ΕΙΜΑΡΜΕΝΗ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ – ( στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ) (μοιρα Ib)


(ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ  10/09/13)

 

« Το πρόβλημα της Ελεύθερης Βούλησης »

Το πρόβλημα της ανθρώπινης ελευθερίας ή αλλιώς της ελεύθερης βούλησης είναι παρόν στο μεγαλύτερο μέρος του πλωτινικού έργου. Ήδη από την εξέταση των πραγματειών Περί Ειμαρμένης, Περί του ει Ποιεί τα Άστρα και Περί Προνοίας διαπιστώνουμε ότι η εξέταση των παραπάνω θεμάτων γίνεται ως επί το πλείστον υπό το πρίσμα των επιπτώσεων του ντετερμινισμού ή φαταλισμού στην ανθρώπινη ελευθερία.

Ήδη στο ΙΙΙ. 2. 9 τονίζεται ότι η Πρόνοια δεν πρέπει να είναι τόση ώστε να μας εκμηδενίζει. Στο ίδιο κεφάλαιο διαβάζουμε ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει να περιμένουν από τους θεούς να είναι αφέντες της ζωής τους, αλλά να προσπαθούν να γίνουν καλύτεροι από μόνοι τους. Κατέχουν τη μεσαία θέση ανάμεσα στα ζωντανά όντα, την οποία έχουν επιλέξει 22.

Σχετικά με το ότι οι άνθρωποι είναι κακοί παρά τη θέλησή τους, ο Πλωτίνος παρατηρεί ( ΙΙΙ. 2. 10 ) ότι τότε δεν θα μπορούσαν να αποδοθούν ευθύνες. Αν ενεργούμε άκοντες σημαίνει ότι το σφάλμα είναι ακούσιο. Αλλά εφόσον οι άνθρωποι δρουν, αυτοί σφάλλουν ( πρβλ. το στωικό επιχείρημα ότι τα πράγματα γίνονται δι’ ημων ). Η αναγκαιότητα δεν είναι κάτι εξωτερικό, αλλά πηγάζει από την ανθρώπινη φύση. Ανακεφαλαιώνοντας τις προηγούμενες θέσεις του, καταλήγει ότι η δύναμη της ελεύθερης δράσης ανήκει στους ανθρώπους. Αυτοί είναι αρχές αιτιότητας και κινούνται προς τα αγαθά έργα από την ίδια τους τη φύση, η οποία είναι μια ανεξάρτητη αρχή 23.

Στη δεύτερη πραγματεία Περί Προνοίας ( ΙΙΙ. 3 ) η προσωπική επιλογή εντάσσεται μέσα στην κοσμική τάξη, η οποία λαμβάνει υπόψη τις προσωπικές μας επιλογές έχοντας γνώση του τί άτομα είμαστε (άποψη, που ωστόσο τείνει να ακυρώσει την αξία της προσωπικής επιλογής εφόσον η συμπεριφορά μας είναι κατά το πλείστον προβλέψιμη). «Αλλά πόθεν ο τοιόσδε ; » ( ΙΙΙ. 3. 3. 4 ). Πώς γίνεται κάποιος αυτός που είναι ; Εγείρονται δύο ερωτήματα : α ) αν το φταίξιμο πρέπει να αποδοθεί στο δημιουργό που έφτιαξε έτσι το συγκεκριμένο δημιούργημα, μ’ αυτόν τον ηθικό χαρακτήρα ή β ) στο ίδιο το δημιούργημα, δηλ. τον άνθρωπο. Ο Πλωτίνος απαντά πως, όπως δεν πρέπει να παραπονιόμαστε για το γεγονός ότι τα ζώα και τα φυτά δεν είναι τέλεια, έτσι θα πρέπει να αποδεχθούμε την ατελή ανθρώπινη φύση. Ο άνθρωπος δεν κατηγορείται αν δεν μπορεί να δράσει όπως ο θεός, αλλά μόνο εάν μπορεί να βελτιωθεί και δεν το κάνει παρόλο που είναι μέσα στις δυνατότητές του εκ φύσεως. Η διττή φύση του ανθρώπου 24 είναι που καθιστά δυνατή την απόδοση ηθικής ευθύνης ( ΙΙΙ. 3. 4 ). Κάθε ένας από εμάς δεν είναι μόνο ό,τι κληρονόμησε, αλλά έχει και μια ελεύθερη αρχή 25, η οποία όμως δεν είναι έξω από την Πρόνοια ή το Λόγο του συνόλου.

