Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΤΟΝ 21o ΑΙΩΝΑ (XI) / THE DIALOG-OS


(συνεχεια απο  11/05/14)

ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ


1. Ετυμολογία του όρου Θρησκεία[1]

Το απροσδιόριστο και το μυστηριώδες του φαινομένου Θρησκεία αντικατοπτρίζεται στην ετυμολογία του όρου, ο οποίος έχει συσχετισθεί με τις λέξεις Θράξ και Θράκη, θρήϊξ, το εβραϊκό dereka= οδός Κυρίου, αλλά και αρκετά ελληνικά ρήματα: αθρέω (= βλέπω με προσοχή, θεωρώ δια του νου, θεώμαι), θρήσκω (= νοώ, κατά τον Ησύ­χιο), θρέομαι (= κράζω μεγαλοφώνως, ξεφωνίζω), θρώσκω (= άλλομαι, αναπηδώ, σκιρτώ, ορμώ προς τα άνω). Όλες οι παραπάνω εκδοχές εκφράζουν ανάγλυφα την αγωνία του χοϊκού ανθρώπου να αποτινάξει τα δεσμά του χρόνου και του χώρου και να πραγματοποιήσει ένα άλμα προς τα άνω, το επέκεινα, το αιώνιο μέσω του εκστασιασμού και του μυστικισμού (Θράκες), της θεωρίας και της κραυγής. Σύμφωνα με το Γ. Μπαμπινιώτη, το θρησκεύω = αποδίδω ιερή υπηρεσία λατρεύω μια θεότητα συνδέεται με τους τύπους θρήσκω =νοώ, θράσκειν= θυμίζω, που απαντούν ως γλώσσες στον Ησύχιο καθώς και με τον αόρ. β΄ εν-θρείν= φυλάσσω. Έτσι το ρ. θρησκεύω έχει τη σημασία φυλάσσω, τηρώ, και συνδέεται με το θράνος/ θρόνος.

Ο αντίστοιχος όρος στις ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχεται από τη λατινική λέξη religio. Αν και ο Κικέρωνας συνδέει τη λέξη αυτή με το ρήμα relegere (= εκτελώ προσεκτικά, εντολή), πιθανότατα η λέξη προέρχεται από το το ρήμα religare (= συνδέω, δένω, ενώνω). Εκφράζεται έτσι η σύν­δεση Θεού/θεών και ανθρώπου αλλά και η κοινότητα των ανθρώπων, ο δεσμός που σφυρηλατείται μεταξύ τους όταν αυτοί λατρεύουν τον ίδιο θεό. Σύμφωνα με τον αββά Δοσίθεο, όσο οι άνθρωποι πλησιάζουν το κέντρο-τον πυρήνα του κύκλου, το Θεό, τόσο συνδέονται μεταξύ τους με δεσμούς άρρηκτους. Οι Ινδουιστές και οι Βουδιστές χρησιμοποιούν τον όρο dharma, πού σημαίνει διδασκαλία, σύστημα αρχών, ενώ οι Ταοϊστές και οι Κομφουκιανοί τη λέξη Τάο, δηλ. οδός.

Εκτός από την αβεβαιότητα της ετυμολογίας, αυτό που εκπλήσσει τον ερευνητή είναι η σπανιότητα της χρήσης του ελληνικού όρου θρησκεία τόσο στις αρχαίες πηγές όσο και ειδικότερα στη Βίβλο. Ο Σ. Σάκκος[2] σημειώνει τα εξής: Η λέξις «θρησκεία»… προ Χριστού απαντάται μό­νον δύο φοράς εις τον Ηρόδοτον και δύο φοράς εις το βιβλίον Σοφία Σολομώντος. Εις την Κ. Διαθήκην απαντάται τρεις φο­ράς, ουδέποτε δε η χριστιανική πίστις χαρακτηρίζεται ως «θρη­σκεία». Ούτε οι αποστολικοί πατέρες, ούτε οι πατέρες των πρώ­των αιώνων εχαρακτήριζον τον Χριστιανισμόν ως «θρησκείαν», αλλά πάντοτε ως «πίστιν» ή «διδασκαλίαν» ή «βασιλείαν» ή «Εκκλησίαν», όπως λέγεται εις την Κ. Διαθήκην. Και αντιστρόφως, ουδεμία άλλη θρησκεία πλην του Χριστιανισμού χαρακτηρίζεται ποτέ ως «πίστις» η «διδασκαλία» ή «βασιλεία» ή «Εκκλησία». Αι ονομασίαι δηλαδή του Χριστιανισμού είναι δανεισμένοι από την ορολογίαν όχι της θρησκείας, αλλά της εκπαιδεύσεως και της πο­λιτικής.

