OI IERA-KES TEES ROOMAIKEES GNOOSEOOS (Β)


( ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΑΠΟ  9/02/13 )

2. Η γλωσσική στάση των Τριών Ιεραρχών
Στο σημείο αυτό, μια που ο λόγος είναι για τα ελληνικά γράμματα  και την ελληνική παιδεία, επιβάλλεται να θιγεί το θέμα τής ελληνικής  γλώσσας σε σχέση με τους Τρεις Μεγάλους Πατέρες:

Γιατί οι Τρεις  Ιεράρχες δεν χρησιμοποίησαν την Αλεξανδρινή Κοινή (τη δημοτική,ας πούμε τής εποχής), που είναι και η γλώσσα τού Ευαγγελίου; Είναι  βέβαιο –και πολύ σημαντικό για την ιστορία τής ελληνικής γλώσσας  και για την ελληνική παιδεία– ότι, αν οι Μεγάλοι αυτοί Πατέρες  (με το κύρος και την επιρροή που ασκούσαν στους συγχρόνους τους  Χριστιανούς) επέλεγαν να χρησιμοποιήσουν ως γλώσσα των κειμένων και των κηρυγμάτων τους την Κοινή τού Ευαγγελίου, διαφορετική θα
ήταν η εξέλιξη τής ελληνικής γλώσσας και ίσως να μην υφίστατο καν  γλωσσική διμορφία επί τόσους αιώνες.
Απαντώντας στο ερώτημα αυτό, έχουμε να πούμε τα εξής. Οι  Τρεις Ιεράρχες βρίσκουν κατά τον 4ο αιώνα μια ήδη διαφορφωμένη γλωσσική κατάσταση. Οι απολογητές τής χριστιανικής πίστεως και  οι πρώτοι Πατέρες τής Εκκλησίας (Ιουστίνος ο μάρτυς, Αθηναγόρας  ο Αθηναίος, Τατιανός ο Σύρος, Ευστάθιος Αντιοχείας, Ευσέβιος  Καισαρείας, Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, Ωριγένης κ.ά.), και λόγω  παιδείας και όντας υποχρεωμένοι να μιλήσουν για δύσκολα θεολογικά  θέματα και για λεπτές έννοιες κυρίως σε εθνικούς Έλληνες,  κατέφυγαν στη χρήση τής λόγιας γλώσσας τής εποχής που ήταν η  αττικιστική Ελληνική. κατέφυγαν δηλ. στη γλώσσα που λόγω τής  επίσημης χρήσης της είχε και το μεγαλύτερο επικοινωνιακό γόητρο
(«γλώσσα των μορφωμένων»). Η θεολογική γλώσσα που  αναπτύχθηκε τότε είτε ως απολογητική είτε ως δογματική  συστηματοποίηση και αντίκρουση των πρώτων αιρέσεων είτε ως  προσηλυτιστική νέων μορφωμένων πιστών στη νέα θρησκεία  εγκατέλειψε την απλή γλώσσα τού Ευαγγελίου, τουλάχιστον στον  γραπτό λόγο. (Στα προφορικά κηρύγματα και στις ομιλίες προς  απλούς, αγράμματους ανθρώπους εξακολούθησαν, πιθανότατα, να  χρησιμοποιούν μιαν απλούστερη μορφή γλώσσας). Όταν τον 4ο αιώνα  η χριστιανική θρησκεία αναγνωρίστηκε ως επίσημη θρησκεία τού  κράτους, περνώντας από την «παρανομία» στην «εξουσία», τότε πια  έγινε αυτονόητη η συμμόρφωση τής εκκλησιαστικής προς την  κρατούσα γλώσσα, που ήταν η λόγια αττικιστική παράδοση (η  καθαρεύουσα τής εποχής εκείνης). Αυτήν την παράδοση οι μόνοι που  θα είχαν τη δύναμη να συγκρουστούν μαζί της και να την αλλάξουν  προς την κατεύθυνση τής δημοτικής τού Ευαγγελίου θα ήταν οι Τρεις
Μεγάλοι Πατέρες τής Εκκλησίας. Ωστόσο, η αττικιστική γλωσσική  παιδεία τους, καθώς και οι πιεστικές ανάγκες επικοινωνίας τους στον διάλογο που διεξήγαν με τους εθνικούς ή στην αντίκρουση των  αιρετικών ή στην ικανοποίηση των απαιτήσεων των μορφωμένων, οι  οποίοι εισήλθαν στον Χριστιανισμό μετά την ανάδειξή του σε επίσημη  θρησκεία, δεν τους επέτρεψαν να επιστρέψουν στη γλώσσα τού  Ευαγγελίου και των πρώτων Αποστόλων, στον «πρώτο  δημοτικισμό», όπως τον έχει αποκαλέσει ο Μ. Τριανταφυλλίδης  (Η Νέα Διαθήκη και ο πρώτος δημοτικισμός: Άπαντα 5, 328-365).
Δύο θέματα μένουν να μας απασχολήσουν εφεξής: οι βασικές  κατευθύνσεις τής Παιδείας που προτείνουν οι Τρεις Μεγάλοι Πατέρες  και η θέση τους ως προς τη γλωσσική παιδεία και τη χρήση τής  γλώσσας από μικρούς και μεγάλους. Ας αρχίσουμε με την Παιδεία.

