ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΠΟΝΤΙΚΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ και η γλώσσα μας


Ποντιακή Διάλεκτος 800 π.Χ. – 2014 μ.Χ.

Ο  ποντιακός ελληνισμός υπήρξε το μεγαλύτερο τμήμα της ελληνικής φυλής σε διασπορά. Εφτακόσιες πενήντα χιλιάδες περίπου ζούσαν στον ιστορικό Πόντο, εκτός από τις εκατοντάδες χιλιάδες που βίαια εξισλαμίστηκαν και στην πλειονότητά τους διατηρούσαν ακόμα την ελληνική εθνική συνείδησή τους ζωντανή μέχρι το 1922.

Άλλοι τόσοι και περισσότεροι ζούσαν στην επικράτεια της Ρωσίας (τότε Σοβιετικής Ένωσης) και αρκετοί σε Ευρώπη και Αμερική. Από αυτούς που ζούσαν στον μικρασιατικό Πόντο ήρθαν στην Ελλάδα ως «ανταλλάξιμοι» περίπου τριακόσιες χιλιάδες ψυχές μετά τα γνωστά γεγονότα του αφανισμού των Ελλήνων της Ανατολίας.

Οι Πόντιοι που οργάνωσαν μόνοι τους ένα αντάρτικο κι ένα πολιτικό κίνημα για την ανεξαρτησία του Πόντου, που υπέστησαν μια γενοκτονία και που έχουν ακόμα έως και σήμερα ανοιχτές πληγές (όπως το νέο-προσφυγικό και άλλα που δεν είναι της στιγμής), μόλις τώρα αρχίζουν μια συστηματική προσπάθεια υπεράσπισης της ιστορίας και του πολιτισμού τους.

Pontic-house

Ο χώρος ενός άρθρου δεν επαρκεί για την παρουσίαση έστω σε τίτλους των ελληνικών πράξεων από την απαρχή της πρώτης ελληνικής διασποράς με την θρυλική εκστρατεία των Αργοναυτών έως την ίδρυση της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας και έως την «έξοδό» μας από τον Πόντο. Και την «έξοδο» βεβαίως και των άλλων Ελλήνων απάντων από την Μικρασία (ποιος νους θα μπορούσε να το διανοηθεί μέχρι τότε!), μετά την πανωλεθρία του ’22 και τον «συνωστισμό» τους στην προκυμαία της Σμύρνης.

Αυτά τα ελάχιστα ιστορικά ως εισαγωγή στο κυρίως θέμα μας που είναι το θαυμαστό φαινόμενο της γλώσσας μας, της ποντιακής διαλέκτου.

Η ποντιακή διάλεκτος είναι απόγονος της αρχαίας ιωνικής διαλέκτου, αφού ο Πόντος αποικήθηκε, κυρίως, από την ιωνική Μίλητο (800 π.Χ.). Στην πορεία της, των είκοσι οχτώ αιώνων, επηρεάστηκε από την κοινή των αλεξανδρινών χρόνων και αργότερα από την κοινή της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζάντιο). Επίσης, δέχτηκε λέξεις από τους γείτονες των Ποντίων, Πέρσες, Άραβες, Αρμένιους και Γεωργιανούς και φυσικά άλλες τόσες από την λατινική και την τουρκική γλώσσα.

Εκτός από τον κυρίως Πόντο μιλιόταν, μέχρι το 1922, στις περιοχές της Νότιας Ρωσίας και του Καυκάσου, στα μεταλλεία της Συρίας, της Μεσοποταμίας, του Τιέρμπεκίρ, στην περιφέρεια του Καρς, και όπου αλλού εγκαταστάθηκαν αρχιμεταλλωρύχοι Πόντιοι.

Ο όρος ποντιακή διάλεκτος, μετά την «ανταλλαγή» των πληθυσμών Ελλάδας – Τουρκίας το 1923, δεν  έχει πλέον γεωγραφική έννοια αφού οι Πόντιοι από τότε ζουν κατεσπαρμένοι σε όλη την ελληνική επικράτεια. Μιλιέται, όμως, ακόμα μέχρι και σήμερα από τους εξισλαμισμένους Ποντίους των επαρχιών του Όφεως και της Τόνιας γύρω από την Τραπεζούντα.