Το εκ πρώτης όψεως παράδοξον τούτο εξηγείται, αν προσδιορίσωμεν αφ’ ενός μεν την ακριβή σημασίαν τής λέξεως θρησκεία, αφ’ ετέρου δε το περιεχόμενον του Χριστιανισμού κα­τά την αντίληψιν των αποστόλων και των πρώτων Χριστιανών. Ο Ηρόδοτος χρησιμοποιεί την λέξιν θρησκεία υπό την έννοιαν του θρησκευτικού εθίμου· λέγει π.χ. περί των Αιγυπτίων ότι «λούονται δις τε της ημέρας εκάστης ψυχρώ και δις εκάστης νυκτός, άλλας τε θρησκείας επιτελέουσι μυρίας». Θρησκείαι μυρίαι είναι το πλήθος των θρησκευτικών εθίμων, τα οποία συγκροτούν το σύ­στημα της λατρείας. Εις τους παπύρους συναντώνται αι εκφράσεις «ίνα μηκέτι αι των θεών θρησκείαι εμποδίζωνται»· «επετήρη[σα δέ τη]ν θρησκεί[αν τ]ου Από[λλωνος] του Πυθίου»· «μηδένα δέ των Ιερέω[ν ή] ιερωμένων εγκαταλελοιπέναι τάς [θρ]ησκείας». Εις την Σοφίαν Σολομώντος ωσαύτως η λέξις σημαίνει την λατρείαν: ἡ γὰρ τῶν ἀνωνύμων εἰδώλων θρησκεία παντὸς ἀρχὴ κακοῦ καὶ αἰτία καὶ πέρας ἐστίν (14, 27).

Ο Παύλος άπαξ αποκαλεί θρησκείαν την ισραηλιτικήν θρησκείαν και άπαξ την λατρείαν των αγγέλων (Κολ. 2, 18), ο δε Ιάκωβος αποκαλεί θρησκείαν μίαν πτυχήν της χριστιανικής πίστεως, τουτέστι την λατρείαν, και μάλιστα κατά τρόπον σχε­δόν μεταφορικόν, διότι καθορίζει την γνησίαν θρησκείαν ή λατρείαν ως αγνότητα και ελεημοσύνην: Εἴ τις δοκεῖ θρῆσκος εἶναι͵ μὴ χαλιναγωγῶν γλῶσσαν αὐτοῦ ἀλλὰ ἀπατῶν καρδίαν αὐτοῦ͵ τούτου μάταιος ἡ θρησκεία. θρησκεία καθαρὰ καὶ ἀμίαντος παρὰ τῷ θεῷ καὶ πατρὶ αὕτη ἐστίν: 1/ ἐπισκέπτεσθαι ὀρφανοὺς καὶ χήρας ἐν τῇ θλίψει αὐτῶν͵ 2/ ἄσπιλον ἑαυτὸν τηρεῖν ἀπὸ τοῦ κόσμου (όποιος νομίζει ότι είναι θρήσκος και δεν βάζει χαλινάρι στη γλώσσα τον αλλά απατά την καρδιά του, αυτουνού η θρησκεία (θυσία) είναι ψεύτικη. Καθαρή και αμίαντη θρησκεία (θυσία) για τον Θεό και Πατέρα είναι να επισκεφτόμαστε [νοιαζόμαστε] τα ορφανά και τις χήρες στη θλίψη τους, χωρίς ταυτόχρονα να μολυνόμαστε από τον κόσμο (Ιακ.1, 26-27). Τα δύο αυτά ασφαλώς δεν είναι το άπαν της χριστιανικής πίστεως, και εκ τούτου φαίνεται ότι ως θρησκείαν εννοεί μόνον την λατρείαν.

Διατί δε πάσαι μεν αι αρχαίαι θρησκείαι λέγονται μόνον θρησκείαι, η δε χριστιανική πίστις ουδέποτε ονομαζόμενη θρη­σκεία ονομάζεται μόνη αυτή πίστις και διδασκαλία και βασιλεία και Εκκλησία, είναι πλέον ευνόητον. Η ουσία πάσης άλλης θρη­σκείας πλην του Χριστιανισμού είναι η λατρεία. Εάν μάλιστα εξαιρέσωμεν και την θρησκείαν του αρχαίου Ισραήλ, αι λοιπαί θρησκείαι δεν περιέχουν τίποτε πέραν της λατρείας. Ηδύνατο ο μέτοχος αυτών να είναι ακρατής, ανήθικος, εγκληματίας, αρκεί να προσκυνή τους θεούς της θρησκείας του. Η ίδια μάλιστα θρησκεία του και ως διδασκαλία μύθων και ως σύνολον τελετών ήτο πλήρης ανηθικοτήτων. Είς την ισραηλιτικήν λατρείαν, επειδή ο κατευθυντήρ ήτο ο αληθινός Θεός, επέβαλε την μονοθεΐαν και την αποχήν από την αδικίαν και την πορνείαν. Η χριστιανική πίστις όμως δεν είναι μόνον λατρεία· η λατρεία άπηλλαγμένη των παλαι­ών τύπων αποτελεί μίαν πτυχήν της βασιλείας του Χριστού… Η πίστις είναι κάτι το μέγα, η θρησκεία είναι κάτι το κατωτέρας ποιότητος, εκδήλωσις ανθρώπων πνευματικώς υποανάπτυκτων. Και διά να γίνωμεν σαφέστεροι· πίστις εις τον θεόν μου είναι να ρυθμίζω όλους τους τομείς της ζωής μου κατά το αποκαλυπτόμενον θέλημα του Θεού, παραγνωρίζων όλα τα συμφέροντά μου και αντιστρατευόμενος εις τας μεγαλύτερος εν εμοί φυσικάς δυνάμεις· είναι να κατανικώ ακόμη και την ορμήν προς το ζην χάριν του Θεού μου… Οι άνθρωποι συνήθως προ­τιμούν αντί της πίστεως την θρησκείαν, διότι είναι ευκολώτερον να αναρριχηθή κανείς είς την «σωζομένην» συκομορέαν του Ζακχαίου, παρά να δώση τα ημίση των υπαρχόντων του εις τους πτωχούς.

