Η ανάγκη για ενεργούς και εμπλεκόμενους πολίτες


Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΟ  ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΔΡΑΜΑ

Δύο είναι οι κύριοι άξονες με τους οποίους θα συνδέσω την ομιλία μου: ο ένας, ότι η δημοκρατία γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα και ο άλλος, ότι η αρχαία ελληνική τραγωδία γεννήθηκε επίσης εκεί, ταυτόχρονα.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι ο διάλογος είναι η βάση της δημοκρατίας (της εξουσίας του λαού).

Η δημοκρατία εμφανίστηκε στην αρχαία Ελλάδα την στιγμή που ο Θέσπις αποσπάστηκε από τον Χορό και άρχισε να διαλέγεται μαζί του.

Έκτοτε η δημοκρατία εξελίχθηκε παράλληλα με την εξέλιξη του αρχαίου ελληνικού δράματος.

Στις πλείστες αρχαίες ελληνικές τραγωδίες και κωμωδίες , αν εξετάσουμε με προσοχή, θα βρούμε νύξεις δημοκρατικής ιδεολογίας. Σε μερικές απ’ αυτές θα αναφερθώ σε εύθετο χρόνο. Προς το παρόν θα εστιάσω την προσοχή μου στο θέμα του διαλόγου, ο οποίος γέννησε την δημοκρατία και που είναι και το αντικείμενο της ομιλίας μου.

Ετυμολογικά ‘διάλογος’ σημαίνει δια λόγου, πειθώ δια λόγου, δια λογικών επιχειρημάτων και όχι επιβολής της άποψης του ενός επί του άλλου με διαταγή, κατ’ επιβολή, απειλή, εκβιασμό ή άλλως πως. Στις μέρες οι πολίτες πλείστων χωρών εκλέγουν τις κυβερνήσεις των και ελάχιστα διαλέγονται για την πολιτική που ακολουθούν. Μπορούμε λοιπόν να ισχυριστούμε ότι αυτές οι δημοκρατίες βασίζονται στον διάλογο; Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι οι σύγχρονες δημοκρατίες είναι  ταυτόσημες με τον μεγάλο τους πρόγονο; Πλείστες, αν όχι όλες οι σύγχρονες δημοκρατίες είναι δημοκρατίες  ‘δι’ αντιπροσώπων’ και πολλές άλλες ειναι μόνο κατ’ όνομα δημοκρατίες αλλά στην ουσία είναι ολοκληρωτικά καθεστώτα.

Οι πολιτικοί επιστήμονες περιγράφουν την Αθηναική δημοκρατία ως ΄΄αμεση δημοκρατία’ και την σύγχρονη δημοκρατία ως ‘αντιπροσωπευτική δημοκρατία’.

Και για να επιστρέψουμε στο δια ταύτα, μπορούμε να πούμε ότι η διαφορά μεταξύ των δύο είναι ότι  οι πολίτες των Αθηνών είχαν άμεση εμπλοκή στα δημόσια θέματα και τα συζητούσαν  στην Αγορά.

Κάθε Αθηναίος πολιτης είχε το δικαίωμα αλλά και την υποχρέωση να συμμετέχει άμεσα στην λήψη αποφάσεων που αφορούσαν στα κοινά, ήτοι στα πολιτικά πράγματα. Έτσι η ‘πόλις’ δεν ήταν απλά ένα συνοθήλευμα κατοικιών και άλλων οικοδομών, αλλά κατά τον Θουκυδίδη, οι άνθρωποι αποτελούσαν την πόλη.

Τα ζητήματα της πόλης αφορούσαν τον καθένα προσωπκά και αν ένας πολίτης δεν είχε εμπλοκή στα κοινά ήταν επαίσχυντος.

Βεβαίως η μετάβαση από την πόλη-κράτος στο έθνος-κράτος καθιστά την λήψη αποφάσεων από τους πολίτες μάλλον  αδύνατη.

Το ανώτατο όριο του πληθυσμού μιας αττικής πόλης δεν ξεπερνούσε τις 20 000, ενώ σήμερα ο πληθυσμός των χωρών- κρατών ξεπερνούν τα μερικά εκατομύρια. Αναπόφευκτα λοιπόν  η δημοκρατία συμβιβάστηκε από άμεση να γίνει αντιπροσωπευτική με την εκλογή μελών της βουλής των Αντιπροσώπων ανά τετραετία. Ο λαός ψηφίζει τους αντιπροσώπους του ή τον πρόεδρο του και έχει την δυνατότητα να τους ανακαλέσει στις επόμενες εκλογές.

