SYΜBOL , СИМВОЛ , ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΗΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ (α)


1. Ἡ συμβολική γλώσσα τῆς Ἐκκλησίας
Ἡ γλώσσα τῆς Ἐκκλησίας ἔχει κατεξοχήν συμβολικό χαρακτήρα. Ὁ χαρακτήρας αὐτός φανερώνεται στά ἱερά κείμενά της, τίς ἱερές ἀκολου-θίες καί κυρίως στις λειτουργικές τέχνες. Στά Ἀρεοπαγιτικά Συγγράμμα-τα, λ.χ., ἀναφέρεται ὅτι οἱ ἱερές ὠδές τῶν λογίων καί τά ἀναγνώσματα τῆς θείας Λειτουργίας παραδίδουν τή διδασκαλία γιά ἀποκάθαρση τῆς φθορο-ποιοῦ κακίας, ἐνῶ «ἡ θειοτάτη τοῦ ἑνός καί ταὐτοῦ καί ἄρτου καί ποτηρί-ου κοινή καί εἰρηναία μετάδοσις ὁμοτροπίαν αὐτοῖς ἔνθεον ὡς ὁμοτρό-φοις νομοθετεῖ, καί τοῦ θειοτάτου δείπνου καί ἀρχισυμβόλου τῶν τελου-μένων εἰς μνήμην ἱεράν ἄγει»1. Ὡς ἀρχισύμβολο ἐννοεῖται ἐδῶ ὁ μυστικός δεῖπνος.
Σεβασμιώτατοι, σεβαστοί πατέρες καί ἀδελφοί, σεβαστοί Ὁμότιμοι καθηγητές, ἀγαπητοί συνάδελφοι πανεπιστημιακοί καθηγητές καί καθη-γήτριες, «οἱ ἀνθρώπινοι λόγοι δέν εἶναι παρά σημεῖα», γράφει ὁ π. Γ. Φλορόφσκυ, καί συνεχίζει, «ἡ μαρτυρία τοῦ Πνεύματος ἀναζωπυρεῖ τούς γραπτούς λόγους. Δέν ἐννοοῦμε τήν κατά καιρούς φώτισιν ὁρισμένων ἀτόμων ἀπό τό Ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλά πρωτίστως τήν μόνιμον βοήθειαν τοῦ Πνεύματος πρός τήν Ἐκκλησίαν. Αἱ Γραφαί ἀπαιτοῦν ἑρμηνείαν. Ὄχι ἡ φρασεολογία, ἀλλά τό μήνυμα ἀποτελεῖ τόν πυρήνα, ἡ δέ Ἐκκλησία εἶναι ὁ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐντεταλμένος καί μόνιμος μάρτυς τῆς ἀπολύτου ἀληθείας καί τῆς πλήρους ἐννοίας τοῦ μηνύματος τούτου… Ἡ Ἐκκλησία ἵσταται χάρις εἰς τήν μαρτυρίαν της, ἀλλά ἡ μαρτυρία αὐτή δέν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἀναφοράν εἰς τό παρελθόν, οὔτε μόνον ἀνάμνησιν, ἀλλά μᾶλλον  συνεχῆ ἐκ νέου ἀνακάλυψιν τοῦ μηνύματος, τοῦ “ἅπαξ” ἀποκαλυφθέντος εἰς τούς ἁγίους»2. Ἑπομένως, ὅπως ἔχει ἐπισημανθεῖ, στή θεία  Εὐχαριστία «τοποθετοῦμε τά γεγονότα καί τά πρόσωπα τοῦ παρελθόντος  καί τοῦ παρόντος στό πλαίσιο τῆς Βασιλείας πού θά ἔλθει, καί τοῦτο μέ  σκοπό νά δώσουμε σέ αὐτά ὑπόσταση, ὥστε νά ζήσουν αἰώνια»3.

