Ο θάνατος ως θέαμα και το θέαμα του θανάτου (IX)


(CYNECHEIA APO  08/09/13)

Η αδυναμία ενός ορισμού

Το πρόβλημα της αυτοκτονίας, λέει ο Καμύ, είναι το κατεξοχήν πρόβλημα της φιλοσοφίας. Μπορεί να θεωρηθεί ως η έσχατη προς εαυτόν βία είτε η έσχατη πράξη ελευθερίας, να θέσει δηλαδή τα όρια της αυτοβουλίας και της ελεύθερης διαχείρισης του εαυτού, ως σώματος και πνεύματος. Πώς ορίζεται, όμως, η  αυτοκτονία; Ή, για να το πούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, μπορούμε άραγε να ορίσουμε την αυτοκτονία; Με μια πρώτη ματιά θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε πως κάτι τέτοιο είναι εύκολο. O Wittgenstein στις Φιλοσοφικές Έρευνες θυμάται τον προβληματισμό του Αυγουστίνου γύρω από το τι είναι χρόνος. Πριν θέσει το ερώτημα, ήξερε πολύ καλά τι είναι χρόνος. Αφού έθεσε το ερώτημα και μετά δεν είχε απάντηση. Η ανενδοίαστη χρήση της γλώσσας στην καθημερινότητα, μας δίνει, για λόγους επικοινωνιακής οικονομίας, την ψευδαίσθηση  μιας γνώσης των εννοιών μεγαλύτερης και σαφέστερης απ’ αυτήν που έχουμε στην πραγματικότητα155.
Παρόμοια με το χρόνο του Αυγουστίνου, μπορούμε να πούμε και για την αυτοκτονία. Γιατί είναι αλήθεια πως είναι δύσκολο να δώσουμε έναν ορισμό της τέτοιον που να εξηγεί όλες τις περιπτώσεις στις οποίες ενέχεται υποψία αυτοκτονίας. Μπορούμε να θέσουμε δύο ερωτήματα, για να γίνει κατανοητή αυτό: ο σωματικός πόνος είναι περίπου αυτονόητο ότι δικαιολογεί μια πράξη αυτοθανάτωσης, ο ψυχικός πόνος όμως; Πόσο μπορεί να οριστεί ως αυτοκτονία ο θάνατος που αιτία του είναι αυτό που το ρωμαϊκό δίκαιο ή η ιατρική της εποχής περιγράφει ως furor156; Κι αν μια τέτοια πράξη αυτοθανάτωσης είναι στα όρια μιας πραγματικής αυτοκτονίας, τι μπορεί να πει κανείς για μια πράξη θυσίας, όταν κανείς βάζει τη ζωή του σε κίνδυνο, όταν χάνει τη ζωή του για να σώσει κάποιον άλλον, και της περιπτώσεως της “αφιέρωσης” (devotio) συμπεριλαμβανομένης; Πόσο λιγότερο αυτοκτονία είναι το εκούσιο μαρτύριο ενός χριστιανού, που επιζητεί με κάθε τρόπο τη σύλληψη και το θάνατό του, γιατί η θυσία αυτή θα του εξασφαλίσει την συνάντηση με το Θεό και τη σωτηρία, από την πράξη του Ευφράτη, που ζητά άδεια από τον Αδριανό για να τελειώσει τη ζωή του; Και τι να πει κανείς για τις περιπτώσεις που μια αυτοκτονία επιβάλλεται, τις περιπτώσεις εκείνες δηλαδή που κάποιος βρίσκεται μπροστά στο ακυρωμένο δίλημμα να επιλέξει ανάμεσα στην ατιμωτική εκτέλεση ή εξορία που θα του επιβληθεί από τον αυτοκράτορα και σε μια πράξη αυτοθανάτωσης που θα του σώσει την τιμή. Τότε τα όρια ανάμεσα στην αυτοκτονία και την εκτέλεση, την