Είναι όμως αυτή η επιλογή η καλύτερη μέθοδος  για την διασφάλιση του δημοκρατικού ιδεώδους;

Κατά την διάρκεια μιας τετραετίας είναι δυνατόν να δημιουργηθούν νέα προβλήματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής και οι βουλευτές κάτω από την πίεση προσωπικών ή κομματικών συμφερόντων να παρεκκλίνουν από τις αρχικές τους υποσχέσεις στον λαό.

Υπάρχει επίσης το θέμα της αποχής σε χώρες όπου η ψηφοφορία δεν είναι υποχρεωτική.

Οι χώρες της Ευρωπαικής Ένωσης ακολούθησαν τον  πρόεδρο Μπους στον πόλεμο κατά του Ιράκ, τον οποίο απεφάσισε ως εκλελεγμένος πρόεδρος με 60% περίπου αποχής των αμερικανικών εκλογών. Η απόφαση αυτή ανεξάρτητα από την ορθότητά της, δεν ήταν πάντως δημοκρατική. Ελλείμματα δημοκρατίας εκφράζονται επίσης για τις βουλευτικές εκλογές σε πολλές χώρες από βουλευτές με οικονομική στενότητα, σε σχέση με το πλεονέκρτημα που έχουν οι εύρωστοι οικονομικά ανθυποψήφιοι τους, ώστε να διαφημίζουν την υποψηφιότητά τους στα ΜΜΕ, που κατευθύνουν την κοινή γνώμη. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συζήτησης για το θέμα της δημοκρατίας: η πλήρης και αντικειμενική ενημέρωση.

Στην Αθήνα του 5ου π.Χ αιώνα οι πολίτες είχαν άμεση ενημέρωση επί των δημοσίων θεμάτων μέσα από τις θεατρικές παραστάσεις και τα συζητούσαν κατόπιν εν εκτάσει στην Αγορά.

Η κοινή γνώμη στις σύγχρονες κοινωνίες διαμορφώνεται σύμφωνα με τα συμφέροντα των ολίγων, οι οποίοι ελέγχουν τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Η εξελιγμένη τεχνολογία βρίσκεται στην υπηρεσία της οικονομικής και πολιτικής παγκοσμιοποίησης και η οποία υπηρετεί την ολιγαρχία. Και ακριβώς όπως η βιομηχανική επανάσταση συγκέντρωσε τον παγκόσμιο πλούτο στα χέρια των ολίγων, ετσι και η τεχνολογική επανάσταση θα συγκεντρώσει τον πλούτο και την εξουσία στα χέρια των ακόμη πιο ολίγων και για την ακρίβια στα χέρια των μεγιστάνων των ΜΜΕ. Αυτός είναι ο κίνδυνος που επικρέμαται ως δαμόκλειος σπάθη πάνω απο΄το κεφάλι της δημοκρατίας σε παγκόσμια κλίμακα.

Στην αρχαία Ελλάδα η κοινή γνώμη διαμορφωνόταν μέσα από τις θεατρικές παραστάσεις, τις οποίες παρακολουθούσε το σύνολο των πολιτών και οι οποίοι ψήφιζαν προσωπικά πάνω στα σημαντικά θέματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής.

Το έτος 2002 , το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου αφιέρωσε το 7ο Συμπόσιο Αρχαίου Ελληνικού Δράματος στο θέμα του δημοκρατικού ιδεώδους.

Ερπιτρέψτε μου εδώ να αναφέρω ένα απόσπασμα από την ανακοίνωση του καθηγητή πολιτικών επιστημών, κ. Ντέηβιντ Λοβέλλ στο πανεπιστήμιο του Σίτνεη της Αυστραλίας:

…………………………………………………………………………………………………………………………………….

‘…………. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το δράμα συνδεόταν με τα πολιτικά, αλλά πώς συνδεόταν.Φαίνεται ότι η τραγωδία δεν αποτελούσε σαφή προσπάθεια κατήχησης των πολιτών , αν και έθετε θέματα και μάλιστα αμφισβητούσε τις δεδομένες υποθέσεις που αφορούσαν την πόλη. Δεν πρόσφερε ( άμεσα ) αγωγή στον πολίτη.Δεν αποτελούσε άμεσα την ιδεολογία της δημοκρατίας.

Εδώ θα ήθελα να τονίσω δύο σημεία σε σχέση με το ελληνικό δράμα. Κατά πρώτο λόγο, έθετε δημόσια θέματα αν και δεν ήταν διδακτικό ούτε προπαγανδιστικό.

Ήταν από μια σημαντική άποψη ένας άλλος χώρος συνάθροισης όπου θα μπορούσαν να εγερθούν διάφορα θέματα δημοσίου ενδιαφέροντος.

Κατά δεύτερο λόγο, το ελληνικό θέατρο τόνιζε τον ρόλο των θεών στα ανθρώπινα πράγματα. Ιδιαίτερα τονιζόταν ότι η ευτυχία βρισκόταν στην αρμονία μεταξύ τηε θείας και της ανθρώπινης σφαίρας.