Το θρησκευτικό βίωμα είναι έμφυτο στον άνθρωπο και καθολικό σε όλα τα κλίματα και σε όλες εποχές της ανθρωπότητας. Όπως το νερό ενυπάρχει σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς με διάφορες μορφές, έτσι και η θρησκεία είναι παρούσα σε όλους τους πολιτισμούς της οικουμένης, παλαιούς και νεότερους, είτε με τη συνηθισμένη, κλασική μορφή, είτε παγωμένη σε είδω­λα, ή με τη μορφή υδρατμών στην ατμόσφαιρα αδιάφορων ή ά­θρησκων δήθεν καθεστώτων. Είναι ανάγκη και έκφραση της αν­θρώπινης υπάρξεως και διατηρεί αδιάπτωτη επικαιρότητα. Με κλασικό τρόπο έχει συνοψίσει την αλήθεια αυτή για την καθολικότητα της θρησκείας ό Πλούταρχος: εὕροις δ΄ ἂν ἐπιὼν πόλεις ἀτειχίστους͵ ἀγραμμάτους͵ ἀβασιλεύτους͵ ἀοίκους͵ ἀχρημάτους͵ νομίσματος μὴ δεομένας͵ ἀπείρους θεάτρων καὶ γυμνασίων· ἀνιέρου δὲ πόλεως καὶ ἀθέου͵ μὴ χρωμένης εὐχαῖς μηδ΄ ὅρκοις μηδὲ μαντείαις μηδὲ θυσίαις ἐπ΄ ἀγαθοῖς μηδ΄ ἀποτροπαῖς κακῶν οὐδείς ἐστιν οὐδ΄ ἔσται γεγονὼς θεατής· ἀλλὰ πόλις ἄν μοι δοκεῖ μᾶλλον ἐδάφους χωρὶς ἢ πολιτεία τῆς περὶ θεῶν δόξης ὑφαιρεθείσης παντάπασι σύστασιν λαβεῖν ἢ λαβοῦσα τηρῆσαι. τοῦτο μέντοι τὸ συνεκτικὸν ἁπάσης κοινωνίας καὶ νομοθεσίας ἔρεισμα καὶ βάθρον οὐ κύκλῳ περιιόντες οὐδὲ κρύφα καὶ δι΄ αἰνιγμάτων͵ ἀλλὰ τὴν πρώτην τῶν κυριωτάτων δοξῶν προσβαλόντες εὐθὺς ἀνατρέπουσιν (Προς Κωλώτην 1126 de). Ανάλογες αντιλήψεις εκφρά­ζουν ο Αριστοτέλης, ο Κικέρων και οι ιστορικοί Τάκιτος και Πολύβιος.

Κατά καιρούς έγιναν απόπειρες να αμφισβητηθεί αυτή η άποψη. Η προσεκτικότερη, όμως, μελέτη πρωτόγονων πλήρως απομονωμένων φυλών επιβεβαίωσε την παρουσία μιας ποικλόμορφης θρησκευτικότητας καθ΄όλη τη διάρκεια της ιστορίας του ανθρωπίνου είδους. H γενετική μάλιστα έρευνα συσχέτισε τη θρησκευτικότητα με το γονίδιο VMAT2, το οποίο ρυθμίζει μια ομάδα νευροδιαβιβαστών που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη σεροτίνη, η οποία συσχετίζεται με καταστάσεις νευρικότητας, άγχους και κατάθλιψης και τη ντοπαμίνη, που αποτελεί την ανταμοιβή του εγκεφάλου και δίνει μετά από έναν έπαινο, αίσθημα έκστασης και ευτυχίας. Φυσικά η γενετική προδιάθεση τςη πνευματικότητας δε συνεπάγεται κατ΄ανάγκην εκδήλωσής της με πνευματικές αναζητήσεις ή με πίστη στο Θεό (βλ. www.scienceillustrated.gr [Φεβρουάριος 2006]).

Ο Kant συσχέτισε τη θρησκεία με την ηθική, ο Schleiermacher (1768-1834) με το συναίσθημα της απόλυτης εξάρτησης, ο James (1842) με το χώρο του ασυνειδήτου, ενώ ο E. Durkheim (1858-1917) αντίστροφα υποστήριξε ότι οι θεοί δεν είναι τίποτε άλλο, παρά η κοινωνία σε μεταμφίεση. Στο θρησκευτικό βίωμα περιλαμβάνεται όμως και κάτι εξωκοινωνικό, εξωψυχολογικό, ένας παράγοντας βάθους, μία διάσταση υπερβατική, πού πρέπει περαιτέρω να διερευνη­θεί. Στην ανατολή του 20ου αι., ο Ε. Troetsch (1865-1923) υποστήριξε ότι η θρησκευτικότητα δεν είναι κάτι το οποίο υπεισέρχεται στον άνθρωπο έξωθεν, άλλ’ ότι έχει την πη­γή της στην εσωτερική δομή της ανθρώπινης συνειδήσεως, στην ύπαρξη εντός αυτής ενός ανώτερου νόμου, πού την αναγκάζει να συσχετίζει καθετί το πραγματικό προς μία απόλυτα υφιστά­μενη οντότητα. ο Κ. Otto (1869-1937) με το κλασικό έργο του «Το Άγιο» (Das Heilige 1917) επεσήμανε ότι στη θρησκεία υπάρχει το «άρρητο», το όποιο δεν είναι προσιτό απλώς μέσω εννοιών. Τα ψυχικά βιώματα, με τα οποία εκδηλώνεται, δεν μπορούν να ε­ξηγηθούν, αλλά μόνο να περιγραφούν. Ο Otto διείδε την ουσία της θρησκευτικής συνειδητότητας στο δέος. O Homo Sapiens ενώπιον του θείου αισθάνεται φόβο και ταυτόχρονα γοητεία (πρβλ. Ψ. 2, 11: δουλεύσατε τῷ κυρίῳ ἐν φόβῳ καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ). Το άρρητο, το Υπερβατικό εμφανίζεται αρχικά ως numinosum (από τη λατινική λέξη numen, πού δηλώνει ενέργεια θείας προελεύσεως και βουλήσεως). Την αντίληψη αυτού του είδους της αγιότητας την διακρίνουμε στη δύναμη-ενέργεια, την οποία εκπέμπει η κιβωτός (Α’ Βασ. 5,6. Β’ Βασ.6) και η οποία θανατώνει τον Οζά και πενήντα χιλιάδες άνδρες της Βαιθουαμύς. Αυτού του είδους η αγιότητα αποτελεί την ρίζα της θρησκευτικότητας όλων των λαών. Στην επόμενη, ανώτε­ρη συνειδησιακή φάση, βιώνεται ως Άγιο και μάλιστα με δύο όψεις: ως μυστήριο φρικτό (tremendum) και ως μυστήριο σαγηνευτικό-ελκυστικό (fascinosum)[3].