2. Ὁ συμβολικός λόγος τοῦ Χριστοῦ
Ὁ Χριστός μιλοῦσε συχνά στό λαό μέ παραβολές, ἐνῶ ἄλλοτε ἔκανε  χρήση τύπων καί συμβόλων τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Τούς μαθητές ὅμως,
τούς μυσταγωγοῦσε στά θεῖα μυστήρια. Ἀπευθυνόμενος πρός αὐτούς ἔλεγε: «Ὑμῖν δέδοται γνῶναι τά μυστήρια τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ.
Ἐκεῖνοις δέ τοῖς ἔξω ἐν παραβολαῖς τά πάντα γίνεται, ἵνα βλέποντες  βλέπωσι καί μή ἴδωσι, καί ἀκούοντες ἀκούωσι καί μή συνιῶσι»4. Οἱ  παραβολές φανερώνουν, ἐνῶ ταυτόχρονα ἀποκρύπτουν τό ὑπέρ λόγον  καί ἔννοιαν μυστήριο. Τό μυστήριο τοῦ Θεοῦ καί τῆς Ἐκκλησίας συστέλλεται καί διαστέλλεται ἀνάλογα μέ τήν προαίρεση καί τήν πνευματική  κατάσταση τῶν ἀνθρώπων.
Παράλληλα ὁ Χριστός ἐπικαλοῦνταν προτυπώσεις τῆς Παλαιᾶς  Διαθήκης καί εἰκόνες ἀπό τήν καθημερινή ζωή τῶν ἀνθρώπων, προκειμένου νά ὑποψιασθοῦν οἱ συνομιλητές του γιά τό εὖρος τῆς ἀλήθειας πού  κόμιζε. Ὅταν οἱ Ἰουδαῖοι ἄρχοντες μετά τήν ἐκδίωξη τῶν ἐμπόρων ἀπό τό  ναό ζήτησαν ἀπό Αὐτόν νά τούς ὑποδείξει κάποιο θαυμαστό γεγονός, πού  νά φανερώνει ὅτι ἔχει αὐτό τό δικαίωμα, ἐκεῖνος ἀπάντησε: «Λύσατε τόν
ναόν τοῦτον, καί ἐν τρισίν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν»5. Ὁ Χριστός προμήνυε τήν τριήμερη Ἀνάστασή του, ἐνῶ ἐκεῖνοι κατανοῦσαν κυριολεκτικά τά λόγια του καί ἔκαναν λόγο γιά τό χειροποίητο ναό.

Στό δρόμο πρός Ἐμμαούς ἑρμήνευε στούς φοβισμένους μαθητές καί ἄνοιγε τό νοῦ τους «τοῦ συνιέναι τάς Γραφάς» κι ἐκεῖνοι τόν ἀναγνώριζαν «ἐν τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου»6, δηλαδή στήν Εὐχαριστία.
Στά Εὐαγγέλια ὁ Χριστός παρομοιάζεται μέ σποριά καί μέ ἀμπέλι. Ἀμπελουργός εἶναι ὁ οὐράνιος Πατέρας. Λέει ὁ Χριστός: «Ἐγώ εἶμαι ἡ ἄμπελος, ἐσεῖς οἱ κληματόβεργες. Ὅποιος μένει ἑνωμένος μέ ἐμένα κι ἐγώ μ’ αὐτόν, αὐτός κάνει ἄφθονο καρπό· διαφορετικά, χωρισμένοι ἀπό μένα, δέν θά μπορέσετε νά κάμετε κανένα καρπό»7. Ἡ ἐκκλησιολογική διάσταση τοῦ συμβολισμοῦ εἶναι ἐμφανής.