Anthimos-papadopoulos

Με την αρχαιοπρεπή διάλεκτο των Ποντίων ασχολήθηκαν επιστήμονες, Πόντιοι και μη, όπως οι μεγάλοι γλωσσολόγοι Γ. Χατζηδάκης, Μανόλης Τριανταφυλλίδης και Ν. Ανδριώτης. Αυτή τη στιγμή η διάλεκτος διαθέτει την «Γραμματική» του Δ. Οικονομίδη, την «Ιστορική Γραμματική» και το «Ιστορικό Λεξικό» του Άνθ. Παπαδόπουλου, την φωνητική γραμματική του Κ. Τοπχαρά (Ι Γραματικί τι Ρομέικυ τι Ποντέικυ τι Γλόσας) και το «Συντακτικό της Ποντιακής Διαλέκτου» του Στάθη Αθανασιάδη.

Από τους ξένους επιστήμονες ενδεικτικά αναφέρουμε τους Α. Semenov και Richard Dawkins. Ο δεύτερος, στην αγγλικά γραμμένη εργασία του «Η ποντιακή διάλεκτος της Νεοελληνικής στη Μ. Ασία και στη Ρωσία», μας δίνει την πληροφορία ότι ήδη το 1937, πέντε χρόνια μετά τη δεύτερη έκδοσή της, η Γραμματική του Κ. Τοπχαρά είχε εξαντληθεί και δεν βρισκόταν εύκολα.

Ο A. Semenov, στην γερμανικά γραμμένη μελέτη του «Η βόρεια ποντιακή διάλεκτος», γράφει ανάμεσα σε άλλα ενδιαφέροντα ότι «έτσι και η ποντιακή, που ως τώρα (1935) υπήρξε μόνο γλώσσα της καθημερινής ομιλίας, υψώθηκε σε λογοτεχνική γλώσσα στη θέση της δημοτικής και της καθαρεύουσας. Και επειδή αυτή τη γλώσσα πρέπει να την εισαγάγουν και ως σχολική γλώσσα σε ελληνικά σχολεία της Ε.Σ.Σ.Δ., εμφανίστηκε μια ποντιακή σχολική γραμματική, γραμμένη από τον Κ. Τοπχαρά».

Ο Semenov είχε στα χέρια του την φωνητική γραμματική του Κ. Τοπχαρά αφού το  δείγμα της «βόρειο-ποντιακής διαλέκτου» που μας δίνει είναι το εισαγωγικό σημείωμα του εκδότη:

«Για το ρομέικον το γλοςικόν το ζίτιμαν ατόρα καλατζέβνε τα πλατέα ςτρόματα τεργαζομενίον… Ι γλόςα κεπορί να εν σκοπόςεμυν, αλά μέσον, όπλον που να βοιθάμας ςον ςκοπόνεμυν…». (Για το γλωσσικό ζήτημα των ρωμιών τώρα μιλούν τα πλατιά στρώματα των εργαζομένων…  Η γλώσσα δεν μπορεί να είναι σκοπός μας, αλλά μέσο, όπλο που να μας βοηθήσει στον σκοπό μας…)

Topxaras

Ο Κ. Τοπχαράς είναι ο πρώτος Έλληνας διανοούμενος που όχι μόνο υποστήριξε θεωρητικά την φωνητική ορθογραφία, μα κατόρθωσε να πείσει την πλειοψηφία των μελών της «Πανσυνδεσμικής» σύσκεψης που έγινε στη Ρωσία στις 10 Μαΐου του 1926 για την κατάργηση της ιστορικής ορθογραφίας. Στη θέση της μπήκε η δημοτική και η φωνητική ορθογραφία. Έξι χρόνια μετά, το 1932, στα ελληνικά σχολεία της Ρωσίας καταργείται και η δημοτική και καθιερώνεται η διδασκαλία στην ποντιακή διάλεκτο.

Αξίζει, λοιπόν, να κλείσουμε την πρώτη αυτή αναφορά μας στη γλώσσα μας με τις πρώτες σειρές του προλόγου του Κ. Τοπχαρά στη δεύτερη έκδοση της φωνητικής γραμματικής του που έγινε στο Ροστόβ-Ντόν της Ρωσίας το 1932, όπου αιτιολογεί την θέση του για την αντικατάσταση της δημοτικής από την ποντιακή διάλεκτο στα σχολεία της Ρωσίας:

