ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΟ-ΠΟΙΗΣΙΣ ΤΟΥ ΟΛΟΥ ΠΑΝΤΟΣ ΔΙΑ ΖΕΥ ΞΕΩΣ ΤΩΝ ΞΕΙΝΩΝ (2τελ)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ 17/01/14)

Σύμφωνα με τον Βασίλειο, χώρος, χρόνος και ύλη δημιουργήθηκαν ακαριαία από τον Θεό. Πρόκειται για την ερμηνεία του της φράσης «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην», καθώς χρησιμοποιεί μιαν άλλη μετάφραση της φράσης αυτής, τη μετάφραση του Ακύλα, που αντικαθιστά το «εν αρχήν» με το «εν κεφαλαίω» που για τον Βασίλειο σημαίνει «ακαριαίως, εις ελάχιστον διάστημα». Το τι ακολούθησε από κει και πέρα είναι γνωστό από το βιβλίο της Γένεσης, το πριν όμως δεν αναφέρεται πουθενά. Σύμφωνα με τον Βασίλειο , δεν γνωρίζουμε τίποτε για το πριν, γιατί πρόκειται για γνώση ακατάλληλη προς αποκάλυψη, καθώς είμαστε ακόμη ως νήπια μπροστά στη συνολική γνώση.
Σχετικά με τη μορφή του δημιουργημένου σύμπαντος, ο Βασίλειος, όπως αναφέραμε, ακολουθεί την ελληνική αστρονομία ερμηνεύοντας με αυτή την οπτική τα κείμενα. Ετσι, ερμηνεύει μεταφορικά το εδάφιο των ψαλμών που αναφέρεται στη στήριξη της γης «εγώ εστερέωσα τους στύλους αυτής», εξηγώντας ότι οι στύλοι σημαίνουν τη δύναμη που συγκρατεί τη γη στο κέντρο του κόσμου. Οσον αφορά αυτή τη δύναμη, ακολουθεί πιστά την ελληνική αστρονομία αναφέροντας την άποψη του Εμπεδοκλή ότι μιας και η γη ισαπέχει απ’όλα τα σημεία της ουράνιας σφαίρας ,δεν υπάρχει καμία προνομιούχα κατεύθυνση προς την οποία θα μπορούσε να κινηθεί, καθώς και τη θέση του Αριστοτέλη ότι ο φυσικός τόπος των βαρέων είναι στο κέντρο. Οσο για τη φράση της Βίβλου που αφορά πάλι τη γη «επί των θαλασσών εθεμελίωσεν αυτήν», την ερμηνεύει λέγοντας ότι «γύρω από τη γη διαχέεται παντού το ύδωρ».
Σχετικά τώρα με την ύλη, ο Βασίλειος δεν μπορεί να ακολουθήσει την ελληνική αστρονομία που θεωρεί τα ουράνια σώματα και τον αιθέρα άφθαρτα. Συνάμα, έχει να αντιμετωπίσει τη διδασκαλία των γνωστικών που αναπτύχθηκε τον δεύτερο αιώνα και υποστήριζε την αιωνιότητα της ύλης, καθώς, σύμφωνα με αυτούς, ο αγαθός Θεός επέδρασε στην προϋπάρχουσα ύλη η οποία εμπεριείχε το κακό και έφτιαξε τον κόσμο. Ετσι εξηγούσαν και την αιτία του προπατορικού αμαρτήματος, καθώς ένας αγαθός Θεός δεν θα μπορούσε παρά να φτιάξει έναν αγαθό άνθρωπο. Ο Βασίλειος επιμένει στη δημιουργία της ύλης εκ του μηδενός από το Θεό, καθώς ο Θεός «κατέβαλε τις αφορμές και τις αιτίες και τις δυνάμεις των όντων μαζί».