Στο όγδοο βιβλίο της έκτης Εννεάδας με τίτλο « Περί του Εκουσίου και Θελήματος του Ενός », ο φιλόσοφος επανέρχεται πιο συστηματικά στο υπό συζήτηση θέμα. Προκειμένου να θεμελιώσει τη μεταφυσική, απόλυτη ελευθερία του Ενός, αναλύει πρώτα την ιδέα της ανθρώπινης ελευθερίας χρησιμοποιώντας την ως αφετηρία για την κατανόηση της ελευθερίας του Ενός, η οποία είναι και το κύριο θέμα της εν λόγω πραγματείας.

Αρχικά, επιχειρεί να ορίσει τί είναι εφ’ ημιν, δηλ. στην εξουσία μας ( VI. 8. 1 ). Αυτό που συνήθως οδηγεί τους ανθρώπους να θέλουν να καθορίσουν τί είναι στο χέρι τους ή όχι είναι η εμπειρία της καθημερινότητας, που τους δείχνει ότι είναι έρμαια τυχαίων ή αναγκαίων καταστάσεων και γεγονότων ή ακόμη των ίδιων των παθών και των αδυναμιών τους, ώστε να φθάνουν πολλάκις στο συμπέρασμα ότι είναι τελείως ανελεύθεροι ή ότι τούτο μόνο εξαρτάται από μας, όταν δηλ. δεν τελούμε υπό το κράτος των προηγούμενων παραγόντων και κάνουμε τελικά κάτι που το θέλουμε, απλά επειδή το θέλουμε, χωρίς κάτι να εναντιώνεται στη θέλησή μας. Ο Πλωτίνος διαφωνεί γιατί αυτό θα σήμαινε ότι είμαστε υπόδουλοι της επιθυμίας μας για όσο επιθυμούμε κάτι.

Στο χωρίο VI. 8. 1. 33 – 34 έχουμε τον ορισμό της εκούσιας πράξης ως εκείνη την οποία κάνουμε χωρίς να μας εξαναγκάζει κάτι, έχοντας γνώση του τι πράττουμε και η πράξη ανήκει σε αυτές που άπτονται των δυνατοτήτων μας 26. Στη συνέχεια εξετάζεται πώς οι δύο τελευταίες προϋποθέσεις μπορεί να συμπίπτουν ή να έρχονται σε αντίθεση. Δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στη γνώση και θεωρεί ακούσιο οτιδήποτε οδηγεί μακριά από τη γνώση 27.

Σε ποια όμως από τις ψυχικές λειτουργίες πρέπει να αποδώσουμε την ελεύθερη βούληση 28; Ο Πλωτίνος εξετάζει διάφορους παράγοντες, ψυχικές και πνευματικές λειτουργίες ( θυμός, ορμή, επιθυμία, λογισμός, όρεξις ). Στο χωρίο VI. 8. 2. 37 καταλήγει ότι το απόλυτο εφ’ ημιν δεν μπορεί να υπάρξει στην καθημερινή μας ζωή και είναι κι αυτό μικτόν ακόμη κι αν επικρατεί ο λόγος έναντι των αναγκών, που προκύπτουν από την ενσαρκωμένη μας υπόσταση.