αυτοκτονία και το φόνο, είναι ρευστά, όπως ρευστά είναι αντιστοίχως και τα όρια ανάμεσα στην αυτοκτονία και το φόνο, όταν κάποιος, μη έχοντας το θάρρος να αφαιρέσει μόνος του τη ζωή του, χρησιμοποιεί το χέρι κάποιου άλλου. Μόνο που στην πρώτη περίπτωση γέρνει στην πλευρά του θύματος, στη δεύτερη του θύτη, αφού τις περισσότερες φορές το φονικό χέρι είναι αυτό ενός δούλου με κακές συνέπειες συχνά για τον εκόντα άκοντα φονέα. Διαφορετικά διαβάζουμε επίσης το φαινόμενο της αμοιβαίας αυτοκτονίας, όταν δηλαδή δύο ή περισσότεροι άνθρωποι δίνουν τέλος στη ζωή τους μαζί, ο ένας από το χέρι του άλλου ή ο ένας μετά τον άλλον.
Αναφέραμε τα παραπάνω για να δείξουμε τις δυσκολίες ενός ορισμού που θα μπορούσε να στεγάσει όλες τις περιπτώσεις που μπορούν να χαρακτηριστούν ως αυτοκτονίες, θα ήταν δηλαδή ένα μέτρο απαραίτητο για να εντάξουμε μια πράξη στις αυτοκτονίες και να κατηγοριοποιήσουμε τις περιπτώσεις. Η αδυναμία να παράξουμε ένα τέτοιο ορισμό –η πολυπλοκότητα των κοινωνικών φαινομένων διαφεύγει από προσπάθειες που φλερτάρουν μ’ ένα παρωχημένο θετικισμό του είδους- μας οδηγεί να προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε το ζήτημα μέσα από την παρουσίαση χαρακτηριστικών περιπτώσεων και να θέσουμε μερικά ερωτήματα που προκύπτουν από αυτές. Ως εκ του θέματός μας πάντως ένα όριο ακόμη τίθεται: η θεαματικότητα των περιπτώσεων. Από όπου και η περίπτωση του Περεγρίνου, όχι όμως της Αρρίας σε επίπεδο, φυσικά, γεγονότος, γιατί ως αφήγηση και οι δύο περιπτώσεις τη διαθέτουν, κάθε μια με τον τρόπο της και για τους ιδιαίτερους λόγους της.

Θεαματικές αυτοκτονίες

Στις περιπτώσεις που μας ενδιαφέρουν δυο κατηγορίες μπορούν να ενταχθούν: οι ομαδικές αυτοκτονίες, που ήδη ο αριθμός των αυτοκτόνων δημιουργεί  ένα στοιχείο εντυπωσιασμού ενώ, επίσης, είναι,