«ολ ενθιμύνταν τιν μεταρίθμιςιν ντο επίκεν ςιν γλόςανεμυν ςα 1926 δέκα τι καλομινά το πανςινδεζμικόν ι ςίςκεπςι όπυ εμαζέφταν αντιπρόςοπι αςι ρομέις δυλεφτάδες τι μόρφοςις. Ατό ι μεταρίθμιςι εκρέμςεν το τεχνικόν τιν γλόςαν «καθαρέβυσαν» κε το ιστορικόν τιν ορθογραφίαν… Ι ςίςκεπςι έςτιλεν ςον κρεμόν και ςον αγίριςτον, το πςοφεμένον τιν καθαρέβυςαν κε εςένκεν ςον τόποναθε τιν διμοτικίν, γλόςαν ζοντανόν, αλόμος ζοντανόν όχι για τεμέτερον τιν μάζαν, επιδί ςατό τι γλόςαν καλατζέβνε όχι τα εργαζόμενα ρομέικα μάζας τι Sοβ. Sινδέςμυ (Ε.Σ.Σ.Δ.), αλά ι κατομερίτ ι έλινες αφκά ςιν Ελάδαν*…»

(«Όλοι θυμούνται την μεταρρύθμιση την οποία έκανε στην γλώσσα μας στα 1926 10 του  Μαΐου η «πανσυνδεσμική» σύσκεψη όπου μαζεύτηκαν αντιπρόσωποι από τους Ρωμιούς δουλεφτάδες της μόρφωσης. Αυτή η μεταρρύθμιση γκρέμισε την τεχνική γλώσσα «καθαρεύουσα» και την ιστορική ορθογραφία… Στη θέση τους η σύσκεψη έβαλε την φωνητική ορθογραφία και την δημοτική… Η σύσκεψη έστειλε στον γκρεμό και στον αγύριστο την τεχνική την πεθαμένη την καθαρεύουσα και έβαλε στη θέση της την δημοτική, γλώσσα ζωντανή, αλλά όμως ζωντανή όχι για τη δική μας μάζα, επειδή αυτήν την γλώσσα μιλάνε όχι οι εργαζόμενες μάζες των Ρωμιών της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά οι κατωμερίτες, οι Έλληνες κάτω στην Ελλάδα…»).

*Παμπούκης Ι. Πόντιος διανοητής που γεννήθηκε στην Οινόη του Πόντου.

**Το υ, στο κείμενο του Κ. Τοπχαρά, με την αρχαία προφορά του, όπως ο ίδιος διευκρινίζει στην «ΓΡΑΜΑΤΙΚΙ» του, π.χ. όπως στις λέξεις ζουμώνω (ζυμώνω), ζουλίζω (συστρέφω), κουφόξυλον (κουφοξυλιά) κ.ά.

 

Οι Φθόγγοι στην Ποντιακή

Όπως αναφέραμε , η δημοτική δεν έλυσε το γλωσσικό ζήτημα που απασχολούσε τους Έλληνες που ζούσαν στην επικράτεια της τέως Σοβιετικής Ένωσης.

Τα Ρωμιόπουλα που έτσι κι αλλιώς διδάσκονταν στη Ρωσική γλώσσα, ενώ η μητρική τους γλώσσα ήταν η ποντιακή διάλεκτος, δυσκολεύονταν να μάθουν και τη δημοτική (στα ελληνικά σχολεία), επειδή τους ήταν το ίδιο ξένη όπως και η καθαρεύουσα.

Και ενώ κάποιοι Έλληνες διανοούμενοι της Ρωσίας επιμένουν πως στα ελληνικά σχολεία πρέπει να διδαχθούν την «κοινή» ελληνική γλώσσα τα ελληνόπουλα, ο Κ. Τοπχαράς διερωτάται:

«και πώς επορεί να έν’ κοινόν γλώσσα η δημοτική, αφού οι Ελλαδήτ’ όνταν εμείς καλατζεύομε εκείν’ ’κ’ εγροικούνε μας, κ’ όνταν καλατζεύνε εκείν’ εμείς ’κ’ εγροικούμ’ ατ’ς…» (και πώς μπορεί να είναι κοινή γλώσσα η δημοτική αφού, οι Ελλαδίτες όταν εμείς μιλάμε εκείνοι δε μας καταλαβαίνουν, κι όταν μιλάνε εκείνοι εμείς δεν τους καταλαβαίνουμε…)

Έτσι, λοιπόν, έξι χρόνια μετά τη μεταρρύθμιση του 1926 καθιερώνεται στα ελληνικά σχολεία της τότε Σοβιετικής Ένωσης η ποντιακή διάλεκτος με τη φωνητική ορθογραφία και τη Γραμματική του Κ. Τοπχαρά. Ήδη, όμως, η ποντιακή διάλεκτος και η φωνητική ορθογραφία δοκιμάστηκαν από το «Εκδοτικόν» (εκδοτικός οργανισμός των Ποντίων στο Ροστόβ Ντον της Ρωσίας) και από την εφημερίδα «Κομυνιστίς», που εκδιδόταν στο Ροστόβ Ντον από το «Εκδοτικόν».