Τα παραπάνω αποτυπώνονται ανάγλυφα στο δράμα και την κλήση του Ησαΐα στο προφητικό αξίωμα (κεφ. 6). Με την τριπλή επανάληψη του επιθέτου “άγιος”, εξαίρεται η αγιότητα του θεού στο μέγιστο βαθμό, κάτι που εξαίρει την πλήρη αποφατικότητα και υπερβατικότητα της ουσίας του Θεού, σε αντίθεση προς τον όρο “δόξα” (kabod), ο οποίος υποδηλώνει την ορατή απόδειξη της παρουσίας Του στη γη. Ήδη όμως αυτή η πρωταρχική αντίληψη της αγιότητας του Θεού, η οποία αποτελεί κοινό σημείο όλων των πρωτόγονων θρησκευμάτων, υπερβαίνεται στο γνωστό όραμα του Ησαΐα. Ο προφήτης δεν αντιλαμ­βάνεται τον Γιαχβέ σε πλήρη αντίθεση προς τον κόσμο, αλλά σε αμοιβαία σχέση προς αυτόν. Όχι μόνο ο Ναός, αλλά όλη η γη είναι γεμάτη από την δόξα του Θεού. Ο ίδιος ο Γιαχβέ επονομάζεται στον Ησαΐα συχνά ως “ὁ ἃγιος τοῦ Ἰσραήλ” (Ησ.1,4. 5,19), κάτι το οποίο σημαίνει, ότι ο Θεός του Ισραήλ, δεν είναι μια απρόσωπη δύναμη, η οποία απλά συνδυάζει τη γοητεία και το μεγαλείο, αλλά ένας προσωπικός Θεός, ο οποίος παρ΄ όλη την υπερβάλλουσα δόξα Του, επεμβαίνει στην Ιστορία και την Φύση (“πλήρης η γη της δόξης σου”) χάριν των εκλεκτών Του, διατηρώντας άρρηκτη σχέση μαζί τους. O M. Eliade (1907-1986) συνέδεσε τη θρησκευτικότητα με την έννοια του ιερού (sacred) σε αντίθεση προς αυτή του βεβήλου.

Με βάση την έκταση επιρροής τους, τα διάφορα θρησκεύ­ματα μπορούν να διακριθούν σε: 1. Φυλετικά: διαφόρων πρω­τογόνων ή κατά φύση ζώντων λαών. 2. Εθνικά: των Αιγυπτίων, των Βαβυλωνίων, των Εβραίων, των Ινδών, των αρχαίων Ελλή­νων, των Ρωμαίων, των αρχαίων Γερμανών, των Κελτών, των Σλάβων, των Σκυθών, των Κινέζων, των Ιαπώνων, των αμερικανι­κών λαών της προκολομβιανής Αμερικής κ.α. 3. Παγκόσμια:, Βουδισμός, Χριστιανισμός, Ισλάμ. Ο Ιουδαϊσμός αν και κατατάσσεται από τον αρχιεπ. Α. Γιανουλλάτο στα παγκόσμια θρησκεύματα θεωρώ ότι πρέπει να καταχθεί στα εθνικά.

Από πλευράς αντικειμένου, το οποίο αποτελεί το ύψιστο ενδιαφέρον ενός θρησκεύματος, είναι δυνατόν να προσδιορι­σθούν τρεις τύποι:

  1. Οι προϊστορικές και πρωτόγονες θρησκείες, οι θρησκείες της Μεσοποταμίας και της Ελλάδας που τοποθετούν το αντικείμενο της θρησκείας μέσα στον συνήθη κόσμο της φύσεως και της κοινω­νίας (πολυθεϊστικός ή φυσικοπολιτιστικός τύ­πος). Σύγχρονο παράδειγμα είναι ο Σιντοϊσμός της Ιαπωνίας.
  2. Τα θρησκεύ­ματα πού τοποθετούν το θρησκευτικό αντικείμενο έξω από τον συνηθισμένο, πεπερασμένο κόσμο της φύσεως και της κοινω­νίας (υπερβατικός μονισμός). Τα πιο σαφή πα­ραδείγματα είναι ο Βουδισμός, ο Τζαϊνισμός, ο φιλοσοφικός Ινδουισμός. Πη­γή των θρησκευτικών αυτών συστημάτων είναι η ινδική χερσό­νησος.
  3. Τα μονοθεϊστικά θρησκεύματα πού θέτουν το ύψιστο αντικείμενο τους πέρα από τον αισθητό κόσμο, αλλά συγχρόνως και μέσα σ’ αυτόν (Ιουδαϊσμός, Ζωροαστρισμός, τον Χριστιανι­σμό και το Ισλάμ).

Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι τα παραπάνω στάδια εξέλιξης της θρησκείας μπορεί κανείς να τα παρατηρήσει σήμερα στην εξέλιξη κάθε ανθρώπου από τη νηπιακή[4] στην ανδρική ηλικία, καθώς όσο και αν φαίνεται παράδοξο δεν υπάρχει παιδί χωρίς θρησκεία[5]. Οι πρώτες θρησκευτικές εμπειρίες αναγνωρίζει σήμερα η ψυχανάλυση δεν εμφανίζονται στην οιδιπόδεια φάση της ζωής του ανθρώπου, δηλ. μεταξύ του 4ου και 5ου έτους της ηλικίας, όπως είχε υποστηρίξει ο Freud, ο οποίος με αυτόν τον τρόπο θεώρησε την αντίληψη περί Θεού ως προϊόν και προβολή των νευρωτικών αντιδράσεων του παιδιού προς τον πατέρα του. Το παιδί έχει εμπειρία του Θεού προτού ακόμα μιλήσει και προτού αρχίσει να διακρίνει ξεκάθαρα το περιβάλλον του. Την πρώτη θρησκευτική του εμπειρία την έχει το παιδί την εποχή της ταύτισης με τους γονείς του (‘ωκεανικό αίσθημα’ ή ‘πρωταρχικός ναρκισσισμός’) τους οποίους αντιλαμβάνεται ως αστείρευτες πηγές στοργής και φροντίδας. Η διάκριση γονέων και Θεού γίνεται στην καρδιά του παιδιού μεταξύ του 4ου και του 6ου έτους της ζωής του. Σε αυτήν την ηλικία ο ανθρωπομορφικά πλασμένος Θεός για το παιδί διαμένει πραγματικά στον ουρανό, τα ‘βλέπει όλα’ και τα τιμωρά όλα. Σε αυτή τη φάση ξυπνάει και η συνείδηση. Μέχρι τότε οι κανόνες και οι εντολές άγγιζαν το παιδί εξωτερικά.. Η θρησκευτικότητα του ανθρώπου διατρέχει τα εξής στάδια. Στο πρώτο στάδιο (6-9χρονών) το παιδί βλέπει τον Θεό ως το παντοδύναμο Όν που μπορεί να διακυβερνήσει τα πάντα (περιλαμβανομένου και του ίδιου). Στο δεύτερο στάδιο (9-13) το παιδί σχηματίζει έντονη την αντίληψη ότι όταν προσφέρει στον θεό την προσευχή του και τα καλά του έργα θα λάβει από τον Θεό την προστασία που επιθυμεί. Στην τρίτη φάση (εφηβεία) το παιδί αποκτά μια δεϊστική αντίληψη για τον Θεό. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο. Ο άνθρωπος όμως έχει την ευθύνη για τον κόσμο του. Στην ώριμη ηλικία (τέταρτο στάδιο) ο άνθρωπος θεωρεί ότι ο Θεός δημιουργεί με το σοφό σχέδιό του τις προϋποθέσεις για να ενεργήσει αυτόνομα και να αξιοποιήσει τον κόσμο του Θεού[6].

Επίσης τα περισσότερο ανεπτυγμένα θρησκεύματα διακρίνονται σε δύο μεγάλες ομάδες: Αυτά πού αναπτύχθηκαν με κεντρική ι­δέα την παγκόσμια αρμονία του κόσμου (Ινδουισμός, Βουδι­σμός, Κομφουκιανισμός και Ταοϊσμός) και εκείνα πού στηρί­ζονται σε ιστορική αποκάλυψη του Θεού (Ιουδαϊσμός, Χριστια­νισμός, Ισλάμ). Σύμφωνα με τον Αρχ. Αλβανίας Α. Γιαννουλάτο, τα χαρακτηριστικά μιας ανεπτυγμένης θρησκείας είναι: α) Υπερβατικός προσανατολισμός, πού κατευθύνει προς μία «απόλυτη αλήθεια» και προς έναν «υπέρτατο σκοπό», β) Βιω­ματική δέσμη εμπειριών, γ) Ένταξη σε μια ιδιαίτερη κοινότη­τα οπαδών, δ) Σύστημα δογματικών, αξιωματικών θέσεων ερ­μηνείας του νοήματος της ζωής. ε) Ηθική δεοντολογία, πού επι­βάλλει κανόνες συμπεριφοράς, στ) Τελετουργική παράδοση, ζ) Ανάπτυξη μυθολογικών συμβολικών στοιχείων.