συνήθως την εποχή αυτή, δημόσιες, και στην κατηγορία περιλαμβάνονται, ως ένα σημείο, και οι λεγόμενες “αμοιβαίες αυτοκτονίες”, και οι προειδοποιημένες και αναμενόμενες, που είναι αυτονόητη και η δημοσιότητα που παίρνουν και το ενδιαφέρον που συγκεντρώνουν πάνω στον διαπράττοντα και την πράξη του, ακόμα περισσότερο όταν αυτές πραγματοποιούνται σε δημόσιο χώρο. Από όπου και η ιδιαίτερη σημασία της αυτοκτονίας του Περεγρίνου. Τέτοιες περιπτώσεις, πάντως, έχουν συνήθως να κάνουν συνήθως με πολιτική διαμαρτυρία. Ο συγκλητικός Βιμπούλιος Αγρίππας, διαμαρτυρόμενος για τον αυταρχισμό του Τιβέριου απέναντι στη Σύγκλητο, στη συνεδρίαση του σώματος που παρευρισκόταν ο αυτοκράτορας και σε δημόσια θέα, κατάπιε το δηλητήριο που είχε κρυμμένο μέσα στο δαχτυλίδι του157. Στην πράξη του μας εντυπωσιάζει όχι μόνο η αποφασιστικότητα της διαμαρτυρίας αλλά και το γεγονός ότι ήταν προετοιμασμένος για ένα εκούσιο θάνατο με την ύπαρξη δηλητηρίου στο δαχτυλίδι του. Φυσικά ούτε μοναδικό είναι κάτι τέτοιο ούτε για πρώτη ή τελευταία φορά το συναντάμε στην Ιστορία. Ωστόσο, αυτή η στενή σωματική γειτνίαση με το μέσο της θανάτωσης – ειδικά το δηλητήριο που δεν έχει παρά μόνο αυτό το σκοπό- το οποίο τελικά, μετωνυμικά, μετατρέπεται στον ίδιο το θάνατο που εμφωλεύει στο δαχτυλίδι και περιμένει να καταλάβει το σώμα που φέρει το δοχείο του, δεν παύει ποτέ να είναι όχι μόνο σημειολογικά ενδιαφέρουσα αλλά και να προκαλεί ρίγη.
Ο Σουητώνιος κατέγραψε -ίσως και να κατασκεύασε- μια ιστορία, όπου η αυτοκτονία είναι τρόπος απόδειξης ότι ο αυτοκτόνος λέει την αλήθεια. Ο θάνατός του πιστοποιεί την ειλικρίνειά του, το αίμα του -γιατί για ένα τέτοιο λόγο μόνο μια αυτοκτονία που θα παράξει αίμα αντιστοιχεί- αποδεικνύει του λόγου του το αληθές.

΄Ενας ανώνυμος στρατιώτης, κι είναι απ’ τις λίγες περιπτώσεις που, για λόγους ευνόητους πάντως, έχουμε αναφορά σε αυτοκτονία απλού ανθρώπου, ένας ανώνυμος στρατιώτης, λοιπόν, έφερε τις κακές ειδήσεις της ήττας του στον Όθωνα. Όλοι αρνούνταν να τον πιστέψουν κι αυτός αγανακτισμένος -και απογοητευμένος από την εξέλιξη των πραγμάτων για το στρατόπεδό του- έπεσε πάνω στο ξίφος του και σκοτώθηκε158.
Ένα στοιχείο που ενδιαφέρει ακόμη είναι η διάρκεια της αυτοχειριαστικής πράξης. Υπ’ αυτήν την έννοια, αυτοκτονίες από ασιτία υπάγονται στις θεαματικές. Η μακρά διάρκεια από την απόφαση, την αρχή αποχής από την τροφή έως την ώρα του θανάτου, δημιουργεί αίσθηση και κάνει βαθιά εντύπωση. Μάλιστα είναι ένας τρόπος που έχει μάρτυρες, επισκέπτες μπορούν να παρακολουθούν τη διαδικασία θανάτωσης, να συνομιλούν με τον αυτοκτόνο.
Ως συνήθως το μέγιστο μέρος των πληροφοριών μας προέρχεται από αυτοκτονίες προσώπων που ανήκαν στις ανώτερες τάξεις. Για τις αυτοκτονίες προσώπων των λαϊκών τάξεων και δούλων πολλά δεν γνωρίζουμε κι ακόμα λιγότερα ξέρουμε για θεαματικές αυτοκτονίες ανάμεσα σ’ αυτά τα στρώματα. Άλλωστε, όπου αναφέρεται εν γένει αυτοκτονία δούλου ή μέλους των χαμηλών κοινωνικών τάξεων, ο αυτοκτόνος είναι συνήθως ανώνυμος. Κι αυτό είναι ίδιον και των Ελλήνων και των Ρωμαίων συγγραφέων. Βεβαίως κάποιες εξαιρέσεις υπάρχουν. Έτσι ο Τάκιτος, για παράδειγμα, αναφέρεται σε αυτοκτονία μιας απελεύθερης του Νέρωνα. Η Επίχαρις, έτσι ονομαζόταν, ενεπλάκη σε μια συνωμοσία εναντίον του αυτοκράτορα και για να μη συλληφθεί, αυτοκτόνησε159. Τέτοια επεισόδια όμως λίγα μαρτυρούν οι πηγές.