3. Ὁ συμβολικός λόγος στήν Ἀποκάλυψη τοῦ Ἰωάννη
Μπορεῖ ἡ Ἀποκάλυψη τοῦ Ἰωάννη νά μήν περιλαμβάνεται στά βι-βλικά ἀναγνώσματα τῆς λατρείας, -ἄν καί οἱ ἔρευνες τοῦ Π. Σκαλτσῆ ἀποδεικνύουν ὅτι ὑπῆρχαν ἐποχές πού διαβαζόταν ἡ Ἀποκάλυψη στή λατρεία-, ἀλλά μέ τό συμβολικό της λόγο ἔχει ἐπηρεάσει σέ μεγάλο βαθμό τή λατρευτική ἀτμόσφαιρα καί τό διάκοσμο τῶν χριστιανικῶν ναῶν. Οἱ ἀναφορές στήν ἡμέρα τῆς Κυριακῆς, στό αἷμα τοῦ Χριστοῦ, στό ἐσφαγμένο Ἀρνίο, στό θρόνο, στούς πρεσβυτέρους τούς «περιβεβλημε-νους ἐν ἱματίοις λευκοῖς»8, στό δεῖπνο, στό λευκασμό τῶν στολῶν τῶν ἁγίων, στούς χορούς τῶν ἀγγέλων, στούς λατρευτικούς συμβολισμούς καί τήν ἐσχατολογική προσδοκία, ἀπηχοῦν λειτουργικές σκηνές9. Παράλληλα φανερώνουν τήν ἐπίδραση τοῦ ἀποκαλυπτικοῦ αὐτοῦ βιβλίου στή θεία λατρεία, ἀλλά καί τόν ἔντονα συμβολικό χαρακτήρα της.