Στο μεταξύ γράφονται και μεταφράζονται πολλά βιβλία στην ποντιακή διάλεκτο από πόντιους διανοούμενους που ζουν κυρίως στη Ρωσία. Μεταφράζονται λογοτεχνικά έργα των μεγάλων Ρώσων λογοτεχνών, τα Ομηρικά έπη, πολιτικά κείμενα των Λένιν και Στάλιν, ομιλίες και κείμενα για το ελληνικό θέατρο, θεατρικά έργα στην ποντιακή διάλεκτο κ.λπ.

Εμείς, στην προσπάθειά μας αυτή να αναφερθούμε στη διάλεκτό μας, θα ακολουθήσουμε, εκτός από τη Γραμματική του Κ. Τοπχαρά, τη Γραμματική και το «Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντιακής Διαλέκτου» του Άνθιμου Παπαδόπουλου και  «Το Συντακτικό της Ποντιακής Διαλέκτου» του Στάθη Αθανασιάδη. Και βέβαια θα χρησιμοποιήσουμε την ιστορική ορθογραφία επειδή είμαστε εξοικειωμένοι μ’ αυτήν κι επειδή τα πιο πολλά κείμενα της ποντιακής διαλέκτου είναι γραμμένα μ’ αυτήν την ορθογραφία.

Η ποντιακή διάλεκτος πήρε τους περισσότερους φθόγγους της από την αρχαία (ιωνική) ελληνική γλώσσα. Υπάρχουν, όμως, και φθόγγοι που μπήκαν από την ξενική επίδραση. Έχουμε, λοιπόν, σήμερα στη γλώσσα μας τριών λογιών φθόγγους.

  1. Φθόγγους που λίγο-πολύ τους προφέρουμε όπως και οι αρχαίοι μας πρόγονοι.
  2. Φθόγγους (αρχαίους) που αλλάξαμε την προφορά τους.
  3. Φθόγγους που δημιουργήθηκαν: α) από την εξέλιξη της γλώσσας μας ή β) από την ξενική επίδραση.

Αναλυτικά, τα πρώτα τέσσερα γράμματα της αλφαβήτου προφέρονται κανονικά:

Α

Λέμε: άβαθος (αβαθής), αβάσταγος (ασυγκράτητος), αβάφτιστος, αβοτάνιστος, αγαθός, αγαπώ, αναμένω, ανασπάλλω (λησμονώ)  κ.ά.

Έστραψεν και –ν– εβρόντεσεν κ’ ο κόσμος εχαλάεν κ’ ας σον αγνόν (αλλόκοτο, παράδοξο) τον βοετόν ο κόσμος εχαλάεν.

Β

Λέμε: βάθος, βαρέα, βαρκίζω (κραυγάζω), βαρύνω, βαφτίζω, βοτρύδιν (τσαμπί), βούδιν (βόδι), βρέχω, βυζάνω (απομυζώ) κ.ά.

Για σους για σους, Ακρίτα μου, βαρέα (πολύ) μη καυχάσαι, εμέν ’ς εσέν ποιός έστειλεν απ’ εσέν παλληκάρ’ έν’.

Γ

Λέμε: γάμος, γαγγλάζω (παθαίνω συστροφή των νεύρων), γάλαν, γαλαφόρος (λευκή σαν γάλα), γανώνω, γεφυρώνω, γυρίζω, γυροκλώθω, γωνία, κ.ά.

Ο Γιάννες επεπίρνιξεν και ’ς σο πεγάδ’ επήεν γαργάριξεν η μαστραπά κ’ εγνέφιξεν ο δράκον. [Ο Γιάννης έφυγε γοργά και στο πηγάδι πήγε και χτύπησε τον μαστραπά (κύπελλο) και ξύπνησε ο δράκος.]

Δ

Λέμε: δεβάζω (διαβάζω), δάκρυ, δάνος (ο δανεισμός), δεικνύζω (δεικνύω), δειλινάριν (γεύμα την ώρα του δειλινού), δείσα (ομίχλη), διβωλίζω (οργώνω το χωράφι για δεύτερη φορά), δίλαβον (χάλκινο σκεύος με δύο λαβές), δυναμώνω  κ.ά.

Μη κλαις μη κλαις, Αε Γιάννε μου, μη δερνοκοπισκάσαι*, η Ρωμανία αν πέρασεν ανθεί και φέρει άλλο.

*δερνοκοπιέσαι

 

Του Κώστα Θ. Φωτιάδη

 

ΠΗΓΗ  http://www.egriechen.info

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in GLOSSOLOGY and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s