Μια εποχή που οι αυτοκτονίες πληθαίνουν

Λόγοι για να αυτοκτονήσει κανείς υπάρχουν πολλοί. Και τότε, όπως και τώρα. Οι περισσότερες αιτίες που θα έκαναν έναν κάτοικο της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, να αυτοκτονήσει είναι αναγνωρίσιμες και από εμάς σήμερα και, με ένα άλλο ένδυμα φυσικά, θα οδηγούσαν ένα σύγχρονο άνθρωπο στον αυτόβουλο θάνατο. Ο Anton Van Hoof σε μια προσεγμένη αλλά περισσότερο από όσο πρέπει φιλόδοξη μελέτη,  προσπάθησε να Τα πλέον διαδεδομένα αίτια παρουσιάσει στο σύνολό του το φαινόμενο της αυτοκτονίας στον αρχαίο κόσμο, τόσο ως πραγματικό γεγονός όσο και ως παράσταση160. Σύμφωνα με το συγγραφέα μπορούν να καταμετρηθούν σε κείμενα παντός είδους 960 περιπτώσεις επιτυχημένων ή ανεπιτυχών, που έμειναν δηλαδή στα  όρια της απόπειρας161, αυτοκτονιών. Τα κριτήρια του συγγραφέα είναι θολά και αδιάβαθμητα. Συζητά κάθε περίπτωση αυτοκτονίας ή απόπειρας που καταγράφηκε σε γραπτές πηγές είτε πρόκειται για ιστορικά εξακριβωμένες πράξεις είτε για θρυλούμενα γεγονότα ενώ δεν διακρίνει ούτε καν τις λογοτεχνικές από τις μη λογοτεχνικές πηγές. Για παράδειγμα, ενώ εντάσσει κάποιες περιπτώσεις χριστιανικού μαρτυρίου στις αυτοκτονίες, δεν εξηγεί με ποια κριτήρια εξαιρεί κάποιες άλλες. Ή, ακόμη, σε τι μπορεί να εξυπηρετεί η καταμέτρηση του ήρωα ενός ανεκδότου -οζόστομος που για να αυτοκτονήσει μυρίζει την ανάσα του162- που είναι σαφές ότι ο τόνος δεν πέφτει στην αυτοκτονία, στις 960 προαναφερθείσες αυτοκτονίες, δίπλα σ’ αυτήν της Αγριππίνας της Πρεσβυτέρας ή, για να μείνουμε στο χώρο του μυθικού-φανταστικού-λογοτεχνικού, της Διδούς; Η παρουσίαση ιστορικά βεβαιωμένων περιπτώσεων, οι αυτοκτονίες ιστορικών προσώπων, στο ίδιο ακριβώς επίπεδο με τις αυτοκτονίες του μύθου ή της λογοτεχνίας, μπορεί να προσφέρει ένα σχετικώς ικανοποιητικό πανόραμα του φαινομένου, να κάνει να αναδυθεί αρκετά η παράσταση της αυτοκτονίας, όμως δημιουργεί ένα σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα. Μια παρατήρησή του όμως είναι ενδιαφέρουσα: στην πρώιμη αυτοκρατορία υπάρχει μια εμφανής αύξηση των αυτοκτονιών. Παραθέτουμε αυτούσιο, μεταφρασμένο τον πίνακα 5 (Αppendix 2, σ. 234) που παρουσιάζει την κατανομή των περιπτώσεων κατά περιόδους (η περιοδολόγηση έγινε από το συγγραφέα)163

