Η ΑΠΟΚΡΥΦΗ ΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΛΕΥΚΗ ΟΔΟΣ ΤΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ – Ο ΛAΪKOΣ TPAΓOYΔIΣTHΣ KAI ΠAΛI MONAXOΣ


 

«Πέμπτο Ευαγγέλιο» ονομάζεται μια κεντρική ενότητα του Πάσχα των Ελλήνων του Άγγελου Σικελιανού. Ωστόσο, ο τίτλος Πάσχα των Ελλήνων είναι παραπλανητικός: αυτό το έργο, που το πλαισιώνουν ένα αργοναυτικό άσμα κι ένας ύμνος στην Ελένη, στο μεγαλύτερο τμήμα του εξιστορεί την ζωή της Μαρίας, από τη γέννησή της ως τη σύλληψη και τη γέννηση του Χριστού, καθώς και την παιδική ηλικία του Ιησού, και συνθέτει έτσι ένα αποσπασματικό Ευαγγέλιο, που ακολουθεί τα χνάρια των Απόκρυφων Ευαγγελίων.

Ο Σικελιανός, για να συνθέσει το δικό του απόκρυφο Πέμπτο Ευαγγέλιο, στηρίχθηκε κυρίως σε δύο απόκρυφα της Καινής Διαθήκης: στο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου και στα Ρητά εις τα παιδικά του Κυρίου του Ισραηλίτου φιλοσόφου Θωμά.

Από εκεί και τα κύρια περιστατικά της δικής του λυρικής αφήγησης: η γέννηση της Θεοτόκου απ’ τον Ιωακείμ και την Άννα, τα πρώτα της επτά βήματα, σαν έγινε έξι μηνών, τα Εισόδιά της στον ναό στα τρία της χρόνια και ο χορός της στο τρίτο σκαλοπάτι του θυσιαστηρίου, η ιστορία της μνηστείας της με τον Ιωσήφ (πώς δηλαδή ο αρχιερέας κάλεσε τους χήρους, έδωσε στον καθένα τους από ένα ραβδί κι όρισε πως θα μνηστεύσει τη Μαρία με όποιον του φανερώσει θεϊκό σημάδι και πώς τελικά την έδωσε στον Ιωσήφ, γιατί από το δικό του ραβδί αναπήδησε περιστέρι), η εξάμηνη απουσία του Ιωσήφ, κατά τη διάρκεια της οποίας ο άγγελος του Ευαγγελισμού επισκέφθηκε την Παρθένο, το όμορφο ανέκδοτο για τα δώδεκα περιστέρια που έφτιαξε ο μικρός Ιησούς με τη λάσπη μιας νεροσυρμής κι έπειτα τους έδωσε πνοή. Κάποτε ο Σικελιανός περιορίζεται σε απλή παράφραση του Πρωτευαγγελίου. Όπως λ.χ. εκεί που ο Ιωσήφ, σαν γυρίζει μετά από έξι μήνες και βρίσκει τη μνηστή του έγκυο, ξεσπά μέσα στην απόγνωση της αμφιβολίας του: «Σ’ εμέναν έλαχε λοιπόν του Σατανά το φίδι; / Για μένα, του Πρωτόγεννου ξανάγινε η φτορά; / Για μένα, απ’ την Παράδεισο σε αβάσταχτο σκοτίδι / εξαναδιώχτη ο άνθρωπος ακόμα μια φορά;». Παραθέτω την πηγή του: «Μήτι εις εμέ ανεκεφαλαιώθη η ιστορία του Αδάμ; Ώσπερ γαρ ο Αδάμ εν τη δοξολογία αυτού ην και ήλθεν ο όφις και εύρεν την Εύαν μόνην και εξηπάτησεν, ούτως καμοί εγένετο.»

Τα Απόκρυφα Ευαγγέλια στάθηκαν για τη βυζαντινή τέχνη και υμνογραφία θησαυροφυλάκιο εμπνεύσεων. Απ’ αυτή την ακένωτη πηγή αντλεί ο Ρωμανός ο Μελωδός, από εκεί εμπλουτίζουν τη θεματογραφία τους οι αγιογράφοι κι οι ψηφοθέτες. Λ.χ. η θαυμάσια «επταβηματίζουσα» της Μονής της Χώρας προέρχεται κατ’ ευθείαν απ’ το Πρωτευαγγέλιον του Ιακώβου. Και πολλούς αιώνες αργότερα, ο Σεφέρης οφείλει στο ίδιο απόκρυφο μιαν απ’ τις πιο ευτυχισμένες στιγμές του: τη σκηνή του παγωμένου χρόνου στην «Έγκωμη».