Αποτελούσε μεταφορά σε δραματική μορφή μιας συζήτησης που γινόταν στον χώρο της φιλοσοφίας- μιας συζήτησης που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας.- και που αφορά τις σχέσεις μεταξύ νόμου και ηθικής, ή μεταξύ του ανθρώπινου νόμου( της πόλεως) .και του θείου νόμου,( του λόγου).

Και σε άλλο σημείο ο κ. Λοβέλλ αναφέρει:

…………………………………Η συμμετοχή στην δημόσια ζωή περιελάμβανε και το θέατρο. Το θέατρο δραματοποιούσε ηθικά διλήμματα και προβλήματα που οι πολίτες μπορούσαν να αντιμετωπίσουν στην δημόσια ζωή τους.

Το θέατρο δεν  αποτελούσε παράκαμψη της ζωής, αλλά ήταν σημαντικό μέρος της.

Αυτή η αντίληψη τηςζωής ως δημόσιας συζήτυησης στήριξε την δημοκρατία σε πολλές πόλεις-κράτη για μια περίοδο διακόσιων τόσων χρόνων……………….’.

Επιστρέφοντας στην τραγωδία θα διαπιστώσουμε ότι οι τρεις μεγάλοι τραγικοί ποιητές σε πολλές περιπτώσεις αγγίζουν το θέμα της δημοκρατίαςμε πειστικά επιχειρήματα μάλλον παρά με διδακτισμό.

Αρχίζοντας από τον Αισχύλο βρίσκουμε αναφορές στην δημοκρατία σε όλες σχεδόν τις τραγωδίες του,

Στους ΠΕΡΣΕΣ, η απάντηση του Χορού στην  ερώτηση της Άτοσσας ως προς το ποιος είναι ο βασιλιάς των  Αθηναίων ‘δεν είναι σκλάβοι κανενός κυβερνήτη’ είναι μια δήλωση που αναφέρεται στο γεγονός ότι η Αθήνα είχε δημοκρατικό πολίτευμα.

Στις ΙΚΕΤΙΔΕΣ, ο βασιλιάς του Άργους,ο Πελασγός, απαντά στον Δαναό ότι δεν μπορεί να προσφέρει άσυλο στις 50 θυγατέρες του χωρίς την συγκατάθεση του δήμου του.

Στους ΕΠΤΑ ΕΠΙ ΘΗΒΑΣ, ο Ετεοκλής παρά το γεγονός ότι ήταν μονάρχης με απόλυτη εξουσία αισθάνθηκε την ανάγκη να ανακοινώσει την απόφασή του στον λαό, για  να προστατεύσει την πόλη από την επίθεση των Αργείων.

Στον ΠΡΟΜΗΘΕΑ, το Κράτος και η Βία, ως ο σιδερένιος βραχίοναςτου Δία, αλυσοδένουν τον Προμηθέα στον Καύκασο, επειδή στάθηκε εμπόδιο στην επιθυμία του να καταστρέψει την ανθρωπότητα.

Η απλή και μόνο αντίθεση στην  παντοδυναμία του Δία αποτελεί γνώρισμα δημοκρατίας.

Και τέλος και κυριώτερο στην ΟΡΕΣΤΕΙΑ, η διακήρυξη της Αθηνάς για την ανάγκη θεσμοθετημένου σώματος  για την απονομή δικαιοσύνης (Άρειος Πάγος) είναι άμεση αναφορά του ποιητή στην δημοκρατική δικαστική εξουσία.

Ο Σοφοκλής όπως επίσης και ο Ευριπίδης αναφέρονται άμεσα ή έμμεσα στα πολιτικά πράγματα της αρχαίας Αθήνας.

Στις ΙΚΕΤΙΔΕΣ του ο Ευριπίδης έχει τον Θησέα να απαντά στον αγγελιοφόρο των Θηβαίων ‘λάθος κάνεις να αναζητάς εδώ Αφέντη, η πόλις είναι ελεύθερη και δεν κυβερνάται από ένα και μόνο άνδρα.’

Στην ΜΗΔΕΙΑ, έχει την Αθήνα να δέχεται να φιλοξενήσει την ηρωίδα όταν αυτή απελάύνεται από την Κόρινθο. Στις ΦΟΙΝΙΣΣΕΣ, η Ιοκάστη μιλά στους δυο γιους της  για ίσα δικαιώματα.