Στο χωρίο VI. 8. 3 υποστηρίζεται ότι δεν αρκεί να πράττει κανείς ορθά απλά επειδή συνέβη η γνώμη του να είναι σωστή από τύχη ή από κάποια φαντασία ( = αντίληψη ως προϊόν των αισθήσεων ). Γιατί ούτε τότε πράττει ελεύθερα, επειδή η φαντασία μπορεί να προκύπτει από σωματικά ερεθίσματα. Το αυτεξούσιο αποδίδεται σε εκείνον του οποίου οι πράξεις εξαρτώνται από τη δραστηριότητα του νου και είναι ελεύθερος από σωματικά ερεθίσματα ή ανάγκες 29. Εκούσιες, δηλ. ελεύθερες, είναι μόνο οι επιθυμίες που προέρχονται από το νου. Οι θεοί ζουν κατ’ αυτόν τον τρόπο, άρα έχουν το αυτεξούσιο.

Στο χωρίο VI. 8. 4 τίθεται το ερώτημα κατά πόσο κάποιος που επιθυμεί μπορεί να είναι ελεύθερος, ακόμη κι αν η επιθυμία τον οδηγεί προς το Αγαθό. Είναι ελεύθερος ο Νους να μην πράττει ; Αλλά πώς υπάρχει ελευθερία, αφού αυτά τα ανώτερα όντα είναι υπόδουλα στην ίδια τους τη φύση ; Η απάντηση είναι ότι ελεύθερος είναι αυτός που δεν ακολουθεί κάποιον άλλον, αλλά την ίδια του τη φύση και δεν εμποδίζεται να φτάσει στο Αγαθό, αφού αυτός είναι ο σκοπός του και εν γνώσει του επιθυμεί να είναι μέσα στο Αγαθό.

Το αυτεξούσιο αποδίδεται μόνο στον καθαρό Νου ή και στην ψυχή που ενεργεί σύμφωνα με το νου και την αρετή . Για τον Πλωτίνο ( VI. 8. 5 ), αν η ψυχή που ενεργεί έχει αυτεξούσιο, τότε αυτό δεν πρέπει να αφορά το αποτέλεσμα της πράξης ( τεύξις ), γιατί εμείς δεν είμαστε κύριοι του αποτελέσματος. Ουσιαστικά όμως, το εφ’ ημιν δεν ανήκει στο χώρο της πράξης, αλλά στο νου όταν απέχει από την πράξη 30. Το εφ’ ημιν και το ελεύθερον πρέπει να ανάγονται στο νου και την αρετή (VI. 8. 6 ), τα οποία είναι κύρια του εαυτού τους ( αδέσποτα ). Η αρετή που ενυπάρχει στην ψυχή επιθυμεί να είναι ανεξάρτητη επιτηρώντας την τελευταία για να την κάνει ενάρετη. Μέχρις αυτό το σημείο η αρετή είναι ελεύθερη και καθιστά και την ψυχή ελεύθερη 31. Όταν πρόκειται για γεγονότα, τα οποία αναγκάζουν την ψυχή να δράσει, η αρετή στρέφεται στον εαυτό της 32 και χωρίς να άγεται από τα γεγονότα, αποφασίζει ποιο είναι το καλό, θυσιάζοντας πολλές φορές και τον ίδιο τον φορέα της ψυχής, όπως σε περιπτώσεις αυτοθυσίας. Άρα, ακόμα και όσον αφορά τις πράξεις, το αυτεξούσιο και το εφ’ ημιν δεν αναφέρονται στο πράττειν και την εξωτερική ενέργεια, αλλά στην εσωτερική ενέργεια, νόηση και θεωρία της ίδιας της αρετής 33.