3. Η Παιδεία στους Τρεις Ιεράρχες
Οι Τρεις Ιεράρχες, διαθέτοντας οι ίδιοι, όπως είδαμε, ευρύτατη  παιδεία, ήταν φυσικό, περισσότερο από όλους τους άλλους Πατέρες τής  Εκκλησίας, να συλλάβουν τη σημασία τής Παιδείας για τον άνθρωπο  και μάλιστα για τον «νέο άνθρωπο» τής εποχής τους, τον χριστιανό  άνθρωπο. Κι επειδή γι’ αυτούς Παιδεία δεν σημαίνει κατάκτηση  γνώσεων αλλά καλλιέργεια τής ανθρώπινης ψυχής, ως κύριος σκοπός  τής Παιδείας προσδιορίζεται η αγωγή των νέων παιδιών:

image

Βεβαίως τον «ανθρωπον αγειν», η ανθρωπαγωγή, ας νεολογίσουμε,δεν μπορεί στη σύλληψη των Πατέρων τής Εκκλησίας παρά να είναι  χριστοκεντρική. Σκοπός τής αγωγής είναι:

image

Για τους Τρεις Μεγάλους Πατέρες τής Εκκλησίας, ουσία τής  παιδείας είναι η αγωγή και δεν νοείται αγωγή χωρίς «πνευματικa
μαθήματα» και «επιμέλεια της ψυχης»:

image

Αν κάτι χαρακτηρίζει την παιδεία μας, σε ευρωπαϊκό ίσως επίπεδο,είναι ότι εξακολουθεί και σήμερα να μας διαφεύγει η ουσία που ήταν  και είναι η αγωγή ψυχών.

Με άλλα λόγια,image ,να αναπτύξουμε την άγια πλευρά τού ανθρώπου, την καλλιέργεια τής
ψυχής και τού νου του και να τον οδηγήσουμε σε μια πνευματική  ανάταση και εγρήγορση, ώστε να βλέπει και να ενεργεί σωστά,διακρίνοντας το καίριο από το ασήμαντο, το μόνιμο από το πρόσκαιρο,την ουσία από τα «συμβεβηκότα» τής ουσίας, για να θυμηθούμε τον ημέτερο Αριστοτέλη.
Η επιμονή των Ιερών Πατέρων στην αγωγή τής ψυχής, και  μάλιστα κατά Χριστόν, δεν σημαίνει ότι υποτιμούν τη σημασία των  γνώσεων ή τη σπουδαιότητα των γραμμάτων. Σημαίνει διαφορετική  ιεράρχηση των αναγκών τού ανθρώπου: πρώτα το πνεύμα και μετά  το σώμα, πρώτα η αγωγή και μετά η γνώση. Ο Ιερός Χρυσόστομος  προλαμβάνει ενδεχόμενες παρεξηγήσεις:

image

Η Παιδεία για τους σεπτούς Ιεράρχες είναι πολύ μεγάλη υπόθεση.
Σε μια στιγμή εξάρσεως, ο Χρυσόστομος φθάνει να πει τη γνωστή
ρήση:

