ζήτημα θεολογίας, αλλά για ένα καίριο θέμα  Παιδείας.

TELOC

Γ. Μπαμπινιώτη

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s