4. Συμβολισμοί γιά τόν Χριστό
Στήν Παλαιά Διαθήκη ἡ Ἐκκλησία ἀναγνώρισε πολλές προτυ-πώσεις καί συμβολικές εἰκόνες γιά τό πρόσωπο τοῦ Σαρκωθέντος Υἱοῦ  καί Λόγου τοῦ Θεοῦ. Ἰδιαίτερα τά λειτουργικά κείμενα εἶναι ἐμπλουτισμέ-να μέ ἀνάλογους παλαιοδιαθηκικούς συμβολισμούς, οἱ ὁποῖοι συμπληρώ-νονται στή συνέχεια μέ εἰκόνες τῆς Καινῆς Διαθήκης. Ἄς ἀναφερθεῖ ἕνα παράδειγμα ἀπό τήν Ἀκολουθία τῆς Προθέσεως: «Ὡς πρόβατον ἐπί σφαγήν ἤχθη. Καί ὡς Ἀμνός ἄμωμος, ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτόν ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγει τό στόμα αὐτοῦ. Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη. Τήν δέ γενεάν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Ὅτι αἴρεται ἀπό τῆς γῆς ἡ ζωή αὐτοῦ. Θύεται ὁ ἀμνός τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τήν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὑπέρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς καί σωτηρίας»10.
Τά λόγια αὐτά τοῦ Ἠσαΐα ἐπαναλαμβάνει ὁ λειτουργός ἱερεύς, ὅταν προετοιμάζει τά δῶρα γιά τή θεία Εὐχαριστία. Εἶναι ὅμως ἀμφίβολο, ἐάν συνειδητοποιεῖ τό εὖρος τοῦ συμβολισμοῦ γιά τό μυστήριο τῆς θείας συγκαταβάσεως τοῦ Υἱοῦ καί Λόγου τοῦ Θεοῦ. Μπορεῖ οἱ λέξεις νά εἶναι ἁπλές καί οἱ ἔννοιες ὑποτίθεται κατανοητές. Οἱ προεκτάσεις ὅμως τῶν προφητικῶν λόγων εἶναι ἀσύλληπτες γιά τόν πεπερασμένο ἀνθρώπινο νοῦ. Ὅσοι συνειδητοποιοῦν τό μέγεθος τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ πρός τόν κόσμο καί ἀγωνίζονται γιά ἐμπειρική βίωση τοῦ μυστηρίου τῆς θείας κε-νώσεως, ἴσως πιό εὔκολα μυοῦνται στή συμβολική τῶν κειμένων καί τό νοηματικό τους βάθος.
Ἀπό τήν ἄλλη, ὁ ἐν λόγω συμβολισμός δέν μπορεῖ νά κυριολεκτεῖ-ται. Ὁ Χριστός εἶναι καί ἱστορικό πρόσωπο καί δέν εἶναι δυνατόν να ταυτι-ζεται μέ ὁποιδήποτε φυσικό ἤ φανταστικό σύμβολο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ὁ 82ος κανόνας τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ὁ ὁποῖος ἀπαγορεύει νά εἰκονογραφεῖται ὁ Χριστός ὡς ἀμνός. Ἡ ἀπαγόρευση αὐτή αἰτιολογεῖται ὡς ἑξῆς: «Τούς οὖν παλαιούς τύπους, καί τάς σκιάς, ὡς τῆς ἀληθείας σύμβολά τε καί προχαράγματα, τῇ Ἐκκλησίᾳ παραδεδομένους   κατασπαζόμενοι, τήν χάριν προτιμῶμεν καί τήν ἀλήθειαν, ὡς πλήρωμα νόμου ταύτην ὑποδεξάμενοι»11.
Ἀλλά ἄς ἐπανέλθουμε στό λειτουργικό κείμενο. Ὁ λειτουργός συνεχίζει τήν Ἀκολουθία τῆς Προθέσεως μέ τά λόγια τοῦ εὐαγγελιστῆ Ἰωάννη: «Εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ τήν πλευράν αὐτοῦ ἔνυξε, καί εὐθέως ἐξῆλθεν Αἷμα καί Ὕδωρ· καί ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε καί ἀληθινή ἐστιν ἡ μαρτυρία αὐτοῦ»12, ἐνῶ ταυτόχρονα ἐγχέει οἶνο καί ὕδωρ στό Ἁγιοπότηρο, πού μέ τή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος γίνεται Αἷμα Χριστοῦ.
Στή σύναξη τῆς Ἐκκλησίας μέ τήν ἔλευση τοῦ Ἁγίου Πνεύματος κάθε σταγόνα καθαγιασμένου οἴνου γίνεται αἷμα Χριστοῦ. Ὅπως καί κά-θε ἀπειροελάχιστο τεμάχιο τοῦ καθαγιασμένου ἄρτου καθίσταται Σῶμα Χριστοῦ. Σέ κάθε ἐπιμέρους μόριο τοῦ καθαγιασμένου ἄρτου καί οἴνου βρίσκεται ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, ὁ ὁποῖος «μερίζεται ἀμμερίστως ἐν μεριστοῖς» καί παρέχεται πλουσιοπάροχα γιά νά τραφεῖ, νά ξεδιψάσει καί νά ζήσει πνευματικά ὁ κόσμος. Σέ ὅσους δωρήθηκε ἡ ἐνδιάθετη πίστη, καί δέν ἀπο-δέχονται ἐγκεφαλικά τίς θεῖες ἀλήθειες, ὅλα αὐτά δέν εἶναι ἁπλῶς συμβολικά, ἀλλά πραγματικά γεγονότα, μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ, διαρκές καί ἐπα-ναλαμβανόμενο θαῦμα.

5. Ψήγματα πατερικῶν ἀναφορῶν
Ἀλλά, ἐάν κάποιος θέλει νά ἐντρυφήσει στήν πατερική παράδοση καί νά μυηθεῖ εἰδικά στόν συμβολικό πλοῦτο τῆς θείας λατρείας, δέν ἔχει παρά νά ἀνατρέξει στά Ἀρεοπαγιτικά Συγγράμματα καί εἰδικότερα στό Περί ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, στή Μυσταγωγία τοῦ ἁγίου Μαξίμου, στήν Ἐκκλησιαστική ἱστορία καί μυστική θεωρία τοῦ Γερμανοῦ Κωνσταντι-νουπόλεως, στούς Θεόδωρο Ἀνδίδων, Σωφρόνιο Ἱεροσολύμων, Νικόλαο Καβάσιλα, Συμεών Θεσσαλονίκης, Μάρκο Εὐγενικό καί ἄλλους.