image

Να,τι ύψος αλλά και τι νόημα δίνουν στην Παιδεία οι «μυσταγωγοι της  Παιδείας», οι μεγάλοι Ιεράρχες.
Επειδή, όπως είναι φυσικό, τα περί τής παιδείας διδάγματα των  Τριών Πατέρων τής Εκκλησίας θα μπορούσαν να αποτελέσουν  αντικείμενο διδασκαλίας ετών, θα θίξω δύο μόνον ακόμη διδάγματα  των Πατέρων: την έμφαση που δίνουν στον δάσκαλο και στους  γονείς, παράγοντες οι οποίοι όλο και περισσότερο στις μέρες μας  συνυπολογίζονται στους βασικούς πόλους τής Παιδείας.
Η βασική αρχή για τον δάσκαλο είναι, κατά τους μεγάλους  Ιεράρχες, το παράδειγμα: Τον δε παιδεύοντα, ου διa ρημάτων μόνον,àλλa και διa πραγμάτων παιδεύειν χρη, λέει ο Ιερός Χρυσόστομος  (Ε.Π.Ε. 14, 554). Η «πολιτεία» τού δασκάλου, η ζωή και οι πράξεις  του, το παράδειγμά του, όχι η απλή διδασκαλία του είναι αυτή που  οδηγεί στην παιδεία, γιατί τα λόγια φαίνεται πως περίσσευαν από  τότε…
Ο θεολόγος και ποιητής Γρηγόριος θα πει τη μνημειώδη  επιγραμματική φράση:

image

Σ’ αυτό που ιδιαίτερα επιμένουν και οι Τρεις Μεγάλοι Πατέρες στις  κατευθύνσεις που δίνουν προς τους γονείς είναι η ευθύνη των γονέων  να αναθρέψουν τα παιδιά τους με χριστιανικές αρχές και αξίες:

με  «φόβον Θεου», με καλλιέργεια των αρετών τής ψυχής και τού  πνεύματος και με παιδεία τέτοια, που ο νέος να αντιληφθεί ότι σκοπός  τής ζωής δεν είναι να πασχίζει για την απόκτηση χρημάτων ή    διαφόρων καταναλωτικών αγαθών και μάταιης εξουσίας, αλλά για ό,τι  συνιστά την ουσία τής ζωής και για τις αξίες που πρέπει να εμπνέουν  τη ζωή τού Χριστιανού (σύνεση, ταπεινοφροσύνη, εγκράτεια,δικαιοσύνη, αυτογνωσία).

Πόσο επίκαιρος είναι και σήμερα ο Ιωάννης  ο Χρυσόστομος, όταν σχολιάζει ποια πρότυπα προβάλλουν συνήθως οι
γονείς στα παιδιά τους προς μίμηση και πόσο έξω από την  χριστιανική πραγματικότητα βρίσκονταν και βρίσκονται και σήμερα   πολλοί γονείς:

image

Αν συγκρίνει κανείς την παιδεία που προτείνουν οι σοφοί Ιεράρχες  με τη σημερινή εκπαιδευτική πραγματικότητα, τουλάχιστον στην  Ελλάδα, όπου η διδασκαλία των χριστιανικών αξιών και των αρχών  τού Ευαγγελίου από τη μια μεριά έχουν συμπιεσθεί σ’ ένα συχνά  αποστεωμένο και σχολαστικό–πληροφοριακό μάθημα Θρησκευτικών,στριμωγμένο κάπου στο σχολικό πρόγραμμα και υπό συνεχή  συρρίκνωση, κι από την άλλη μεριά, αν ληφθεί υπ’ όψιν ότι οργιάζει  σε όλα τα τηλεοπτικά προγράμματα ό,τι άμεσα και δραστικότατα  καταργεί μέσα σε λίγα λεπτά αυτά που ο δάσκαλος στο σχολείο και
ο παπάς στην Εκκλησία αγωνίζονται να χτίσουν στην ψυχή των  παιδιών, αν συνειδητοποιήσει κανείς τη λειτουργία και τις επιπτώσεις  αυτής τής αποδομητικής και σχιζοφρενικής (για την ψυχή και την  προσωπικότητα των νέων παιδιών) διαδικασίας, τότε θα καταλάβει αν  η Παιδεία στις μέρες μας μπορεί να επιτελέσει τον ανθρωποπλαστικό  και δημιουργικό ρόλο που οραματίστηκαν οι φωτισμένοι Ιεράρχες.
Στην ερώτηση πώς θεραπεύεται αυτή η κατάσταση, η απάντηση  είναι, νομίζω, μία:

ο τρώσας και ιάσεται…

(ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ)

Γ. Μπαμπινιώτη

About sooteris kyritsis

Job title: (f)PHELLOW OF SOPHIA Profession: RESEARCHER Company: ANTHROOPISMOS Favorite quote: "ITS TIME FOR KOSMOPOLITANS(=HELLINES) TO FLY IN SPACE." Interested in: Activity Partners, Friends Fashion: Classic Humor: Friendly Places lived: EN THE HIGHLANDS OF KOSMOS THROUGH THE DARKNESS OF AMENTHE
This entry was posted in Books and tagged , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s