SYΜBOL , СИМВОЛ , ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (βτελ)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 24/08/14)

6. Ἡ γλώσσα τῆς καταφατικῆς καί ἀποφατικῆς θεολογίας
Τά περί Θεοῦ ὀνόματα καθώς καί ἡ διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ, τῶν προφητῶν καί τῶν ἀποστόλων πού ἐνσωματώνονται στή λατρεία τῆς Ἐκκλησίας δέν ἀποβλέπουν στή λογική γνώση τῆς οὐσίας καί τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ. Καί οἱ θεῖες ἐνέργειες δέν ἀνήκουν ὅπως ὑποστηρίζουν ὁρισμένοι στήν καταφατική θεολογία, διότι καί αὐτές δέν εἶναι εὔκολα κατανοητές καί προσιτές.

Τά θεῖα ὀνόματα προετοιμάζουν πνευματικά τούς χριστιανούς γιά τήν κοινωνία μέ τό Θεό, ἡ ὁποία ὑπερβαίνει κάθε ἀνθρώπινη νόηση καί γνώση15. Ἡ ἀποφατική θεολογία συμπληρώνεται ἀπό τήν καταφατική.
Ἔχει γραφεῖ, καί μᾶλλον αὐτό ἰσχύει, ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἐκεῖνος πού δημιούργησε τή γλώσσα μέ τήν ὁποία ἐπικοινωνεῖ μέ τό συνάνθρωπό του. Θεϊκή γλώσσα δέν ὑπάρχει. Ὁ Θεός δέν ἔχει τή δική του γλώσσα, πού ἔδωσε στόν ἄνθρωπο, οὔτε ὁ Θεός ἐπικοινωνεῖ μέ τόν ἄνθρωπο μέ κάποια ἰδιαίτερη γλώσσα, πού τή δίνει σέ ὅσους ἐπικοινωνεῖ μαζί τους. Ἡ γλώσσα εἶναι ἀποτέλεσμα ἀνθρωπίνων ἀναγκῶν. Οἱ αἱρετικοί πίστευαν ὅτι ὑπάρ-χει μία θεία γλώσσα, τήν ὁποία ὁ Θεός ἀποκάλυψε στούς προφῆτες καί ἔλεγαν ὅτι τά ὀνόματα τῆς Ἁγίας Γραφῆς εἶναι ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ καί φορεῖς νοημάτων, τά ὁποῖα ἀντιστοιχοῦν πρός τήν πραγματικότητα, πού εἶναι ὁ Θεός16.
Ὅμως, οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἀπορρίπτοντας τήν ἀντίληψη αὐ-τή, χρησιμοποιοῦν ταυτόχρονα ἀντίθετες ἔννοιες, πού ἔρχονται σέ σύγ-κρουση μέ τήν κοινή λογική. Ὁ Συμεών Νέος Θεολόγος χαρακτηρίζει τό Θεό ὡς ἀνύπαρκτη ὕπαρξη, ἀγέννητη γέννηση, ἀνυπόστατη ὑπόσταση, καί ὑπερούσια οὐσίωση17. Πρίν ἀπό αὐτόν ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, μιλώντας γιά τή γνώση τοῦ Θεοῦ, τονίζει ὅτι ὁ Θεός «ἐκ πάντων τῶν ὄντων κατονομάζεται, καί ἐκ τῶν ἐναντίων· οἷον φωτός καί σκότους, ὕδατος καί πυρός· ἵνα γνῶμεν, ὅτι οὐ ταῦτα κατ’ οὐσίαν ἐστίν· ἀλλ’ ἔστι μέν ὑπερούσιος καί ἀκατονόμαστος· ὡς δέ πάντων τῶν ὄντων αἴτιος, ἐκ πάντων τῶν αἰτιατῶν ὀνομάζεται»18.