 

image

Από τον πίνακα φαίνεται καθαρά πως οι δύο πρώτοι τουλάχιστον μεταχριστιανικοί αιώνες χαρακτηρίζονται από μεγάλη αύξηση του αριθμού των αυτοκτονιών. Αυτή την περίοδο μάλιστα καταμετρώνται και μερικές από τις θεαματικότερες, όπως η περίπτωση του Περεγρίνου ή η ομαδική των Ιουδαίων στα Γάμαλα. Μπορούμε να το θεωρήσουμε τυχαίο γεγονός; Ο Van Hoof προσπαθεί να αιτιολογήσει το φαινόμενο και η εξήγησή του αφορά κυρίως το είδος των πηγών μας: ιστορικοί που καταγράφουν λεπτομερώς τις εξελίξεις έχοντας την προσοχή  στραμμένη στους ευγενείς και στους αυτοκράτορες, οι οποίοι δεν δίσταζαν να αυτοκτονήσουν για λόγους τιμής και φήμης. Η αποδυνάμωση της Συγκλήτου με την παράλληλη αύξηση της εξουσίας του αυτοκράτορα ευθύνεται για πολλές αυτοκτονίες προσώπων της ρωμαϊκής ελίτ, που έλκουν την προσοχή των ιστορικών165. O Plass, στη μελέτη που αφιέρωσε στην πολιτική αυτοκτονία, σημειώνει ότι η υιοθέτηση της αυτοκτονίας από την ελίτ δείχνει πως ο περιορισμός των δικαιωμάτων των ανωτέρων τάξεων την έκανε όχι μόνο πράξη απελπισίας αλλά πράξη επιβαλλόμενη από το ίδιο το πολιτικό σύστημα. Ήταν ένας τρόπος ανάκτησης της ελευθερίας166.
Μπορούμε πάντως να παρατηρήσουμε ότι ανοίγεται ένα σοβαρό ζήτημα σε ό,τι αφορά την πρόθεση. Στο μεγαλύτερο μέρος των περιπτώσεων που μπορούμε να εξετάσουμε η πρόθεση μοιάζει δεδομένη. Αλλιώς δεν θα μπορούσαν να καταταχθούν στις αυτοκτονίες. Ωστόσο, με εξαίρεση κάποιες περιπτώσεις, όπως η ερωτική απογοήτευση (τα παραδείγματα έρχονται στην πλειοψηφία τους από κείμενα της λογοτεχνίας και του μύθου) ή όταν το χέρι πηγαίνει οδηγημένο από την τρέλα, σε μεγάλο βαθμό, στις αυτοκτονίες αυτήν την περίοδο αίρεται το αυτόβουλο της πράξης ουσιαστικά επειδή όλοι και όλες υπακούουν σε αυστηρούς ηθικούς κώδικες που δεν τους επιτρέπουν παρά αυτό. Δηλαδή η πράξη τους από ατομική επιλογή, γίνεται κοινωνική υπαγόρευση167.Έτσι, η υπερτίμηση ενός κώδικα ηθικών αξιών (με ό,τι  αυτό σημαίνει) υποκαθιστά τη βούληση, ή για να ακριβολογήσουμε, τη διαμορφώνει168. Καθώς παραδοσιακές βεβαιότητες υποχωρούν -ο κόσμος της πόλεως, τα συγγενικά συστήματα – η αυτοκτονία δεν είναι μόνο αντίδραση, μια προσπάθεια σύνδεσης με τον κόσμο που τελειώνει και τις αξίες του, αλλά συμμετέχει στη συγκρότηση ενός κοινωνικού φαντασιακού μέσα στο οποίο το άτομο αποκτά ταυτότητα μέσα από την υποστήριξη των προσωπικών του επιλογών169. Η αυτοκτονία είναι ένας αρνητικός δεσμός, ωστόσο δεσμός με την κοινωνία. Αφού υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνία και την επιθυμία του, αφού η επιθυμία του ματαιώνεται, προτιμά το θάνατο, ως διαμαρτυρία. Στον κόσμο των μυθιστορημάτων αυτό παίρνει μορφή συμβολική: ένα ταξίδι απομάκρυνσης από τις κατεστημένες αξίες είναι αρχή νέας ζωής για τους ήρωες, άρα θάνατος επιλεγμένος της προηγούμενης ζωής τους, επιλογή επίσης νέων αξιών που θα οδηγήσουν στο θάνατο των παλαιών.
Όσο εισερχόμαστε για τα καλά στην κοινωνία των αυτοκρατορικών χρόνων και τον πολιτισμό της, η αυτοκτονία μοιάζει να παίρνει τη μορφή ενός καταναγκασμού: όταν κάποιος νιώθει ότι η τιμή του κινδυνεύει ή ήδη έχει υποστεί βλάβη, καταφεύγει εύκολα στην αυτοκτονία. Κι όταν δεν το κάνει, τότε χάνει την εκτίμηση των άλλων, που τόσο την έχει ανάγκη. Σχεδόν εξαναγκάζεται να το  επιχειρήσει. Είναι μάλιστα μια εύκολη λύση για τους αυτοκράτορες να ξεφορτωθούν εχθρούς, επικίνδυνους αντιπάλους, ενοχλητικούς φιλοσόφους ή απλά ανθρώπους που η περιουσία τους αλλιώς δεν θα μπορούσε να περιέλθει στην κατοχή τους. Πάντως, οι Ρωμαίοι δεν επικροτούν την αυτοκτονία εν γένει, ούτε καν οι στωικών καταβολών φιλόσοφοι και συγγραφείς δεν προτρέπουν στην αυτοκτονία χωρίς ιδιαίτερο λόγο, αφού καταλαβαίνουν ότι έτσι θα αποδυνάμωναν μια πράξη ιδιαίτερα φορτισμένη. Ο Σενέκας, επί παραδείγματι, δέχεται την αυτοκτονία ως μια πράξη που έχει να κάνει με την ελευθερία του ατόμου. Τα κίνητρα μιας τέτοιας πράξης οφείλουν να είναι ευγενή, η υπεράσπιση δηλαδή της τιμής και της ελευθερίας170, αλλιώς η πράξη είναι κατακριτέα. Η υπεράσπιση της τιμής και της ελευθερίας με τον αυτόβουλο θάνατο είναι χαρακτηριστικό των περισσοτέρων αρχαίων λαών. Πουθενά στους περί την Μεσόγειο πολιτισμούς, όπου κυριαρχεί η έννοια της αιδούς και της τιμής, δεν θα βρούμε προτροπή στην αυτοκτονία αλλά και πουθενά δεν θα βρούμε κατάκριση προσώπου ή ομάδας που προτίμησε το θάνατο απ’ την ατίμωση, τη δουλεία ή όποιον άλλον εξευτελισμό. Οι Ιουδαίοι, για να δούμε και ένα παράδειγμα από μιαν άλλη κουλτούρα, δεν δίσταζαν να ριχτούν πάνω στα ξίφη των αντιπάλων τους ή να πέσουν σε φαράγγια, προκειμένου να μη συλληφθούν ή προτιμώντας να χαθούν μαζί με τις πόλεις τους.