Κατά τον L. P. Gerson 34, η θεωρία του Πλωτίνου για την ελεύθερη βούληση έχει δύο κύριες πηγές : α) τα όσα συμπεραίνει για την επιθυμία και β) την απάντησή του στο 3ο βιβλίο των ΗΝ του Αριστοτέλη. Ακούσια πράξη είναι εκείνη της οποίας η αρχή εμποδίστηκε να ολοκληρώσει αυτό που ξεκίνησε, ενώ εκούσια πράξη είναι εκείνη της οποίας η αρχή κατάφερε να εκτελέσει ό,τι άρχισε. Για τον Αριστοτέλη, η αρχή μιας πράξης μπορεί να μειονεκτεί τόσο στην σκοπιμότητα όσο και στην επιθυμία, αλλά αυτό δεν καθορίζει αν η πράξη είναι εκούσια ή όχι. Ο Πλωτίνος, απ’ την άλλη, θεωρεί ότι προβλήματα στην αρχή μπορεί να είναι καθοριστικά για το αν η πράξη μπορεί να χαρακτηριστεί ακούσια ή εκούσια 35. Για τον ίδιο μελετητή 36, η θεωρία της ελεύθερης βούλησης του Πλωτίνου δεν απαντά σε δύο παραδοσιακά προβλήματα : α ) πώς συμφιλιώνεται η ελευθερία με τη θεία Πρόνοια και β ) πώς συμφιλιώνεται η ανθρώπινη ελευθερία με τη διδασκαλία της παγκόσμιας αιτιότητας. « Εφ’ όσον η θεία Πρόνοια και η παγκόσμια αιτιότητα είναι βάσεις πάνω στις οποίες οι Στωικοί στηρίζουν την άρνηση της ελευθερίας, θα περιμέναμε ο Πλωτίνος να προσπαθήσει ν’ αποδείξει το αντίθετο. Απλώς, είναι ενδοσκοπική η ματιά του, αποφεύγει τον πειρασμό να προσπαθήσει να δείξει ότι οι καθημερινές πράξεις είναι γενικά ελεύθερες. Το ζητούμενο είναι η πειθαρχία που οδηγεί στην αποκόλληση από τις επιθυμίες που οδηγούν σε εγκόσμιες, θεωρητικά εκούσιες πράξεις ».

Εν τούτοις, για άλλους μελετητές, όπως ο Georges Leroux, η ανθρώπινη ελευθερία στη σκέψη του Πλωτίνου είναι μια αληθινή ελευθερία. « Αυτό που εντυπωσιάζει στην Πλωτινική σύλληψη της ανθρώπινης ελευθερίας είναι η δύναμη της μεταφυσικής θεμελίωσης … Ο Πλωτίνος αντιλαμβάνεται την ελευθερία ως την αληθινή ιδιότητα του ενάρετου βίου »37. Το παράδοξο είναι ότι η ελευθερία αυτή επιτυγχάνεται μέσω μιας αναπόφευκτης, μη επιδεχόμενης απλοποίηση αναγκαιότητας. Ο G. Leroux εστιάζει την ανάλυσή του στη διδασκαλία του Πλωτίνου για την κάθοδο της ψυχής στο σώμα, κατόπιν μιας « ένοχης επιθυμίας να είναι ο εαυτός της » και στη δυνατότητα της ψυχής να « ανέλθει » ξανά στο βασίλειο του Νου απ’ όπου προέρχεται, με συνειδητή και επίπονη προσπάθεια αυτή τη φορά. Αναγνωρίζει δύο είδη ελευθερίας στον Πλωτίνο : την ελευθερία της καθόδου, που είναι μια παθητική ελευθερία και την ελευθερία της ανόδου, που είναι η πεμπτουσία της ανθρώπινης φύσης. Λαμβάνοντας υπόψη τη διάκριση αυτή, η αρετή μπορεί να θεωρηθεί ως ελεύθερη αντίσταση στις πιέσεις του εξωτερικού κόσμου, ώστε η ψυχή να μπορέσει να ξεφύγει απ’ την εξωτερικότητα και να επιστρέψει προς τα έσω σε μια εσώτερη αυτοταύτιση με τη νοησιακή ζωή.

Σύμφωνα με τον ίδιο μελετητή 38,η δυαδικότητα της ανθρώπινης οντότητας μας επιτρέπει να διακρίνουμε άλλα δύο είδη ελευθερίας : την ηγεμονική ελευθερία της τέλειας ψυχής και την εμπειρική ελευθερία του ενσαρκωμένου δρώντος εαυτού. Η πρώτη αποτελεί τον υψηλότερο μεταφυσικό στόχο του ανθρώπου και η δεύτερη είναι απλά έκφραση και απόρροια της μεταφυσικής απελευθέρωσης.