Οἱ καταφατικές ἐκφράσεις θυμίζουν ὅτι τό μυστήριο τοῦ Θεοῦ ἀπο-καλύπτεται στήν κτίση καί τήν ἱστορία, ἐνῶ ὁ ἀποφατισμός τονίζοντας τή διαφορά μεταξύ κτιστοῦ καί ἀκτίστου, προτρέπει νά ἀποφύγουμε τούς μεταφυσικούς μετεωρισμούς τοῦ νοῦ γιά τήν ἀναγωγή στό Θεό, καί νά στραφοῦμε στίς θεοφάνειες, πού συντελοῦνται κι αὐτές στήν κτίση καί τήν ἱστορία, σ’ αὐτά τά μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας. Ὑπάρχει μία ἑνιαία ποι-κιλία τῶν μέσων προσπέλασης καί οἰκείωσης τῆς ἀλήθειας: ὅραση, λόγος, πράξη, εἰκόνες, τύποι καί σύμβολα λειτουργοῦν σέ μία πειθαρχημένη ἱεράρχηση καί ἀξιοποιοῦν ὅλες τίς δυνάμεις τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης19, τόν ὅλο ἄνθρωπο. Ἀλλά καί αὐτή ἡ προσπέλαση εἶναι μερική καί ἀποσπα-σματική.

7. Ὁ συμβολισμός στήν ἐκκλησιαστική τέχνη
Ἡ τέχνη τῆς Ἐκκλησίας εἶναι τέχνη λειτουργική. Εἰσάγει καί μυ-σταγωγεῖ τόν χριστιανό στίς θεῖες ἀλήθειες. Ἡ ναοδομία, ἡ ἁγιογραφία, ἡ μικροτεχνία, ἡ ξυλογλυπτική, τό κέντημα καί ἡ μουσική ὑπουργοῦν τό μυστήριο τῆς πίστεως. Ἡ τέχνη τῆς Ἐκκλησίας ἔχει συμβολικό καί ἀναγωγικό χαρακτήρα. Αὐτό δέ σημαίνει ὅτι πρωτίστως ἡ ἀνέγερση ἑνός ναοῦ δέν καλύπτει πρακτικές λειτουργικές ἀνάγκες. Ἀλλά ὁ τρόπος ἀνέγερσης, ὁ προσανατολισμός, ἡ διακόσμηση, ἡ ὀργάνωση τοῦ χώρου, ὁ φωτισμός, οἱ ἁγιογραφίες δέν μπορεῖ νά γίνονται αὐθαίρετα. Ὑπάρχουν κάποιες βασικές θεολογικές προϋποθέσεις πού ἰσορροποῦν ἀνάμεσα στίς πρακτικές ἀνάγκες καί τίς ἀναγωγές τῶν συμβόλων.