Ευγενικά κίνητρα βρίσκουμε και στους λογοτεχνικούς ήρωες που αυτοκτονούν ή απλώς επιχειρούν να αυτοκτονήσουν. Μάλιστα, την περίοδο αυτή η αυτοκτονία γίνεται ένας λογοτεχνικός τόπος, πράγμα που ενισχύει και τα όσα είπαμε για μια πραγματική αύξηση των αυτοκτονιών, ειδικά στα ανώτερα στρώματα, σύμφωνα με τις πηγές. Οι ήρωες των μυθιστορημάτων (αλλά και της δραματικής ποίησης) συχνά αυτοκτονούν, επιχειρούν να αυτοκτονήσουν ή απειλούν με αυτοκτονία . Όμως οι αυτοκτονίες της λογοτεχνίας είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία ιδιωτικές, απόφαση του ήρωα ύστερα από εσωτερική πάλη, γιατί έχασε την κοινωνική του θέση ή το αγαπημένο του πρόσωπο. Ήρωες και των δύο φύλων, όταν βρίσκονται μπροστά στον κίνδυνο να ζήσουν μακριά από το ταίρι τους ή το θεωρούν νεκρό, προτιμούν το θάνατο. Έτσι, η Χαρίκλεια ζητά επίμονα λυτρωτικό θάνατο από τους ληστές και απειλεί να αυτοκτονήσει, αν την χωρίσουν από τον αγαπημένο της στις πρώτες κιόλας σελίδες των Αιθιοπικών του Ηλιοδώρου, ο Θεαγένης με τη σειρά του νομίζοντάς την νεκρή κάνει απόπειρα αυτοκτονίας με ξίφος171, ενώ ο Κλειτοφών θέλει να πείσει το δικαστήριο ότι είναι ο φονιάς της Λευκίππης, ώστε να τον θανατώσουν172.