Όπως διαφάνηκε από το κείμενο του Σ. Σάκκου, ιδίως τις τελευταιες δεκαετίες του 20ου αι. τονίσθηκε στον ορθόδοξο χώρο ότι ο Χριστιανισμός στην αυθεντική εκδοχή του δεν είναι υπερ-θρησκεία (Φιλιππίδης) αλλά Εκκλησία, θεία Ευχαριστία, ιατρείο απεξάρτησης. Αξιοσημείωτη είναι η δημοσίευση άρθρου του σκαπανέα αυτής της στροφής της Θεολογίας, του π. Ι. Ρωμανίδη, με τίτλο: Ή θρησκεία ως νευροβιολογική ασθένεια, η δε Ορθοδοξία η θεραπεία της[7]. Στο άρθρο αυτό ο εξ Αμερικής ορμώμενος καθηγητής εντοπίζει την ασθένεια στο βραχυκύκλωμα πνεύματος (νοός) και εγκεφάλου, χαρακτηρίζει την Εκκλησία ως ψυχιατρική-νευρολογική κλινική και εντοπίζει την θεραπεία στη στροφή της αγάπης από την ευ-δαιμονία του εαυτού (ναρκισσισμό) στη διακονία του άλλου.

Σύμφωνα με την παραπάνω εκδοχή, οι θρησκείες κατ΄ ουσίαν είναι ανακαλύψεις των ανθρώπων που αναζητούν, από τότε που έφυγαν από τον Παράδεισο, φάρμακο για να νικήσουνε τις ενοχές, τον πόνο και το θάνατο. Έχουν κατασκευάσει και λατρεύουν ένα θεό-είδωλο κατ΄ εικόνα και καθ΄ομοίωση της ιδιοτροπίας και των προσδοκιών τους. Ο Χριστιανισμός συνιστά αποκάλυψη του τριαδικού Θεού στον άνθρωπο ο οποίος είναι κατασκευασμένος κατ΄εικόνα Του και οφείλει να γίνει κατ΄ ομοίωσιν της θείας αγάπης και ελευθερίας. Όλες οι θρησκείες θεωρούν ότι ο Θεός είναι μια ανώτερη δύναμη, που ζει μακριά από τον κόσμο ή συγχέεται με αυτόν. Η Εκκλησία στηρίζεται στο ότι ο Θεός είναι Πρόσωπο και μάλιστα κοινωνία Προσώπων. Παντού οι άνθρωποι σηκώνουν με αγωνία τα χέρια τους στον ουρανό για να πιάσουν το χέρι του Θεού και να σωθούν. Μόνο όμως στο Χριστό ο ουρανός, ο Θεός έδωσε το δικό Του δυνατό χέρι για να σωθούν οι άνθρωποι. Τόσο αγάπησε ο Πατέρας τον κόσμο, ώστε παρέδωσε το μονάκριβο Υιό του, για να σωθεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν. Ο Χριστός άλλωστε είναι ο μοναδικός Θεός ο οποίος σταυρώθηκε και αναστήθηκε για χάρη μας, καταργώντας ουσιαστικά τον έσχατο εχθρό του ανθρώπου, το θάνατο. Στις άλλες θρησκείες ο άνθρωπος αισθάνεται ένοχος και νομίζει ότι ο Θεός είναι οργισμένος μαζί Του. Στην Εκκλησία μας ο αμαρτωλός άνθρωπος θεωρείται ότι είναι άρρωστος, ο οποίος λαμβάνει τα φάρμακα των μυστηρίων και της άσκησης προκειμένου να θεραπευθεί. Ο ίδιος ο Χριστός ο οποίος σταυρώθηκε και αναστήθηκε, είπε: Εγώ είμαι ο δρόμος (που οδηγεί στον Πατέρα) και η αλήθεια (όχι μια αλήθεια) και η ζωή (Ιω.14, 6).

Σήμερα κυριαρχεί η άποψη ότι όλες οι θρησκείες είναι το ίδιο. Το σύνθημα της Νέας Εποχής είναι: Μην είσαι απόλυτος-θρησκόληπτος! Δε βρισκόμαστε στο μεσαίωνα. Οι θρησκείες είναι τυπολατρίες. Η ουσία είναι η μία! Ο Θεός, είτε ονομάζεται Αλλάχ, είτε Βούδας, είτε Ιησούς,είναι ένας. και αυτός ο θεός είναι η συνειδητότητα, το απόλυτο πνεύμα, είσαι εσύ ο ίδιος. Η νηστεία, η προσευχή, η μελέτη της Γραφής είναι ξεροί τύποι. Οι Εκκλησίες αποτελούν το νηπιαγωγείο της ανθρωπότητας’. Σε αυτό το πολυθεϊστικό ή μάλλον αδιάφορο περιβάλλον, η πίστη σε ένα Θεό αποτελεί όντως μια κοινή βάση αφετηρίας και διαλόγου. Προκειμένου, όμως, αυτός ο διάλογος να τελεσφορήσει, οφείλουν οι διαλεγόμενοι α/ να έχουν ταυτότητα, να έχουν δηλ. συνειδητοποιήσει και να έχουν βιώσει τα ιδιαίτερα γνήσια χαρακτηριστικά της πίστης τους, β/ να έχουν διακρίνει τι αποτελεί αυθεντική Παράδοση της πίστης και τι παραδόσεις ανθρώπων και γ/ να μην κρίνουν τη θρησκεία του άλλου επί τη βάσει των δικών τους δεδομένων, αλλά λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία-το παρελθόν, αλλά και τις γενετικές, κοινωνιολογικές, γλωσσικές και άλλες συντεταγμένες ακόμη και γεωγραφικά δεδομένα της Αραβίας, της Ινδίας όπου ευδοκιμεί μια θρησκεία. Έτσι το Ισλάμ μπορεί να εκτιμηθεί ως ένα βήμα προόδου, εάν κανείς λάβει υπόψη του ότι πριν οι λαοί της ερήμου λάτρευαν τα τζίνια. Όσον αφορά σε μας τους χριστιανούς πρέπει να έχουμε πάντα υπόψιν τα ριζοσπαστικά λόγια του Ι.Χρυσοστόμου: κανείς δε θα ήταν αλλόδοξος ή ετερόδοξος, εάν εμείς οι Χριστιανοί ήμαστε πραγματικοί Χριστιανοί. Στο λόγο υπάρχει ο αντίλογος. Στο παράδειγμα τι υπάρχει; Δεν είναι τυχαίο ότι στα ρωμαϊκά χρόνια ολόκληρα στάδια μεταστρέφονταν στο Χριστό πιστεύοντας στο Θεό του Δημητρίου, του Γεωργίου, των Αναργύρων.