8. Συμβολική γλώσσα, θεία Εὐχαριστία καί ἀμηχανία στό παρόν
Καί μπορεῖ ὅλα αὐτά νά θεωροῦνται αὐτονόητα, ἀλλά ποιό νόημα καί ποιά δυναμική ἔχει ὁ συμβολισμός τοῦ Χριστοῦ ὡς ἀμνοῦ στή σύγχρονη κοινωνία; Τί σημαίνει γιά τούς νεοέλληνες, ὅταν ἀκοῦνε λ.χ. ὅτι ὁ  Χριστός εἶναι ὁ ἀμνός τοῦ Θεοῦ πού σηκώνει τίς ἁμαρτίες τοῦ κόσμου; (Ἡ κυριαρχοῦσα εἰκόνα εἶναι, ὅταν παραμονές τῆς Μ. Ἑβδομάδας ἀκοῦνε γιά τίς τιμές τῶν ἀμνοεριφίων). Ἐάν ὑπῆρχε ἡ βιβλική ἀντίληψη τοῦ πασχάλιου ἀμνοῦ, δέ θά χρειαζόταν καμιά ἑρμηνεία.
Οἱ προσλαμβάνουσες παραστάσεις τῶν σύγχρονων ἀνθρώπων εἶ-ναι ἐντελῶς διαφορετικές ἀπό ἐκεῖνες τοῦ πολιτιστικοῦ πλαισίου τῆς Ἁγίας Γραφῆς. Τί σημαίνει λ.χ. σῶμα καί αἷμα Χριστοῦ γιά ὅσους διαθέτουν μία ἐπιφανειακή καί ἐθιμική καί ὄχι ἐνδιάθετη πίστη; Ἤ τί σημαίνουν αὐτά γιά τά παιδιά μας πού βλέπουν ταινίες τρόμου;
Θά ἤθελα νά ἀναφέρω τό ἑξῆς περιστατικό, πού θεωρῶ ὅτι ἔχει ποιμαντικό ἐνδιαφέρον. Ἕνα κοριτσάκι τῶν τελευταίων τάξεων τοῦ Δημοτικοῦ (11-12 ἐτῶν) φέτος, παραμονές τοῦ Πάσχα, εἶχε πάει στήν ἐκκλησία μέ τό σχολεῖο. Μόλις βρέθηκε μπροστά στή θεία κοινωνία στή σειρά μέ τά ἄλλα παιδιά, ἄρχισε νά κλαίει. Ἀρνοῦνταν ἐπίμονα νά μεταλάβει, παρά τήν παράκληση τῆς δασκάλας καί τή διακριτική παραί-νεση τοῦ λειτουργοῦ. Στήν ἐρώτηση τοῦ ἱερέα, γιατί κλαίει, ἐκεῖνο ὁλοφυ-ρόμενο ἀπάντησε: Δέ θέλω νά πιῶ αἷμα! Ὁ ἱερέας συγκλονίσθηκε καί ἔμεινε ἀμήχανος. Τό γεγονός αὐτό πρώτη φορά τό ἄκουγε στά 30 χρόνια τῆς ἱερατικῆς του διακονίας. Συνειδητοποίησε ὅμως, ὅτι οἱ ἐντυπώσεις πού δημιουργοῦν πολλοί ἄνθρωποι γιά τά ἱερά καί ἅγια τῆς πίστης μας, ἔστω καί μέσω τῶν συμβόλων εἶναι στρεβλή καί ὅτι πολλά ἀπό αὐτά ἔχουν χάσει τό νόημα καί τή δυναμική πού εἶχαν σέ ἄλλες ἐποχές.
Καί τό ἐρώτημα πού προκύπτει εἶναι: Χρειαζόμαστε νέα σύμβολα; Ἴσως. Ἀρκεῖ ἡ ἀνανοηματοδότηση τῶν παλαιῶν; Ἄλλοι θά ποῦν: Μπορεῖ. Ἄλλοι, ὅτι εἶναι ἄκρως ἀπαραίτητη. Μήπως ὅμως ἡ προσπάθεια αὐτή εἶναι ἐκ τῶν πραγμάτων ἀτελέσφορη; Μήπως, δηλαδή, ὅταν τά σύμβολα χρειάζονται ἑρμηνεία καί ἐκ νέου νοηματοδότηση, ἔχουν χάσει τή δυναμική τους;