 

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Μαρώ Τριανταφύλλου

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

155 L. Wittgenstein, Philosophical Investigations, μέρος I, σ. 89.
156 Π.χ. η περίπτωση του Φούλβιου Φλάκου που οι οικογενειακές δυστυχίες τον τρέλαναν και κρεμάστηκε. Η τρέλα του πιστοποιείται επίσης και από τον ατιμωτικό τρόπο θανάτωσης που διάλεξε (Τίτος Λίβιος, 42, 28, 10-12)

157 Δίων Κάσσιος, LVIII, 21, 4, Σουητώνιος, “Τιβέριος”, LXI, 4.

158 Σουητώνιος, “Όθων”, Χ.
159 Τάκιτος, Annales, XV, 57. Βλ. επίσης το επίγραμμα για τον ανώνυμο γέροντα από την Παλαιστίνη, της Παλατινής Ανθολογίας, 7, 336. Για τις αυτοκτονίες των δούλων, Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, 4, 155,Ε, με τους Θράκες να παίζουν ένα είδος ρώσικης ρουλέτας, Σενέκας, Επιστολή 70, με την αναφορά αυτοκτονιών τριών βαρβάρων μονομάχων, πληροφορίες επίσης εμμέσως από τη μελέτη της ρωμαϊκής νομοθεσίας. Για παρόμοια ζητήματα, Van Hoof, A. From Αutothanasia to Suicide: Self-killing in Classical Antiquity (1990), σσ. 16-21. Από αρχαιολογικές πηγές, για την αυτοκτονία απλού ανθρώπου, χαρακτηριστική η αυτοκτονία του ανώνυμου Γαλάτη (εικ. 4), που βυθίζει στα στήθη του το μαχαίρι, αφού προηγουμένως έχει σκοτώσει τη γυναίκα του για να μην πέσουν στα χέρια των εχθρών (ρωμαϊκό αντίγραφο από ελληνιστικό πρωτότυπο, Ρώμη, Museo delle Therme ).
160 Εκείνο που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι πως μια μελέτη που καταγράφει τόσο επισταμένα τις αυτοκτονίες του αρχαίου κόσμου, δεν καταγίνεται με τη διαχείριση του σώματος του αυτόχειρα, όταν μάλιστα γνωρίζουμε πως την επόμενη περίοδο, το Μεσαίωνα, υπάρχει ένα ολόκληρο εθιμικό δίκαιο διαχείρισης του σώματος του αυτοκτόνου (βλ. Ρίκας Μπενβενίστε, “Πίστη και απελπισία: Οι αυτοκτονίες στις Μεσαιωνικές μαρτυρίες” στο Άνθρωποι στα Άκρα: Ο Θάνατος ως επιλογή). Η αποδοχή της αυτοκτονίας ως πράξη μη καταδικαστέας στον Ελληνορωμαϊκό κόσμο είναι προφανές ότι δεν επέσυρε καμιά ειδική μεταχείριση, εκτός των εξαιρέσεων που είδαμε.