Ἐπιλέγω ἕνα χαρακτηριστικό ἀπόσπασμα ἀπό τό Γερμανό Κωνσταντινουπόλεως πού ἀναφέρεται στήν Ἐκκλησία: «Ἐκκλησία ἐστίν ἐπίγειος οὐρανός, ἐν ᾗ ὁ ἐπουράνιος Θεός ἐνοικεῖ καί ἐμπεριπατεῖ, ἀντιτυ-ποῦσα τήν σταύρωσιν καί τήν ταφήν καί τήν ἀνάστασιν Χριστοῦ… ἐν Πα-τριάρχαις προτυπωθεῖσα,… ἐν προφήταις προκηρυχθεῖσα, .. οἶκος θεϊκός, ἔνθα ἡ μυστική ζωοθυσία γέγονε, καί ἔνδον τοῦ ἱερατείου, καί ἅγιον σπή-λαιον. Ἔνθα ὁ τάφος καί ἡ τράπεζα ἡ ψυχοτρόφος καί ζωοποιός· καί οἱ ἐν αὐτῇ μαργαρῖται, τά θεῖα δόγματα τῆς διδασκαλίας τοῦ Κυρίου πρός τούς μαθητάς αὐτοῦ»13.
Γενικά ὁ ἑρμηνευτής τοῦ συμβόλου προσπαθεῖ νά ἐμβαθύνει στό κρυπτόμενο καί σημαινόμενο ἀπό τό σύμβολο νόημα καί δέν ἐνοχλεῖται ἀπό ἄλλους συμβολισμούς, συμπληρωματικούς ἤ καί ἀντίθετους. Μᾶλλον χαίρεται μέ τήν ἁρμονία τῆς ποικιλίας καί ψάχνει νά βρεῖ ὅλο καί περισ-σότερα σημαινόμενα14. Αὐτό φαίνεται στήν ὑμνολογία καί γενικότερα στήν ἐκκλησιαστική τέχνη. Κάθε ἐποχή ἀναδεικνύει τά δικά της σύμβολα.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Πρωτ. Βασίλειος Ἰ. Καλλιακμάνης
Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Περί ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, PG 3, 428B.

2 Γ. Φλορόφσκυ, Ἁγία Γραφή, ἐκκλησία, παράδοσις, μετ. Δ. Τσάμη, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσσα-
λονίκη 1976, σ. 22.
3 Μητροπολίτου Περγάμου Ἰωάννη, «Εὐχαριστία καί Βασιλεία τοῦ Θεοῦ», Σύναξη 51,
(Ἰούλ. – Σεπτ. 1994) 94.
4 Μάρκ. 4,11, πρβλ. Λουκ. 8,10.
5 Ἰωάν. 2,19.

6 Βλ. Λουκ. 24, 35.
7 Βλ. Ἰωάν. 15, 5.
8 Ἀποκ. 4, 4.
9 Βλ. π. Ἰωάννη Σκιαδαρέση, Λειτουργικές σκηνές καί ὕμνοι στήν Ἀποκάλυψη τοῦ Ἰωάννη, ἐκδ. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1999, σ. 377 κ.ἑ.

10 «Ἀκολουθία τῆς Προθέσεως», Ἱερατικόν, ἐκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας, Ἀθήνα 20045, σ. 98-99. Βλ. Ἡσ. 53, 7 κ.ἑ.

11 Πηδάλιον σ. 292.
12 «Ἀκολουθία τῆς προθέσεως», ὅ.π., βλ. Ἰωάν. 19, 34-35.

13 Ἐκκλησιαστική ἱστορία, καί μυστική θεωρία, PG 98, 384Β-385Α.
14 Ἰ. Φουντούλη, «Ἡ συμβολική γλώσσα τῆς θείας λατρείας», στά Πρακτικά τοῦ Ἱερατικοῦ Συνεδρίου τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Δράμας μέ τίτλο, Σύμβολα καί Συμβολισμοί τῆς Ὀρθοδό-ξου Ἐκκλησίας, Δράμα 1991, σ. 62.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in religious themes and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s