Πῶς νοοῦνται σήμερα οἱ στίχοι τοῦ Ἀκαθίστου Ὕμνου πού προσκομίζουν συμβολισμούς γιά τήν Παναγία, πού προέρχονται ἀπό τήν ἀγρο-ποιμενική ζωή; Λ.χ. «Δάμαλις τόν μόσχον ἡ τεκοῦσα τόν ἄμωμον» ἤ «χαῖρε ἀμνάς κυήσασα, Θεοῦ ἀμνόν τόν αἴροντα τήν ἁμαρτίαν κλπ.». Ἤ πῶς νοεῖται ὅτι οἱ Ἀπόστολοι εἶναι ἵπποι καί τό ἔργο τους ἱππασία; Ἐάν δέν γνωρίζουμε ὅτι ἡ δ΄ ὠδή των κανόνων ἔχει τήν ἀρχή της στό βιβλίο τοῦ Ἀβακούμ20, ὅπου ὑπάρχουν ἀνάλογες ἐκφράσεις, ὁ συμβολισμός εἶναι ἀκατανόητος.
«Εἶναι γεγονός», γράφει ὁ μακαριστός Ἰ. Φουντούλης, «πώς πολλά σύμβολα, ἄλλοτε αὐτονόητα, σήμερα εἶναι προβληματικά ἤ τουλάχιστον ἔχασαν τή βαρύτητα καί τήν ἀμεσότητα πού εἶχαν στόν καιρό τῆς γενέσεως καί τῆς χρήσεώς τους. Παράδειγμα· σύμβολα καί εἰκόνες ἀπό τήν πολεμική τέχνη ἔχουν σήμερα ἀτονήσει ἤ καί λησμονηθεῖ, ὅπως τό τεῖχος, ἡ πύλη, ἡ ἔπαλξη, τό βέλος, τό πεπυρωμένο βέλος, ἡ ἀσπίδα, ὁ θώρακας, ἡ περικεφαλαία, ἔχουν χάσει τόν φορτισμό πού εἶχαν τότε. Εἶναι μουσειακά εἴδη, γνωστά ἔμμεσα ἀπό μελέτες καί ἱστορικές ἀναδιφήσεις… Ὁ ἄρτος δέν εἶναι πιά τό κεντρικό στοιχεῖο τῆς διατροφῆς, τό ἔλαιο δέν εἶναι πιά τό κύριο θεραπευτικό μέσο». Καί καταλήγει: «Παρόλα αὐτά καί τίς ὑπερβολές τοῦ συμβολισμοῦ … δέν εἶναι κἄν νοητό νά παρακάμπτεται ἤ τελείως νά ἀγνοεῖται ὡς τρόπος κατανοήσεως τῆς λατρείας καί ἀναγωγῆς ἐκ τῶν τύπων στήν ἀλήθεια, ἐκ τῶν ἱερῶν συμβόλων στά σημαινόμενα»21.
Ἐξάλλου, τίς δυσκολίες ἐσωτερικῆς καί πνευματικῆς κατανόησης τῶν Γραφῶν γνώριζαν οἱ συγγραφεῖς τῆς θείας Λειτουργίας, γι’ αὐτό καί πρίν τά Εὐαγγελικά ἀναγνώσματα προηγεῖται ἀνάλογη εὐχή πού ζητάει θεῖο φωτισμό, πνευματική ἑτοιμότητα καί συμφωνία πίστης καί ζωῆς, δόγματος καί ἤθους. «Καί φρονοῦντες καί πράττοντες», σημειώνεται σχετικά.