161 Kαταμετρά π.χ. την απόπειρα του Αυγουστίνου που ο ίδιος αναφέρει στις Confessiones, 4, 6, 11 αλλά ακόμη και τις απόπειρες των ηρωίδων των αρχαίων μυθιστορημάτων, ως να ήταν πραγματικά επεισόδια.
162 Φιλόγελως, 231.
163 Οι αριθμοί στην παρένθεση δηλώνουν τις ιστορικά βεβαιωμένες περιπτώσεις, που παρουσιάζονται στον πίνακα αρ. 3 (σ. 233). Η καταμέτρηση του συγγραφέα σε απόλυτους αριθμούς φυσικά περιλαμβάνει μόνο εκείνες τις περιπτώσεις που έχουμε μαρτυρία αριθμού. Περιπτώσεις που δεν  αναφέρεται αριθμός νεκρών (π.χ. Δίων Κάσσιος, LXVIII, 3,42 πόσοι είναι αυτοί που υποχρεώθηκαν σε αυτοκτονία; ) προστίθενται απλώς στο συνολικό αριθμό των περιπτώσεων της περιόδου.

164 Οι αναφερόμενες περιπτώσεις δεν προχωρούν παρά ως το πρώτο τέταρτο περίπου του τέταρτου αιώνα.
165 Ibid, σ.11.
166 Ρ. Plass, The game of Death in Ancient Rome: Arena Sport and Political Suicide, σ. 85.
167 Αυτό σε αντίθεση π.χ. με τις ιδέες που κυριαρχούν στους φιλοσοφικούς κύκλους της Ελλάδας των κλασικών χρόνων.Ο Πλάτων (Νόμοι, 873 c) υποστηρίζει ότι η αυτοκτονία είναι πράξη δειλίας, εκτός από τις περιπτώσεις εκείνες που υπάρχει μεγάλη πίεση από σοβαρό ηθικό ή πολιτικό ζήτημα, ενώ Αριστοτέλης, (Ηθικά Νικομάχεια, 1113 a) καταδικάζει εν γένει την αυτοκτονία, χωρίς εξαιρέσεις. Στην  καταγραφή του Van Hoof, είναι σαφής η αριθμητική υπεροχή των αυτοκτονιών σε ρωμαϊκά περιβάλλοντα.
168 Η περίπτωση των στωικών ή και άλλων φιλοσοφικών σχολών που έχουν την αυτοχειρία μέσα στο σκεπτικό τους, αφορά σε ένα ελάχιστο μέρος του πληθυσμού και δεν ξέρουμε αν και πόσο επηρέαζε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα . Αντίθετα συχνά ήταν τόσο επιβεβλημένη εκ των πραγμάτων που το αυτόβουλο ακυρώνεται και μπορούμε να συζητάμε για ένα έμμεσο φόνο (πβ. Δίων Κάσσιος, LXVII, 3, 42).
169 Έρωτας, επιλογή συντρόφου στο μυθιστόρημα…

170 Σενέκας, Ad Marciam, XXII, 6 και XXVI, 3. Εξαιρετική πηγή τέτοιων παραδειγμάτων τα Μαρτυρολόγια και τα μυθιστορήματα. Πολλές οι περιπτώσεις χριστιανών γυναικών που αυτοκτονούν για να αποφύγουν το βιασμό ή μετά το βιασμό (π.χ. Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία, Η, 14, το επιτάφιο της Domitilla[αναφέρεται στο Van Hoof, ( σ. 118)] κτλ.). Ο Valerius Maximus , λέει σχολιάζοντας το βιασμό της Λουκρητίας και την αυτοκτονία της εξαιτίας του, πως είχε μέσα της ψυχή ανδρός (VΙ, 1,1) ενώ το φαινόμενο γίνεται λογοτεχνικός τόπος στο μυθιστόρημα, οι ηρωίδες του κινδυνεύουν να χάσουν την τιμή τους από φοβερούς ληστές και προσπαθούν να αυτοκτονήσουν.

171 Ηλιοδώρος, Αιθιοπικά, Α, ΙΙΙ, 1 και Β,ΙΙ, 2 αντιστοίχως.
172 Αχιλλεύς Τάτιος, Τα κατά Λευκίππην και Κλειτοφώντα , Ζ, 6, 3-4.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s