Σύμφωνα με τη Γένεση ο κόσμος δεν είχε εξ’αρχής τη μορφή που έχει σήμερα, καθώς «η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος». Το εδάφιο αυτό προσέφερε επιχειρήματα στους γνωστικούς μιας το ερμήνευαν ως η γη να προϋπήρχε της δημιουργίας με τη μορφή ακατέργαστης ύλης. Εδώ ο Βασίλειος δίνει μια απλουστευτική ερμηνεία, υποστηρίζοντας ότι το «ακατασκεύαστος» σημαίνει πως η γη δεν είχε ακόμη τον φυσικό της   πλούτο, δηλαδή τη φυτά, και το «αόρατος» πως δεν φαινόταν είτε επειδή σκεπαζόταν από το νερό είτε λόγω του αρχικού σκότους. Η ερμηνεία του Γρηγορίου Νύσσης είναι διαφορετική και επηρεασμένη από την ελληνική φυσική, καθώς υποστηρίζει ότι η γη ήταν αόρατη επειδή οι ποιότητες των στοιχείων, οι οποίες είναι αυτές που δίνουν το χρώμα και τις άλλες ιδιότητες που διακρίνουμε δια της οράσεως δεν είχαν ακόμα διαχωριστεί. Οσο για τη λέξη «ακατασκεύαστος» σημαίνει για τον Γρηγόριο ότι η ύλη βρισκόταν σε πρωτογενή μορφή, δεν είχε ακόμη «πυκνωθεί με τις σωματικές ιδιότητες». Ο Γρηγόριος προτείνει μια φυσική όπου η ύλη όταν δημιουργήθηκε είχε μια ενιαία μορφή και στη συνέχεια διαχωρίστηκαν τα στοιχεία που αποτελούν το σημερινό φυσικό κόσμο.
Το φως και το σκότος θα απασχολήσουν ιδιαίτερα την χριστιανική κοσμολογία, καθώς το πρώτο ταυτίζεται συνήθως με τον Θεό και το δεύτερο συμβολίζει συνήθως το κακό. Οι Μανιχαϊστές, βασιζόμενοι στη φράση της Γένεσης «και είπεν ο Θεός, γεννηθήτω φως», υποστήριζαν ότι το σκότος, δύναμη του κακού, είναι αυθύπαρκτο, προϋπήρχε δηλαδή της δημιουργίας και αντιστρατεύεται την αγαθότητα του Θεού. Ενάντια σ’αυτή την άποψη, ο Βασίλειος λέει ότι το σκότος δεν είναι ύπαρξη, αλλά απουσία φωτός, «παθητική κατάσταση της ατμόσφαιρας» και δημιουργήθηκε όταν Θεός έφτιαξε τον ουρανό, ο οποίος απέκοψε τον κόσμο από το εξωτερικό, θείο, φως. Εξω από τον κόσμο επικρατεί λοιπόν μια κατάσταση παρόμοια με αυτήν που υπήρχε πριν τη δημιουργία όπου βασιλεύει το θείο φως, απρόσιτο, καθώς είναι εκτός των ορίων του κόσμου. Με το «γεννηθήτω φως», ο Θεός, κατά τον Βασίλειο φώτισε ακαριαία τον κόσμο με το θείο φως, η ταχύτης του οποίου μοιάζει λοιπόν να είναι άπειρη.
Η ερμηνεία του Γρηγορίου Νύσσης της φράσης «γεννηθήτω φως», είναι διαφορετική και σαφώς επηρεασμένοι από την ελληνική φυσική. Το φως, την περίοδο της δημιουργίας που βασίλευε το σκότος υπήρχε, αλλά ήταν κρυμμένο στα μόρια της ύλης. Αυτό το αιχμαλωτισμένο από τα μόρια φως επρόβαλλε από την ύλη με την εντολή του Θεού και έτσι φωτίστηκε ο κόσμος.
Σύμφωνα με τη Γένεση, αμέσως μετά το φωτισμό του κόσμου αλλά πριν τη δημιουργία των αστέρων, «διεχώρισεν ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους. Και εκάλεσεν ο Θεός το φως ημέραν και το σκότος εκάλεσεν νύκτα». Σε μια εποχή που ο ήλιος δεν υπήρχε ακόμη, η έννοια της ημέρας και της νύχτας δεν έχει νόημα για την ελληνική αστρονομία. Η ερμηνεία που δίνει ο Βασίλειος, είναι ότι ατή η προ του φωτισμού του ηλίου μέρα και νύχτα δεν οφειλόταν στην περιφορά του ήλιου γύρω από τη γη, αλλά σε ένα είδος παλμού του φωτός, το οποίο  «διεχύνετο και πάλιν συνεστέλλετο», σύμφωνα με το πρόγραμμα που όρισε ο Θεός. Η ερμηνεία του Γρηγορίου Νύσσης είναι πάλι διαφορετική και πάλι επηρεασμένη από την ελληνική φυσική. Το φως, έχει κατ’αυτόν τις αριστοτελικές ιδιότητες του πυρός, δηλαδή φυσική κίνηση προς τα επάνω και όπως όλα τα στοιχεία ροπή προς τη συγκέντρωση των ομοίων. Μόλις λοιπόν εκτοξεύτηκε από τα ετεροφυή στοιχεία, ταυτόχρονα ακολούθησε ανοδική κίνηση προς τον ουρανό και συγκεντρώθηκε. Όταν όμως έφθασε στα όρια της κτίσης, τα οποία είναι σφαιρικά, αναγκαστικά απέκτησε κυκλική τροχιά και έτσι δημιουργήθηκε η ημέρα και η νύχτα από την ακόμα ακατασκεύαστη γη, της οποία η «παχύτερη φύσης» δημιουργούσε σκιά προς την αντίθετη κατεύθυνση από τις ακτίνες του περιοδεύοντος πυρός.