Δέ θά πρέπει να λησμονεῖται βέβαια, ὅτι σύμφωνα μέ τή βιβλική καί πατερική παράδοση ὑπάρχουν διάφορες τάξεις ἀνθρώπων πού ἀντιλαμβάνονται μέ διαφορετικό τρόπο τά ἱερά λόγια. Πρῶτον οἱ βλέποντες καί μή νοοῦντες, δεύτερον ἐκεῖνοι πού γνωρίζουν τά μυστήρια της βασιλείας τοῦ Θεοῦ, καί τρίτον ὅσοι ἔχουν ἄμεση ἐμπειρία διά τῆς κοινωνίας μέ τό Θεό.
Ἡ ἀποκάλυψη τῶν θείων μυστηρίων καί ἀληθειῶν εἶναι ἀνάλογη μέ τή δεκτική ἱκανότητα, τή διαύγεια τοῦ νοός καί τήν εὐδοκία τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ. Γι’ αὐτό καί στό τέλος τῆς διδασκαλίας του ὁ Χριστός συχνά ἐπαναλάμβανε: «Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω»22.

9. Προτάσεις συμβολικῆς γλώσσας στούς νεότερους χρόνους
Χαρισματικοί Γέροντες τῶν καιρῶν μας, μέ τήν ποιμαντική εὐαι-σθησία πού τούς διέκρινε, χρησιμοποιοῦν ἄνετα νέα σύμβολα. Ὁ Γέρων Παΐσιος λ.χ. «ἐξομολογοῦσε τόν κῆπο του», «μιλοῦσε μέ ἀσύρματο στό Θεό» καί περιέγραφε τήν ὑπερηφάνεια ὡς τό «Γενικό ἐπιτελεῖο τῶν παθῶν». Ἐκεῖνο, ὅμως, πού ἐντυπωσιάζει εἶναι οἱ σκέψεις του γιά τά γλυκόη-χα γυρίσματα τῆς βυζαντινῆς μουσικῆς. Τά ὁποῖα θά συμπληρώναμε μοιάζουν μέ τούς κουμπέδες καί τούς στρογγυλούς θόλους τῶν ἐκκλησιῶν μας. Γράφει εὔστοχα: «Καί τί γλυκά “γυρίσματα” ἔχει ἡ βυζαντινή μουσική!… Ἄλλα λεπτά σάν τό ἀηδόνι, ἄλλα σάν ἁπαλό κυματάκι, ἄλλα δίνουν μία μεγαλοπρέπεια. Ὅλα ἀποδίδουν, τονίζουν τά θεῖα νοήματα. Ὅμως σπάνια νά ἀκούσης αὐτά τά ὄμορφα γυρίσματα. Οἱ περισσότεροι πού ψέλνουν τά λένε λειψά, κουτσουρεμένα, καλουπωμένα. Ἀφήνουν κενά, τρύπες! Καί τό κυριώτερο, τά λένε χωρίς τόνο. Ἀπορῶ· δέν ἔχουν ὀξεῖες τά βιβλία τους; … Ὅλα τά πάνε ἴσια, λές καί πέρασε ὁδοστρωτήρας καί τά ἰσοπέδωσε ὅλα! «πανη-ζω, πα-νη-ζω», πανίζουν-πανίζουν τό φοῦρνο καί  ψωμί δέ βγάζουν! Ἄλλοι πάλι τονίζουν χωρίς καρδιά καί τσιρίζουν. Ἄλλοι τά τονίζουν ὅλα δυνατά, τά λένε κι ὅλα ἴσια, ὅλα καρφωτά, καί νομίζεις ὅτι χτυποῦν καρφιά μέ τό σκεπάρνι»23.
Μέ ἀφορμή τά λόγια του χαρισματικοῦ Γέροντα στό σημεῖο αὐτό θά ἤθελα νά ἀναφέρω ὅτι, ἡ κοινωνική βία δέν ἔχει ἀφήσει ἀνέπαφη καμιά ἐκδήλωση τῆς κοινωνικῆς, ἀλλά, δυστυχῶς καί τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς. Ἀλήθεια, οἱ δυνατοί προβολεῖς πού ἀντικατέστησαν τό ἱλαρό φῶς τῶν καντηλιῶν στούς ναούς μας δέν ἔχουν βία; Τά ἐκκωφαντικά μεγάφωνα δέν ἔχουν βία; Ὁ κηρυγματικός μας λόγος μήπως εἶναι βίαιος κι ὄχι αὔρα λεπτή; Οἱ συγγραφές μας μήπως ἀναπαράγουν τή βία, ἀφοῦ συνήθως «ἀλλήλους δάκνωμεν καί κατεσθίωμεν»24 θέλοντας νά ἐπιβάλουμε τήν ἄποψή μας στούς ἄλλους;
Τελευταίο παράδειγμα ἀπό τόν Γ. Σωφρόνιο. Στήν ἀφελή ἐρώτηση ἑνός παιδιοῦ, πού ἔπαιζε μέ τά αὐτοκινητάκια του, ἄν ὑπάρχουν αὐτοκίνητα στόν οὐρανό, ἡ Ἀδελφή Μαγδαληνή ἀπάντησε ἀρνητικά καί ὅτι ὁ οὐρανός εἶναι γιά τίς ἀόρατες ψυχές, τό Θεό καί τούς ἀγγέλους. Παρότι ἡ ἀπάντηση εἶναι σωστή, ὁ τρόπος ἀπάντησης θεωρήθηκε ἀπό τό Γέροντα Σωφρόνιο «σοβαρό λάθος, ἐπειδή θά μποροῦσε νά ἐλαττώσει τή λαχτάρα τοῦ παιδιοῦ γιά τόν οὐρανό καί τόν Παράδεισο. Πρότεινε, πώς ἡ καταλληλότερη ἀπάντηση γιά μιά ὁμάδα μικρῶν ἀγοριῶν θά ἦταν νά εἰπωθεῖ μέ δέος: Δέν ἔχετε ἀκούσει γιά τό πύρινο ἅρμα τοῦ Ἠλία;» Ἡ ἀπάντηση τοῦ Γέροντος Σωφρονίου δέν περιεῖχε καμιά ψεύτικη ὑπόσχεση, ὁμολογεῖ ἡ Ἀδ. Μαγδαληνή, ἐνῶ ἡ δική της ἐπιφυλακτική ἀκριβολογία στήν πραγματικότητα παρουσίασε πολύ φτωχό τόν οὐρανό σ’ ἐκεῖνα τά παιδιά25.