Αλλά εκτός των άμεσων αναφορών, ο Ευριπίδης φέρνει στην σκηνή παραδείγματα ολοκληρωτικών καθεστώτων, έτσι ώστε ο θεατής να κάνει σύγκριση με το φιλελεύθερο Αθηναικό πολιτευμα. Τέτοια παραδείγματα είναι οι θηριωδίες του  ελληνικού στρατού στις ΤΡΩΑΔΕΣ, η απέλαση της Μήδειας  από την Κόρινθο, η απολυταρχική απόφαση του Αγαμέμνονα για την εκστρατία εναντίον της Τροίας και η κτηνώδης θυσία της Ιφιγένειας και πολλά άλλα παραδείγματα που μπορώ να παραλείπω.

Ο Σοφοκλής παρομοίως, παρά το γεγονός ότι θεωρείται από πολλούς  ακαδημαικούς  ως συντηρητικός, σε πολλές τραγωδίες του αναφέρεται άμεσα ή έμμεσα σε πολιτικά θέματα που ευνοούν τη δημοκρατία. Ο Χορός στον ΟΙΔΙΠΟΔΑ ΤΥΡΑΝΝΟ ισχυρίζεται ότι ‘ύβρις εκτρέφει τύραννο’, στην ΑΝΤΙΓΟΝΗ ο Κρέων συμπεριφέρεται ως δικτάτορας και ο γιος του Αίμων του λέει ότ μπορεί να εφαρμόσει την διακυβένησή του μόνο σε μια  ακατοίκητη νήσο. Στην ΗΛΕΚΤΡΑ του επικρίνει τον σφετεριμό της εξουσίας από την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο. Στον ΦΙΛΟΚΤΗΤΗ ο Νεοπτόλεμος ως εκπρόσωπος της νέας γενιάς αντιτίθεται στις συντηρητικές απόψεις τού Οδυσσέα και των Ατρειδών

Και για να επιστρέψουμε στο θέμα της συζήτησής μας, την δημοκατία στο αρχαίο ελληνικό δράμα- δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι τρεις τραγικοί όπως και ο Αριστοφάνης με τον δικό του τρόπο υποστήριξαν το δημοκρατικό ιδεώδες της Αθηναικής πολιτείας στα έργα τους και πορεύτηκαν χέρι με χέρι στην δόξα του ΄’χρυσού αιώνα’.

Το σημαντικό σημείο που θέλω να τονίσω είναι το γεγονός ότι οι πολιτικοί εκείνης της εποχής αντιλαμβανόμενοι την τεράστια επίδραση που το θέατρο ασκούσε πάνω στους θεατές, όχι μόνο δεν το λογόκριναν, αλλά τουναντίον το επιχορηγούσαν γενναία για να μπορεί να  διαδραματίζει ένα ηγετικό ρόλο στην κοινωνία και να διοαμορφώνει την κοινή γνώμη.

Η ‘πόλις’ ήταν εμπλεγμένη στις θεατρικές παραστάσεις, χρηματοδοτούσε τα έξοδα του θεάτρου και πέραν τούτου παραχωρούσε δωρεάν εισιτήρια για όσους δεν μπορούσαν να πληρώσουν. Με αυτό τον τρόπο όλος ο λαός συμμετείχε στα κοινά και στις συζητήσεις των δημοσίων θεμάτων.

Ο λόγος των τραγικών ποιητών ήταν περισσότερο πειστικός από τον λόγο των φιλοσόφων και των δημαγωγών γιατί είχε άμεση επίδραση  πάνω στους θεατές, ως κάτι που συνέβαινε πραγματικά  και δεν ήταν θεωρητικό. Ο θεατής μπορούσε να βιώσει την ίδια τραγική εμπειρία με τον τραγικό ήρωα.

Και για να καταλήξω, εγείρω το ερώτημα ως προς το πιο είναι το μάθημα που εμείς οι σύγχρονοι πολίτες μπορούμε να αποκομίσουμε από την λειτουργία της δημοκατίας στην αρχαία Ελλάδα, μέσα από το θέατρο. Βέβαια και αν ακόμα μπορούσαμε να αναδομήσουμε μια αρχαία παράσταση ακριβώς όπως παιζόταν τότε , θα ήταν αδύνατο να αναπαραστήσουμε και το κοινό της εποχής.

Εκείνο που μπορούμε να συμπεράνουμε είναι την ανάγκη που έχει η δημοκρατία για ενεργούς και εμπλεκόμενους  πολίτες σε όλα τα δημόσια βήματα και θεατρικούς συγγραφείς που θα φέρνουν στη σκηνή θέματα δημοσίου ενδιαφέροντος.

Νίκος Σιαφκάλης

από την Διεθνή Διάσκεψη ‘ΔΡΑΜΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ΄’  που οργάνωσε το Πανεπιστήμιο του Καιρου

PEEGEE  http://ancientgreekdramainstitute-cyprus.org

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in θεα-τ-ρο=THEA-TER and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s