Στην εποχή μας εξακολουθούν να επιβιώνουν 19 θρησκείες, οί όποιες υποδιαιρούνται σε 270 κλάδους. Σύμφωνα με στατιστική του έτους 1995, οί Χριστιανοί ήσαν 1.870 εκατ.· οί Μουσουλμάνοι 1.060 εκατ.· οί Ινδουιστές 751 εκατ.· οι οπαδοί των κινεζικών θρησκειών 360 εκατ.· οι Βουδδιστές 341 εκατ.* οί οπαδοί νέων θρησκειών 124 εκατ.· οί οπαδοί πα­ραδοσιακών θρησκειών 110 εκατ.· οί Σικκιστές 20 εκατ.· οί Ιου­δαίοι 14 εκατ. Τον Ιανουάριο 2000, σε συνολικό πληθυσμό της γης λίγο περισ­σότερο από 6.091 εκατ., οι οπαδοί των σημαντικότερων θρησκειών υπολογίζονταν ως εξής: Χριστιανοί 2.015 εκατομ. (±33,08%)· Μου­σουλμάνοι 1.215 εκατ. (±19,94%)· Ινδουιστές 786 εκατ. (±12,90%)· Βουδδιστές 362 εκατ. (±5,94%)· οπαδοί κινεζικών θρησκειών 188 έκατ. (±3,08%)· οπαδοί νέων ασιατικών θρησκευμάτων 106 έκατ. (±1,74%)· οπαδοί φυλετικών θρησκευμάτων 91 έκατ. (±1,49%)· Ιουδαίοι 18 έκατ. (±0,30%)· Σικκιστές 16 έκατ. (±0,26%). Ποσο­στό χαμηλότερο του 0,06%: Μπαχάι 4 εκατ.· Τζαϊνιστές 3 εκατ.· Σίντο 3 εκατ.· Παρσιστές 0,2 έκατ. Όσοι δηλώνουν ότι δεν ανή­κουν σε καμιά θρησκευτική κοινότητα (αγνωστικιστές κ.λπ.) υπο­λογίζονται στα 925 έκατ. (±15,18%), ενώ όσοι δηλώνουν άθεοι, στα 211 έκατ. (±3,46%). Τα υπόλοιπα εκα­τομμύρια του πληθυσμού του πλανήτη ανήκουν σε διάφορες άλλες θρησκευτικές ομάδες ή δεν είναι προσιτά στίς στατιστικές (βλ. www.religioustolerance.org/worldrel.htm). Εν συνεχεία θα εξετάσουμε την ιδιοτροπία των μεγάλων θρησκειών δίνοντας έμφαση και στα κοινά σημεία με το Χριστιανισμό.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

ΣΩΤΗΡΙΟΣ Σ.ΔΕΣΠΟΤΗΣ Δρ . ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

(ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΩΝ)


[1] Τα περισσότερα στοιχεία αυτού του κεφ. έχουν ληφθεί από το αρχ. Αλβανίας Α. Γιαννουλάτου, Ίχνη από την αναζήτηση του Υπερβατικού. Συλλογή θρησκειολογικών μελετημάτων, Ακρίτας:Αθήνα 2004, 27κε.

[2] Η Έρευνα της Γραφής, Θεσσαλονίκη: Απολύτρωσις, 58-100, 74-75.

[3] Βλ. Σ. Δεσπότη, Η επουράνιος λατρεία στα κεφ.4-5 της Αποκάλυψης του Ιωάννη (κεφ.4-5), Wiesbaden 1999, 98.