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Δήμητρα Ε. Παπουτσάκη

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ


22 βλ. Ενν. ΙΙΙ. 2. 9. 20 –21 : « Γενόμενοι τοίνυν ζωον ουκ άριστον, αλλά μέσην τάξιν έχον και ελόμενον … ».

23 βλ. ΙΙΙ. 2. 10. 19 – 21 : « … αρχαί δέ καί άνθρωποι. Κινουνται γουν πρός τα καλά οικεία φύσει και αρχή αύτη αυτεξούσιος »

24 Η δυαδικότητα αυτή δεν συνίσταται, όπως παρατηρεί ο A. H. Armstrong ( LOEB 1988 ), σε μια αντίθεση μεταξύ σώματος και ψυχής, αλλά μεταξύ ενός ανώτερου κι ενός κατώτερου εαυτού. Η ιδιαιτερότητα αυτή της πλωτινικής ψυχολογίας γίνεται κατανοητή και από άλλα σημεία των Εννεάδων ( I. 1 [ 53 ]. 10, II. 9 [ 33 ]. 2, IV. 4 [ 28 ]. 18, VI. 4 [ 22 ]. 14 – 15 ). Σύμφωνα με τον ίδιο σχολιαστή η ελεύθερη βούληση μπορεί να ασκηθεί μόνο από τον αληθινό, ανώτερο εαυτό, εφόσον υπερβαίνει και ανεξαρτητοποιείται από τον κατώτερο σύνθετο εαυτό, ο οποίος είναι μέρος του φυσικού κόσμου και κυριαρχείται από αυτόν.

25 βλ. ΙΙΙ. 3. 4. 6 – 7 : « Ου γαρ μόνον ό πεποίηταί εστιν, αλλ’ έχει αρχήν άλλην ελευθέραν … ».

26 Ενν. VI. 8. 1. 33 – 34 : « εκούσιον μέν γαρ παν, ό μή βία μετά του ειδέναι, εφ’ ημιν δε ό και κύριοι πραξαι ».

27 Ενν. VI. 8. 1. 43 – 44 : « ουχ εκούσιον το μη ειδέναι, ότι έδει μανθάνειν, ή το απάγον από του μανθάνειν ».

28 Ενν. VI. 8. 2. 1 – 2 : « τουτο δη το αναφερόμενον εις ημας ως εφ’ ημιν υπάρχον τίνι δει διδόναι ; ».

29 Ενν. VI. 8. 3. 20 – 22 : « τω δέ διά νου των ενεργειων ελευθέρω των παθημάτων του σώματος το αυτεξούσιον δώσομεν ».

30 Ενν. VI. 8. 5. 36 – 37 : « ουκ εν πράξει το εφ’ ημιν, αλλ’ εν νω ησύχω των πράξεων ».

31 Ενν. VI. 8. 6. 7 – 10 : « τήν δε αρετήν βούλεσθαι μέν εφ’ αυτης ειναι εφεστωσαν τη ψυχη, ώστε ειναι αγαθην, και μέχρι τουτου αυτήν τε ελευθέραν και την ψυχην ελευθέραν παρασχέσθαι … ».

32 Ενν. VI. 8. 6. 13 – 14 : « το εφ’ αυτή εις αυτήν και ενταυθα αναφέρουσαν ».

33 Ενν. VI. 8. 6. 26 – 29 : « ώστε ειναι σαφέστερον, ως το άυλον εστί το ελεύθερον και εις τουτο η αναγωγή του εφ’ ημιν και αύτη η βούλησις η κυρία και εφ’ εαυτης ουσα, και ει τι επιτάξειε προς τα έξω εξ ανάγκης ».

34 βλ. L. P. Gerson, Plotinus, London 1994, σελ. 155 & 157.

35 βλ. L. P. Gerson, ο.π. σελ. 158.

36 ο.π. σελ. 162.

37 βλ. G. Leroux, “ Human Freedom in the Thought of Plotinus ”, The Cambridge Companion to Plotinus, ( L. P. Gerson ed. ) Cambridge University Press 1996, σελ. 292 – 314.

38 ο.π.σελ. 302- 304.

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in PHILOSOPHICAL THEMES and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s