10. Συμπερασματικά
Ἡ ζωή τοῦ ἀνθρώπου ἀλλά καί οἱ σχέσεις τίς ὁποῖες δημιουργεῖ στηρίζονται σέ συμβολισμούς. Τά σύμβολα χρησιμοποιοῦνται σέ ὅλες τίς μορφές τῆς κοινωνικῆς, πολιτικῆς, πολιτιστικῆς, οἰκονομικῆς καί θρη-σκευτικῆς ζωῆς τῶν ἀνθρώπων. Ἡ ἀρχική ἔννοια τοῦ συμβόλου ἀνάγει στή σύνδεση δύο πραγμάτων, προκειμένου νά ἀναγνωρισθεῖ ἡ ἀλήθεια. Εἰδικότερα τά σύμβολα στή θεία λατρεία ἔχουν ἀναγωγικό, παιδαγωγικό καί μυσταγωγικό χαρακτήρα. Στήν ἐκκλησιαστική παράδοση ἀπαντᾶ μία ἄρρητη ἰσορροπία συμβολισμοῦ καί ρεαλισμοῦ, ἱστορίας καί ἐσχατολογίας, πράξεως καί θεωρίας. Ἡ ἰσορροπία αὐτή εἶναι ἀναγκαία σέ κάθε πε-ρίπτωση, διότι στήν προσπάθεια νά νοηματοδοτηθοῦν συμβολικά ὅσα τελοῦνται στή λατρεία λησμονεῖται ἡ ἀφετηρία τους, πού εἶναι χρηστική ἀλλά καί ποιμαντική.
Ἐάν πιστεύουμε ὅτι ἡ Ἐκκλησία δέν εἶναι μουσειακός χῶρος γιά τή διαφύλαξη σπουδαίων καί ἀκριβῶν κειμηλίων, -ὅπως μᾶς θέλει ἡ πολιτική σκέψη τῆς νεωτερικότητας-, ἀλλά χῶρος φανερώσεως τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία τά πάντα καινίζει, τότε χρειάζεται νά ἀφήσουμε τό θέμα τῶν συμβολισμῶν ἀνοιχτό γιά τό παρόν καί τό μέλλον.

ΤΕΛΟΣ

Πρωτ. Βασίλειος Ἰ. Καλλιακμάνης
Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

15 Βλ. Πρωτ. Ἰ. Ρωμανίδου, Δογματική καί Συμβολική Θεολογία τῆς Ὀρθοδόξου Καθολικῆς Ἐκκλησίας Α΄, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 77-78.
16 Βλ. Πρωτ. Ἰ. Ρωμανίδου, Πατερική θεολογία, ἐκδ. Παρακαταθήκη, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 82-83.
17 Συμεών Ν. Θεολόγου, Θεολογικός 1, 65-68, 79-81, ἐκδ. J. Darrouzes, «Sources Chretien-nes», τόμ. 122, Paris 1966, σ. 100-101.
18 Ἔκδοσις ἀκριβής τῆς ὀρθοδόξου πίστεως 1, 12 PG 94, 845C.

19 Νίκου Ματσούκα, Ἱστορία τῆς βυζαντινῆς φιλοσοφίας, ἐκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 289-290.

20 Ἀβακ. 3, 8· 15.
21 Ἰ. Φουντούλη, ὅ.π., σ. 67-69.

22 Ματθ. 13,43· Λουκ. 8,8.

23 Γέροντος Παΐσιου Ἁγιορείτου, Λόγοι Α΄, Μέ πόνο καί ἀγάπη γιά τό σύγχρονο ἄνθρωπο, ἔκδ. Ἱερόν Ἡσυχαστήριον «Εὐαγγελιστής Ἰωάννης ὁ Θεολόγος», Σουρωτή Θεσσαλονίκης 1998, σ. 354-355.
24 Βλ. Γαλ. 5,15.
25 Ἀδ. Μαγδαληνῆς, Συνομιλίες μέ παιδιά – Μεταδίδοντας τήν πίστη, ἔκδ. Ἱερά Πατριαρχι-κή καί Σταυροπηγιακή Μονή Τιμίου Προδρόμου, Ἔσσεξ Ἀγγλίας 2007, σ. 271.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in religious themes and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

3 Responses to SYΜBOL , СИМВОЛ , ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (βτελ)

  1. Cj aka Elderofzyklons Blog says:

    Reblogged this on ElderofZyklon's Blog!.

  2. vallance22 says:

    Again, fascinating! must reblog this. Richard

  3. vallance22 says:

    Reblogged this on Linear B, Knossos & Mycenae and commented:
    Again, fascinating! must reblog this. Richard

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s