Σύμφωνα με τη Γένεση, αφού έγινε ο ουρανός και η γη και δημιουργήθηκε το φως και το νυχθήμερο, έγινε το στερέωμα για να διαχωρίσει τα ουράνια ύδατα από τα γήινα. «Γενηθήτω στερέωμα εν μέσω του ύδατος, και έστω διαχωρίζων ανά μέσον ύδατος και ύδατος». Εδώ επεισέρχονται δύο στοιχεία εντελώς ξένα για την ελληνική αστρονομία, τα ουράνια ύδατα και το στερέωμα.
Κατ’αρχήν, όσον αφορά το στερέωμα, ο Βασίλειος το εκλαμβάνει ως μια στέρεη σφαίρα, κάτω από αυτήν που ορίζει τον κόσμο, η οποία συγκρατεί στο πάνω μέρος της τα ουράνια ύδατα, τα οποία είναι της ίδιας μορφής με τα γήινα. Σε αυτή την περίπτωση, το στερέωμα ταυτίζεται με την όγδοη σφαίρα της ελληνικής αστρονομίας, και πάνω από αυτήν υπάρχει η ένατη, τα όρια της κτίσης. Κατ’αναλογία με τον Πτολεμαίο, αυτή η ένατη σφαίρα θα μπορούσε να ταυτιστεί με την σφαίρα της κίνησης πάνω από αυτή των απλανών. Οσο για τα ουράνια ύδατα, η χρησιμότητά τους επιδέχεται φυσική ερμηνεία. Συμφωνώντας, χωρίς βέβαια να το αναφέρει, με τους Στωϊκούς, ο Βασίλειος πιστεύει ότι το πυρ καταναλώνει το ύδωρ. Τα ουράνια ύδατα συνιστούν λοιπόν την υδάτινη αποθήκη που έχει προβλέψει ο Θεός για να επαρκέσει το στοιχείο αυτό μέχρι το προκαθορισμένο τέλος του κόσμου.
Εδώ επίσης η ερμηνεία του Γρηγορίου Νύσσης είναι εντελώς διαφορετική. Το στερέωμα ταυτίζεται με τη σφαίρα της κτίσης και δεν είναι από στέρεο υλικό, αλλιώς θα ήταν βαρύ, άρα κατωφερές κατά την ελληνική φυσική. Ονομάζεται έτσι για να διαχωριστεί από τα νοητά σώματα καθώς καθετί ανήκει στον αισθητό κόσμο λέγεται στερεό. Οσο για τα ουράνια ύδατα αυτά είναι νοητά, ανήκουν στον κόσμο του Θεού και όχι της δημιουργίας.