Η πρωτοτυπία του Σικελιανού είναι πως όλα αυτά μεταφέρονται στην ελληνική ύπαιθρο και στον νεοελληνικό λαϊκό κόσμο, όπως κάνει κι ο Καζαντζάκης στο Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Αν στον Αλαφροΐσκιωτο ο Σικελιανός κλείνει όλη την ομορφιά της ελλαδικής φύσης, η οποία άλλωστε είναι κι ο πρωταγωνιστής εκεί, εδώ τη χρησιμοποιεί ως πλαίσιο για να τοποθετήσει μέσα της τα πρώτα κεφάλαια «της ωραιότερης ιστορίας του κόσμου».

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, η ζωή της Μαρίας και του Ιησού ανακτά την ανθρώπινή της διάσταση που σπάνια τη βρίσκουμε στα αντίστοιχα, ποιητικά, αφηγηματικά ή κινηματογραφικά, έργα των δυτικών. Είναι αυτή η θερμή μεσογειακή ματιά που μου λείπει λ.χ. στα, έστω και ιδιοφυέστερα, βιβλικά ποιήματα ενός Βίκτωρος Ουγκώ.

Πιστεύω πως το Πάσχα των Ελλήνων είναι η σημαντικότερη πολύστιχη σύνθεση του Άγγελου Σικελιανού. Αυτή κι όχι οι όψιμες τραγωδίες του, που ούτως ή άλλως δραματουργικά είναι αποτυχημένες, μήτε η Μήτηρ Θεού, όπως θέλει ο Λορεντζάτος. Στη Μητέρα Θεού, αποτολμώντας ο Σικελιανός έναν απόλυτο λυρικό λόγο, στον οποίο κάθε μη λυρικό στοιχείο, αφηγηματικό ή στοχαστικό έχει απαλειφθεί, οδηγείται σε ποιητική συμφόρηση, σ’ έναν κυκεώνα εικόνων και χειμαρρώδους έμπνευσης, που συγκρατείται μόνον χάρις στους ζευγαρωτούς δεκαπεντασυλλάβους του. Ακόμα κι η μορφή της Θεομήτορος, το κεντρικό θέμα του ποιήματος, μόλις διακρίνεται μέσα σ’ αυτήν τη λυρική καταιγίδα που κατακλύζει τα πάντα. Στο Πάσχα των Ελλήνων  βρισκόμαστε σ’ ένα ευφρόσυνο ξέφωτο. Ο στίχος, λαγαρός και διαυγής, υπογραμμίζει την ευκρίνεια των προσώπων -της Παναγίας ή του Δωδεκαετούς-, αυτών των προσώπων, που σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σικελιανού, για «αιώνες ήταν και είναι ο μυστικός καθρέφτης των ψυχών». Επιπλέον, ένας πανίσχυρος αφηγηματικός μίτος στερεώνει την έμπνευση και καθοδηγεί τον αναγνώστη μέσα από τα απόκρυφα μονοπάτια του μύθου προς κάποιο μυστικό άδυτο.

Όσο κι αν λάτρεψε την αρχαιότητα, ο Σικελιανός τα κατάφερε καλύτερα σαν καταπιάστηκε με χριστιανικά θέματα. Ο χριστιανικός κόσμος τού είναι πιο οικείος. Το  Πάσχα των Ελλήνων, το Άγραφον, το Στ’Οσίου Λουκά το Μοναστήρι ανήκουν στις δυνατότερες δημιουργίες του. Κι αυτό δεν ισχύει μόνον για τον Λευκαδίτη λυρικό: οι αρχαιόθεμες εμπνεύσεις των νεοελλήνων δημιουργών δεν είναι πάντα πειστικές.

Θα άξιζε πάντως τον κόπο να διαβάσουμε συμπληρωματικά το Πάσχα των Ελλήνων και τον Τελευταίο Πειρασμό, τα δύο μεγάλα απόκρυφα ευαγγέλια της νεότερης λογοτεχνίας μας, αυτό της παιδικής ηλικίας του Ιησού κι εκείνο των Παθών του.

Του Γιώργου Βαρθαλίτη

PAGAN avgi.gr

 

 

Χριστὸς Λυόμενος ἢ Ὁ Θάνατος τοῦ Διγενῆ

Ο ΛAΪKOΣ TPAΓOYΔIΣTHΣ KAI ΠAΛI MONAXOΣ

K᾿ ἔπειτα γίνηκε σιωπή.
Κανεὶς δὲν εἶχε τί νὰ πεῖ…
Μὰ ἀκούονταν σιγανὲς λαλιές,
σὰ νὰ τιτίβιζαν φωλιὲς
μέσ᾿ ἀπὸ δάση…

Μικρὸ διάλειμμα ὅπου τὰ ΠAΛIKAPIA παίζουν μόνα τους τοὺς ταμπουράδες.

Ο ΛAΪKOΣ TPAΓOYΔIΣTHΣ KAI ΠAΛI

Μὰ ὁ Μιχαήλ, πού ῾χε καρδιὰ
σὰν τὰ λιοντάρια ἢ τὰ παιδιά,
χρόνο τὸ χρόνο,
σὲ κάποια λόγια δολερὰ
πίστη χαρίζει καὶ φτερά,
καὶ τὸ μισὸ τοῦ δίνει θρόνο…
Κι ὡς ρώταγαν πολλοὶ «σὲ ποιόν;»,
παίρναν ἀπάντηση κρυφή:

TA ΠAΛIKAPIA OΛA MAZI

«Στὸ δολοφόνο!»