[4] Σύμφωνα με τον J.Schurmaus ‘το πρόβλημα δεν είναι, εάν θα πρέπει να δώσουμε θρησκευτική αγωγή στο παιδί, αλλά στο εάν θα καλλιεργήσουμε την έμφυτη θρησκευτικότητά του’. Άλλωστε ο άνθρωπος ‘ή πιστεύει στον Θεό ή πιστεύει σε ένα είδωλο’. Η έμφυτη αυτή θρησκευτικότητα αποτυπώνεται στον ανθρωπομορφικό τρόπο με τον οποίο βλέπει το μικρό παιδί τον ήλιο, τα αστέρια, τον κόσμο ολόκληρο. Η φύση για το παιδί θυμώνει ή είναι γλυκειά, όπως τα πρόσωπα, τα οποία το περιστοιχίζουν. Το παιδί υποπτεύεται την απανταχού παρουσία ενός αοράτου όντος. Η ίδια η ανάγκη της λατρείας ενός Θεού τού είναι έμφυτη. Τους ίδιους τους γονείς του από την εμβρυακή του ηλικία τους ‘λατρεύει’ ως πανταχού παρόντες και παντοδύναμους. τους αντιμετωπίζει με τον γεμάτο θαυμασμό φόβο και την γεμάτη τρυφερότητα αγάπη, με τα δύο δηλ. στοιχεία με τα οποία όσο περνούν τα χρόνια ολοένα και περισσότερο θα αισθάνεται την παρουσία του Θεού. Η έμφυτη αναζήτηση του απόλυτα και αυθεντικά ωραίου, καλού και αληθινού προδίδει την δίψα του μικρού ανθρώπου να συναντήσει προσωπικά τον Θεό. Αυτή η στιγμή θα είναι η μεγαλύτερη στιγμή της ζωής του, η αρχή της πραγματικής του ιστορίας Βλ. Α.Α.Ασπιώτη, Το παιδί και η θρησκευτική διαπαιδαγώγησις, Αθήναι 1962, 56 κε.

[5] Βλ. F.Schweitzer, Kind und Religion-Religiöse Sozialisation und Entwicklung im Grundschulalter, στο: F. Schweizer, G.Faust-Siehl, Religion in der Grundschule., 41-47. F.Ozer, Der Aufbau der Gottesbeziehung in der (frühen) Grundschule, στο: F.Schweizer, G.Faust-Siehl, Religion in der Grundschule, 53-5

[6] Προτού το παιδί μπεί στη σχολική διαδικασία, έχει ήδη έντονα ανεπτυγμένο το αίσθημα της ηθικής. Ήδη ενώ στον πρώτο χρόνο της ζωής του το παιδί αναπτύσσει σχέσεις με το περιβάλλον, στον δεύτερο ήδη χρόνο έχει την πρώτη συναίσθηση του ορθού και του λάθους. Τεσσάρων χρονών μπορεί να αιτιολογήσει, γιατί κάτι είναι ορθό ή λάθος. Η κρίση του όμως είναι εγωκεντρική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το παιδί δεν έχει καλή θέληση. Το πρώτο στάδιο ηθικής σύμφωνα μετον Kohlberg σχηματίζεται όταν τα παιδιά μπορούν να έρθουν στην θέση των γονέων και των δασκάλων, οι οποίοι αποτελούν σε αυτό το στάδιο αυθεντίες, και να δούν από την οπτική γωνία εκείνων, εάν πρέπει κάποιος να τιμωρηθεί ή να επιβραβευθεί. Για τα παιδιά αυτού του σταδίου το κακό αυτόματα τιμωρείται ενώ το καλό αυτόματα επιβραβεύεται (όπως συμβαίνει και στα παραμύθια). Το παιδί αισθάνεται ότι πρέπει να υπακούσει για να μην τιμωρηθεί. Στο δεύτερο στάδιο (7-8 χρονών) αναπτύσσεται το αίσθημα της δικαιοσύνης. ‘ό,τι μου κάνεις θα σου κάνω’. Εάν κάποιος χτυπηθεί, πρέπει να χτυπήσει. Η παραβολή, συνεπώς Μτ.20, 1-16, αποτελεί γ’αυτό ιστορία ύψιστης αδικίας. Στο τρίτο στάδιο όμως εάν αυτός που χτυπά είναι φίλος, δεν έρχεται αυτόματα η αντεκδίκηση αλλά η σκέψη του καλού/ευγενικού παιδιού και η κατανόηση. Ο A.A.Bucher/F. Ozer παραθέτουν τον δεκάλογο ηθικής της Lickona για τους μεγάλους 1) Ήθος είναι σεβασμός. 2) Το ήθος αναπτύσσεται αργά και διαδοχικά. 3) Ο σεβασμός προς το παιδί προκαλεί τον σεβασμό του ίδιου του παιδιού. 4) Το ήθος διδάσκεται με το παράδειγμα και 5) με συμβουλές. 6) Βοηθήστε τα παιδιά να μάθουν να σκέφτονται και 7) να αναλαμβάνουν ευθύνες. 8) Αναζητήστε την μέση οδό μεταξύ ανεξαρτησίας και ελέγχου 9) Αγαπήστε τα παιδιά σας και βοηθήστε να αναπτύξουν μια υγιή αυτοεκτίμηση 10) Βοηθήστε την ηθική εξέλιξη και μια ευτυχισμένη οικογενειακό περιβάλλον. Βλ. A.A.Bucher/F:Ozer, Kind und Moral στο: F.Schweizer, G.Faust-Siehl, Religion in der Grundschule, 63

[7] Ορθοδοξία-Ελληνισμός, Πορεία στην Τρίτη Χιλιετία, Α. Λεβιθοπούλου – Σ. Παπαγιάννη (επιμ.), Β’ Τόμος, Άγιον Όρος, 1996, σελ.67-87. Τη διάκριση Χριστιανισμού και Εκκλησίας, όχι όμως επί τη βάσει της θεραπείας, υποστήριξε στην Λύση, πρώτος ο K. Barth. Ήδη σύμφωνα με τον Κ. Ware, (Αθήνα και Ιερουσαλήμ, Η κλασική παράδοση και οι Έλληνες Πατέρες’, στον ίδιο συλλογικό τόμο, σελ.48), η διάκριση νου και εγκεφάλου εντοπίζεται στον Πλάτωνα.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in News and politics and tagged , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s