Σύμφωνα με τη Γένεση, οι φωστήρες δημιουργήθηκαν στο στερέωμα την τέταρτη μέρα, όταν η γη είχε φανερωθεί και εμπλουτιστεί με τα  γεννήματά της. Ο Βασίλειος ερμηνεύει αυτή τη φάση, λέγοντας ότι τη στιγμή αυτή δημιουργήθηκαν οι φορείς του φωτός, καθώς δεν διακρίνει ποτέ το θείο φως από αυτό της κτίσης. Εδώ ο Βασίλειος απομακρύνεται από την ελληνική αστρονομία, υποστηρίζοντας ότι όλα τα ουράνια σώματα, ακόμα και η σελήνη, είναι αυτόφωτα, και η διαφορά λαμπρότητας έχει σχέση κυρίως με το μέγεθος. Αυτή η κατάφορη απόκλιση από την ελληνική αστρονομία πιθανόν να έχει ως κίνητρο την ηθελημένη υποβάθμιση του ηλίου, παραδοσιακής θεότητας όλων των προηγούμενων πολιτισμών. Απεναντίας ο Γρηγόριος Νύσσης, ακολουθεί πιο κοντά την ελληνική παράδοση, καθώς παραδέχεται και τον ετεροφωτισμό και τις τεράστιες διαστάσεις του σύμπαντος σε σχέση με την απόσταση ηλίου-γης, καθώς θεωρεί ότι ο ήλιος βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του κόσμου. Οσο για τη φύση των αστέρων θεωρεί ότι είναι φτιαγμένα από μόρια φωτός, με τη διαφορά ότι καθώς τα μόρια αυτά δεν είναι όλα της ιδίας φύσης, συσσωματώθηκαν κατά υποκατηγορίες, τα λαμπρότερα αποτέλεσαν τον ήλιο, τα λιγότερο λαμπρά τη σελήνη. Ετσι, η σελήνη, εκτός από τον ετεροφωτισμό της από τον ήλιο, εκπέμπει και ένα αμυδρό γηγενές φως. Οσο για τους απλανείς, υποστηρίζει ότι το μέγεθός τους δεν διαφέρει του ηλίου, απλώς βρίσκονται πάρα πολύ μακριά.
Στην κοσμολογία του Βασιλείου και του Γρηγορίου Νύσσης τα ουράνια σώματα είναι γενικώς σφαιρικά καθώς σφαιρικός είναι και ο ουρανός και το στερέωμα. Οσον αφορά την κίνηση των ουρανίων σωμάτων, αυτή είναι γενικώς κυκλική, χωρίς όμως πουθενά να γίνεται ιδιαίτερη αναφορά στην ομαλή κυκλική κίνηση που είναι βασικό στοιχείο της ελληνικής αστρονομίας. Από αυτή την άποψη, η χριστιανική κοσμολογία τείνει να αίρει μια τροχοπέδη για την ανατροπή του αστρονομικού συστήματος, η οποία δεν είναι τόσο η διαφορά μεταξύ ηλιοκεντρικού η γεωκεντρικού συστήματος, αλλά μεταξύ κύκλων και ελλείψεων.
Η κοσμολογία του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου Νύσσης και των σχολιαστών και συνεχιστών τους, συνιστά μία μόνο πτυχή της χριστιανικής κοσμολογίας, που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε λογία. Υποστηρίζεται από ανθρώπους με υψηλή μόρφωση, οι οποίοι καταλαμβάνουν υψηλά αξιώματα στην ανατολική και στη δυτική εκκλησία. Αυτή η κοσμολογία επιτρέπει την απρόσκοπτη διάδοση της αστρονομίας του Πτολεμαίου και των συνεχιστών του στη διάρκεια του Μεσαίωνα στη χριστιανική ανατολή και δύση. Επί αιώνες, κοσμολογικές συζητήσεις και αστρονομία αφορούν πλέον διαφορετικούς τομείς, οι πρώτες εμπίπτουν στη θεολογία και η δεύτερη στα μαθηματικά. Στο Βυζάντιο, όπου η αστρονομία  ανθεί στους κύκλους των λογίων και αξιωματούχων, η επιστήμη αυτή αφορά μόνο μαθηματικούς υπολογισμούς θέσεων σε ένα σύστημα το οποίο θεωρείται δεδομένο. Οσα αφορούν ένατους, δέκατους και άλλους ουρανούς, μηχανισμούς κίνησης των άστρων, ουράνια ύδατα κλπ κοσμολογικά, βρίσκονται πλέον μόνο σε κείμενα θεολόγων.
Πλάι σε αυτή τη λογία χριστιανική κοσμολογία εμφανίζεται όμως και μία άλλη, την οποία θα μπορούσαμε να ονομάσουμε απλοϊκή, λόγω της διάδοσής της στα λιγότερο μορφωμένα στρώματα των κοινωνιών της ύστερης αρχαιότητας και του Μεσαίωνα. Η κοσμολογία αυτή είναι επηρεασμένη από τις απλοϊκές ασιατικές κοσμολογίες, οι οποίες βασίζονται στην άμεση αντίληψή μας για τον κόσμο και συγχρόνως τον παρουσιάζουν με τρόπους θρησκευτικού συμβολισμού.