(ἀπὸ τὴ Θυμέλη, Γ´, Ἴκαρος 1975)

 

Ἀνεβαίνοντας στὸν Ὄλυμπο

(ἀποσπάσματα)

Γιὰ νὰ γνωρίσω τοὺς θεούς σου
ἄνοιξα μόνος μου τὸ δρόμο,
γιὰ ὅλο μου τὸ δρόμο
τὴν ἀπόφασή μου παίρνοντας
ὡσὰ μονάκριβο καρπὸ
γιὰ νὰ δροσίζω, στὶς ἀκρότατες στιγμὲς
τῆς δίψας μου, τὰ χείλια!

Ὄλυμπε, ἀνήφορε τοῦ Δία,
τὸ χῶμα σου εἶναι μαῦρο
ζυμωμένο μ᾿ ὅλα τὰ χινόπωρα
τῶν καστανιῶν καὶ τῶν πλατάνων,
καὶ τὸ πόδι χώνεται βαθύτερα ἀπὸ τὸ ῾στραγάλι
γιὰ νὰ σ᾿ ἀνεβεῖ!

Ἀδιάκοπα
μὲ τὸ μαχαῖρι
-δαφνοτόμος
κισσοτόμος-
πρέπει νὰ κόβει τὸ στενό του μονοπάτι
μὲς ἀπ᾿ τὰ παλιούρια
ὅποιος γυρέψει νὰ σὲ ἰδεῖ!
Κι ἀπάνωθέ του σὰ λυροχορδὲς
οἱ κληματίδες ἀμποδᾶνε νὰ διαβεῖ

Ὦ νήπιε Δία!
Καθὼς μιὰ μέρα
ταξιδεύοντας στὴν Ἤπειρον
ἄκουσα ξάφνου μιὰ βοὴ κρυφὴ
μιὰ μουσικὴ χλαλοὴ μικρῶν φτερῶν νὰ τρέμει μὲς στὸν ἀέρα
καὶ δὲν ἤξερα ἀπὸ ποῦ,
ἀλλὰ ψάχνοντας
ηὗρα ἕνα βράχο πιὸ γλιστερὸ ἀπὸ φίλντισι
σὰν αἰώνων καταρράκτες νὰ περάσανε ἀπὸ πάνω του
ποὺ ἀλλαξοδρόμησαν
ἀφήνοντας τὸν πίσωθέ τους στὴ γυμνὴ τελειότητα,
καὶ σκύβοντας στὴ μέση του
ποὺ ἀνοίγονταν βαθιὰ σὰν ἀργυρὸ λεβέτι
Εἶδα στὸ βάθος ἕν᾿ ἀγριομελίσσι νὰ σαλεύει ἀδιάκοπα ὡς πηγή·

ἔτσι κι ἡ κούνια σου στ᾿ ὡραῖο βουνὸ
ἐβούιζεν ὅλη
ἀπ᾿ τ᾿ ἀγριοπερίστερα ὅπου Σοῦ ᾿φερναν στὰ ράμφη τους
τὸ μέλι τῶν ἀνθῶν τῆς γῆς!

Πατέρα Δία·
ἂν οἱ ἱερεῖς σου κάθε χρόνο
στὴν κορφὴ τοῦ Ὀλύμπου
ὅπου ποτὲ δὲν πνέει ὁ ἄνεμος
γράφουνε στὴν ἁπλωμένη στάχτη τῶν θυσιῶν
τὴν ὑψηλή τους προσευχὴ
καὶ τήνε βρίσκουν ἄγγιχτη τὸν ἄλλο χρόνο
καθὼς τὴ στιγμὴ ποὺ μὲ τὸ δάκτυλο
ἐχαράξανε τὰ λόγια της
κι ἂν οἱ καρποί,
ποὺ ὁλόγυρα ἀπιθώνουν ἀφιερώματα,
κρατοῦνε ὁλοχρονὶς ὁλόδροσοι
καθὼς τὴν ὥρα ποὺ ἐκοπήκανε ἀπὸ τὸ κλαδὶ

πόσο περισσότερο ὁ καλός μου Λόγος
ποτισμένος τὴ δροσιά,
ποὺ ὡσὰ βαρὺ ροδάκινο μὲς στὸ νερὸ
ἀστράφτει ὅμοια ἀσημένια σφαῖρα,
δὲ θὰ μείνει αἰώνιος
ὅπου κι ὅπως
στὴν κορφὴ τοῦ Ὀλύμπου τὸν ἀπίθωσα!

pagan http://users.uoa.gr/

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in POECIA=ΠΟΙΗΣΗ and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s