Οι απλοϊκές αυτές κοσμολογικές αντιλήψεις παρουσιάζονται σποραδικά στους διάφορους βίους αγίων, οι οποίοι ανέκαθεν αποτελούσαν λαϊκά αναγνώσματα, αλλά και σε πιο ειδικά κείμενα, και συνιστούν τις κοσμολογίες της σχολής της Αντιοχείας που αναφέραμε προηγουμένως. Το πιο σημαντικό και πλήρες των κειμένων αυτής της σχολής που έχουν σωθεί, είναι η Χριστιανική τοπογραφία που έγραψε ένας νεστοριανός τον 6ο μ.Χ. αιώνα, ο Κοσμάς Ινδικοπλεύστης.
Ο Κοσμάς δεν δέχεται καμιά αντίληψη της ελληνικής αστρονομίας. Γι’αυτόν η γη είναι επίπεδη, ο ουρανός σε σχήμα θόλου και ο κόσμος σε σχήμα ναού. Η κοσμολογία του ακολουθεί ένα θρησκευτικό συμβολισμό, όπου όλα τα μέρη του κόσμου έχουν κάποια αντιστοιχία με σύμβολα της ιουδοχριστιανικής θρησκείας. Η νύχτα δημιουργείται από ένα όρος το οποίο βρίσκεται στον βορρά της επίπεδης γης, πίσω από το οποίο κρύβεται ο ήλιος κατά την ημερήσιά του κίνηση. Μάλιστα, υποστηρίζει τη θέση του αυτή χρησιμοποιώντας μαρτυρίες ταξιδιωτών, οι οποίοι έχοντας προχωρήσει αρκετά προς βορρά, είδαν το ήλιο να μη δύει τη νύχτα. Οσο για την κίνηση των άστρων στον ουράνιο θόλο, οφείλεται σε Αγγέλους οι οποίοι τα σπρώχνουν. Εκτός από την κοσμολογία, ο Ινδικοπλεύστης έχει συνολική άποψη για τη φυσική λειτουργία του κόσμου, την οποία αναπτύσσει σε δημόσιες διαλέξεις που οργανώνει στην Αλεξάνδρεια ενάντια στον εκπρόσωπο της ελληνικής επιστήμης Φιλόπονο, όπου «αποδεικνύει» πειραματικά ότι η κλασική γεωμετρική οπτική δεν είναι σωστή, μιας και η σκιά μιας μικρής σφαίρας δεν φαίνεται κωνική, παρόλο ότι αυτή η σφαίρα είναι πολύ μικρότερη από τον ήλιο.
Η κοσμολογία του Κοσμά καθώς και οι άλλες κοσμολογίες που δεν ακολουθούν την ελληνική αστρονομία, αν και ευρύτατα διαδεδομένες σε όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα, ποτέ δεν αποτέλεσαν αντικείμενο  αστρονομικών διαμαχών. Οι αστρονόμοι όλων των εποχών, κληρικοί ή λαϊκοί, ακολούθησαν πιστά τις βασικές γραμμές της ελληνικής αστρονομίας, η οποία ήταν η μόνη σε θέση να προσφέρει πίνακες θέσεων των ουρανίων σωμάτων και να προβλέψει τις εκλείψεις.
Οι πίνακες αυτοί, είτε του ίδιου του Πτολεμαίου, είτε οι μεταγενέστεροι των αράβων, περσών και Λατίνων, πάντα βέβαια βασισμένοι στις ίδιες αρχές, ήταν εντελώς απαραίτητοι για τις αστρολογικές προβλέψεις που δίχως αυτές οι Βυζαντινοί, άραβες ή Λατίνοι ηγεμόνες σπάνια τολμούσαν να πάρουν κάποια απόφαση. Ενώ η εκκλησία συχνότατα καταδίκασε την τέχνη αυτή, πολλοί κληρικοί, και μάλιστα ανώτατοι, ασχολήθηκαν με αστρολογικές προβλέψεις. Για πολλούς αιώνες, το ζωηρό ενδιαφέρον για τη μαθηματική αστρονομία οφείλεται λοιπόν σχεδόν αποκλειστικά στην αστρολογία. Θα χρειαστούν οι νέες αναζητήσεις της αναγέννησης για να υπάρξουν εκ νέου κοσμολογικές συζητήσεις, όπως τον καιρό του Αρίσταρχου, εκτός θεολογίας.

ΤΕΛΟΣ

 

image

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in NEWS FROM SYNPAN and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s